جاس جۇبايدىڭ گۇلىنە تالاساتىن ارۋلارعا تىيىم نەگە بولمايدى - وڭىرلىك باسپا سوزگە شولۋ

ادەتتەگىدەي نازارلارىڭىزعا «قازاقپارات» ح ا ا ەلىمىزدىڭ ايماقتارىنداعى وڭىرلىك باسپا سوزگە شولۋ ۇسىنادى.

سوتكاسىز ادام سوسكاسىز بالامەن تەڭ بولعانى ما؟

بۇگىنگى جاستاردىڭ دا، جاسامىستىڭ دا باستى دەرتى - تەلەفونعا تاۋەلدىلىك. راسىندا دا قازىرگى كۇنى امبەباپ بايلانىس قۇرالىنا اينالعان تەلەفونسىز كۇندى كوز الدىعا ەلەستەتۋ قيىن بولىپ بارادى. شىعىس قازاقستان وبلىستىق «ديدار» گازەتى جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، وندا عاسىر دەرتىنە اينالعان ماسەلەنىڭ مانىسىنە بويلاپ، بۇل كەسەلدەن قۇتىلۋ جولدارىن قاراستىرىپتى.

گازەت ءتىلشىسىنىڭ كەلتىرگەن مالىمەتىنە قاراعاندا، بۇگىن ەلىمىزدەگى كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالالاردىڭ 80 پايىزى ءتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىلەردە تىركەلگەن ەكەن. ەڭ وكىنىشتىسى، سول جاسوسپىرىمدەردىڭ عالامتوردا كىمنىڭ جەتەگىندە جۇرگەنىنەن اتا-انالارى مۇلدەم بەيحابار سەكىلدى. «جاسىن دا، جاسامىسىن دا «تاۋەلدىلىك» دەرتىنە ۇشىراتقان الەۋمەتتىك جەلىنىڭ پايداسى مەن زيانى تۋرالى جان- جاقتى زەرتتەگەن الەم عالىمدارى كوپ جاعدايدا ۆيرتۋالدى ءومىردىڭ سوڭى قايعى مەن وكىنىشكە اكەلىپ سوعاتىنىن دالەلدەدى. ماسەلەن، دۇنيەجۇزى بويىنشا جىل سايىن 100 جاس ءوسپىرىم عالامتورداعى جازباسى ءۇشىن ءوز- وزىنە قول جۇمسايتىنى انىقتالعان. وسىلايشا، الەۋمەتتىك جەلىگە بايلانعان جاستاردىڭ ءومىرى قىرشىننان قيىلۋدا. ءقازىر الەمدەگى جەتى ميللياردتان استام حالىقتىڭ 42 پايىزى بوس ۋاقىتىن تەلەفونعا تەلمىرۋمەن وتكىزەدى ەكەن. ال ءاربىر سەكۋند سايىن كەم دەگەندە سەگىز ادام «فەيسبۋك»، «ۆكونتاكتە»، «تۆيتتەر»، «موي مير» سياقتى تاعى باسقا جەلىلەرگە تىركەلەدى. بۇل دەرەك كوزدەرى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جەلىنىڭ جەتەگىندە كەتكەنىنىڭ ءبىر كورىنىسى» دەپ جازادى ديدار گازەتى.

بۇل عانا ەمەس، الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كەسىرىنەن ءاربىر ءۇشىنشى وتباسىلىق جۇپ اجىراسىپ تىنادى ەكەن. ويتكەنى، ۋاقىتىنىڭ كوبىن عالامتورعا سارپ ەتكەن ادامداردىڭ وتباسىنا كوڭىل بولەتىن ۋاقىتى جوق. سونىڭ سالدارىنان، جانۇيادا ۇرىس- كەرىس باستالىپ، جاستار ەكى جاققا كەتىپ تىنادى.

تاعى مىنانداي مالىمەت بار: «عالامتوردى كۇنىنە 1,5 ساعاتتان ارتىق پايدالاناتىن ادامدار باسقا جاندارمەن سالىستىرعاندا دەپرەسسياعا ءجيى تۇسەدى ەكەن. ءتىپتى، ولار ەشقانداي حابارلاما كەلمەسە دە، 15 مينۋت سايىن جەكە اككاۋنتىنا بىرنەشە مارتە كىرەدى. ال كۇندىز-ءتۇنى تەلەفوندى جانىنان تاستامايتىن ادامداردىڭ 90 پايىزىنا ۆيبراتسيانىڭ داۋىسى ەستىلىپ تۇرادى ەكەن. نەگىزى، دارىگەر مامانداردىڭ ۇسىنىپ وتىرعان تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك، تەلەفونعا تەلمىرىپ وتىرۋدىڭ سوڭى باس پەن ارقانىڭ اۋرۋىنا، ۇيقىنىڭ بۇزىلۋىنا، سونداي-اق، اسقازان- ىشەك جولدارى اۋرۋلارىنىڭ تۋىنداۋىنا اكەلىپ سوعادى».

ماقالادا ينتەرنەتتىڭ پايدالارى تۋرالى دا ءسوز بولادى. الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ۋاقىتىن بوس وتكىزەتىندەر عانا ەمەس، ساعات ساناپ اقشا تاباتىندار ايتىلىپ، ولاردان دا از-كەم پىكىر كەلتىرىلىپتى.

ايتسە دە ينتەرنەتتىڭ الەۋمەت ءۇشىن زالالىنا دا كوبىرەك مويىن بۇرۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى، دەرەك كوزدەرى بويىنشا ەلىمىزدە ءتورت ميلليونعا جۋىق قازاقستاندىق «ينتەرنەتكە تاۋەلدىلىك» دەرتىنە شالدىققان ەكەن. ماقالادا وسى دەرتتەن ايىعۋدىڭ جولدارى تۋرالى مامان پىكىرى دە بەرىلگەن. جۋرناليستىك زەرتتەۋ بىلاي تۇيىندەلىپتى: ۆيرتۋالدى الەم مەن شىنايى ءومىردىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار. سوندىقتان الەۋمەتتىك جەلىنىڭ الەگىمەن جۇرەمىن دەپ، وتباسى مەن تۋعان- تۋىستارىڭىزعا كوڭىل ءبولۋدى ۇمىتپاڭىز.

گۇل قاعىپ الىپ، سىڭارىن تاپقان بار ما ەكەن؟ - سىر بويى گازەتى

قازىر قازاق تويىنا قاتىستى تۇيتكىلدەر كوپ. سونىڭ ءبىرى قىزىلوردا وبلىستىق سىر بويى گازەتىندە كوتەرىلىپتى. ماقالا اۆتورى سونداي ءوزى قوناق بولىپ بارىپ، كۋا بوپ قايتقان تويداعى ءجايتتى العا تارتادى. «ءبارى دە رەتىمەن ءوتىپ جاتتى. اسابا جاستارعا توي تورتىن كەستىرىپ، اتا- اناسىنا ۇلەستىردى. مۇنان كەيىن قالىڭدىقتى جالعىز ورتاعا شىعاردى. سونىمەن اسابا زالدا وتىرعان بويداق قىزداردى شاقىرا باستادى. ادەمى قازاق قىزدارى، بىرىنەن ءبىرى وتكەن سۇلۋ. بۇرىمدارى دا ۇزىن ەكەن. قالىڭدىقتىڭ قاسىنا جينالعاننان كەيىن اسابا قىزدارعا گۇلدى قاعۋ ءراسىمى بولاتىنىن ايتتى. سودان الگى سىپايىلىقتى ساقتاپ، سىزىلىپ تۇرعان ارۋلارىمىز دايىندالا باستادى. قالىڭدىق ارتقا قاراپ قولىنا ۇستاعان گۇلىن لاقتىرعانى سول ەدى، الگى قىزدار ءبىرىن- ءبىرى سوعىپ، كوككە كوتەرىلگەن گۇلگە تالاستى. ءتىپتى، توبەلەسۋگە دايىن تۇر. قۇلاپ- جىعىلىپ ءجۇرىپ، ءبىر بويجەتكەن قاعىپ الدى. باقىتتان ءجۇزى بالبۇل جانعان. تويحانانىڭ سىرتىندا اق بوز اتتى حانزاداسى كۇتىپ تۇرعانداي. ۇلكەندەر جاعى جاقتىرماي قارادى. راسىمەن، سىرت كوزگە وعاش كورىنەدى. قازاق قىزدارىنا مۇلدەم جات قىلىق».

ماقالا اۆتورى الگى قاعىلعان گۇلدىڭ ساتتىلىك اكەلەتىنەن كۇمان كەلتىرەدى. سوسىن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كەلىنى زەينەپ احمەتوۆانىڭ سۇحباتىندا ايتقان ۇسىنىسىن ەسكە سالادى. وندا زەينەپ احمەتوۆا: «قازاقى سالتىمىزعا جات دۇنيەنى قولدان جاساپ نە كەرەگى بار؟ سول گۇلدىڭ ورنىنا قىزدارىمىز بۇرىننان كەلە جاتقان ۇكىنى نەگە تاراتپاسقا؟!» دەگەن ەكەن. «گۇل لاقتىرىپ، جالعان سەنىمنىڭ جەتەگىندە جۇرگەنشە، ەسكىدەن كەلە جاتقان ءداستۇردى قايتا تۇلەتكەن دۇرىس سەكىلدى. ءبىر جاعىنان ارۋلارىمىز گۇلگە تالاسىپ، ادەپسىز قىلىققا بارماس ەدى» دەپ جازادى اۆتور.

كىتاپقا نەگە قۇمار ەمەسپىز؟ - وڭتۇستىك قازاقستان گازەتى

«دۇنيەتانىمنىڭ كوزى-بىلىم. بىلىم نەعۇرلىم تەرەڭدەگەن سايىن دۇنيەتانىم دا نىق قالىپتاسىپ، تۇراقتالادى. بىلىم الۋ ءۇشىن كىتاپ وقۋ كەرەك. دەگەنمەن، بىز بۇگىنگى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ بويىنان كىتاپ وقۋعا دەگەن ىنتانى كورە المايمىز. ولار كىتاپقۇمار ەمەس. نەگە؟..».

وڭتۇستىك قازاقستان گازەتى وسى ماسەلەنى كوتەرگەن ەكەن. ماقالا اۆتورى رەسەي حالقىنىڭ 23 پايىزى تۇراقتى تۇردە كىتاپ وقيتىنىن، ال دۇنيە جۇزىندە كىتاپتى ەڭ كوپ وقيتىندار قىتايدا، ياعني ەلدىڭ بىر جارىم ميلليارد ادامى كىتاپتى وقۋدى ۇناتاتىنىن جازادى. وسى رەتتە ماقالا اۆتورى قازاقستاننىڭ جاعدايىنا نازار اۋدارتادى. كەيىنگى جاستاردىڭ ىزدەنىپ، كىتاپ وقىمايتىنىن العا تارتادى.

سونىمەن قاتار، اۆتور بۇگىنگى زاماننىڭ دەرتىنە اينالعان «ينتەرنەتكە تاۋەلدىلىك» كەسەلىن قوزعاي وتىرىپ، مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ دا بالالاردى قىزىقتىرۋ تەتىكتەرى قامتىلماي وتىرعانىن ايتادى. پايىمىنشا، بۇگىنگى وقۋلىقتاردا وقۋشىلاردى قىزىقتىراتىن دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى. «كىتاپ وقىعان ادامنىڭ كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ بولارى انىق. سوندىقتان، دوستار، سەندەردى «كوپ جاساعان ادام ەمەس، كوپ وقىعان ادام عانا كوپتى بىلەدى» دەگەن قاعيدانى ۇستانۋعا شاقىرامىن!» دەپ تۇيىندەيدى اۆتور.

شالعاي اۋىلداعى اباي اعانىڭ كىتاپحاناسى - وڭتۇستىك قازاقستان گازەتى

كىتاپقۇمارلىق دەمەكشى، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شالعاي اۋىلى قاراتاۋ ەلدى مەكەنىندەگى اباي اعامىزدىڭ ۇيىندە «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1960 -جىلدان بەرگى تىگىندىلەرى ساقتالىپ كەلەدى ەكەن. گازەتتىڭ جازۋىنشا، قاراتاۋدى «عالىمدار اۋىلى» دەپ تە اتايدى ەكەن. ويتكەنى بۇل وڭىردەن تاريح، فيلولوگيا، مەديتسينا، تەحنيكا، ۆەتەريناريا عىلىمدارى بويىنشا ءوز ەڭبەكتەرىمەن تانىلعان ونعا جۋىق عىلىم كانديداتى، دوكتورى، پروفەسسور شىعىپتى.

«بۇل جەتىستىكتەردىڭ سىرى نەدە؟ وسى اۋىلدىڭ تۇرعىنى، ۇستاز اباي دۇكەنبايەۆ ەسىمدى ازامات بۇگىندە مارقۇم بولىپ كەتتى. سول كىسى كەزىندە بەس بولمەلى ءۇيىنىڭ بىر بولمەسىن گازەت- جۋرنالدار مۇراعاتىنا اينالدىرىپ قويىپتى. مۇندا 1960 -جىلداردان بەرگى گازەت- جۋرنالدار تىگىندىلەرى تۇگەل ساقتاۋلى ەكەن. «بىلىم جانە ەڭبەك»، «مادەنيەت جانە تۇرمىس»، «جالىن»، «وگونەك» جۋرنالدارى، «سوتسياليستىك قازاقستان»، «وڭتۇستىك قازاقستان» سياقتى كوپتەگەن باسىلىمداردىڭ سارعايعان بەتتەرىن وسى ۇيدەن تابا الاسىز» دەپ جازادى گازەت.

ايتا كەتەرلىگى، اباي دۇكەنبايەۆتىڭ ارحيۆىنا وبلىستىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىنەن وقىرماندار كەلەدى ەكەن. «قازىر اعادان قالعان اسىل مۇرالارعا ۇلى، ۇستاز ايبەك اباي ۇلى يەلىك ەتىپ وتىر. وسى قول جەتپەس قازىنانى وبلىس ورتالىعىنداعى ۇلكەن كىتاپحانالاردىڭ بىرى قامقورلىعىنا الىپ، كەيىنگى ۇرپاققا اماناتتاسا وڭدى ىس بولار ەدى دەگەن ۇسىنىسىمىز بار» دەپ جازادى ورتالىق قازاقستان گازەتى.

بوپاي حانىمنىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنەن ءبىر ۋىس توپىراعى تۋعان جەرىنە اكەلىندى - اتىراۋ گازەتى

«ەڭ العاش قىزدار مەكتەبىن اشقانداردىڭ ءبىرى - ءابىلقايىر حاننىڭ جۇبايى، ەل ىشىندە اقىلگوي دانا اتانىپ، ەسىمى اڭىزعا اينالعان بوپاي حانىمنىڭ ماڭگىلىك مەكەنىنەن ءبىر ۋىس توپىراق ونىڭ كىندىك قانى تامعان تۋعان جەرى - اتىراۋعا اكەلىندى» دەپ جازادى اتىراۋ گازەتى. ايتا كەتەرلىگى، ءدال وسى ماقساتتا «بوپاي حانىم ىزىمەن» اتتى ارنايى ەكسپەديتسيالىق توپ قۇرىلعان ەكەن. وسى شارانىڭ ناتيجەسى تۋرالى گازەت ءتىلشىسى «اقمەشىت» كەسەنەسىنىڭ يمامى يسلام قاجى مىرزابەك ۇلىمەن سۇحباتتاسقان.

«بوپاي حانىمنىڭ جەرلەنگەن جەرى - ورىنبور وبلىسى، ەلەك اۋدانىنىڭ دميتروۆكا سەلوسىنىڭ اۋماعىندا، دوڭىز اسكەري ايلاعىندا جاتىر. اقتوبەدەن شامامەن 400 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. كيەلى ورىندى تاۋىپ بەرگەن - سول اۋىلدىڭ 80 جاستان اسقان تۇرعىنى لۇقپان نىعمەت ۇلى» دەپ جازادى اتىراۋ گازەتى.

سۇحبات بارىسىندا سونداي- اق، الداعى جوسپارلار دا اڭگىمەلەنەدى. «ەندىگى جوسپارىمىز قۇلسارى قالاسىنان 20 شاقىرىم جەردەگى باقاشى دەگەن ەجەلدەن كەلە جاتقان تاريحي قاۋىمعا بوپاي حانىمنىڭ سۇيەگىن جەرلەگىمىز كەلەدى. ودان كەيىن جازدا اس بەرىپ، ارنايى كىتاپ شىعارۋدى قولعا الماقشىمىز... قازاق حاندارىنىڭ جۇبايلارى ىشىندە بوپاي حانىم - تاريحقا ەنگەن بىردەن- ءبىر تۇلعا. الەكساندر سەرگەيەۆتىڭ «پەتەربۋرگسكيي پوسول» دەگەن 450 بەتتىك كىتابىندا دا ەسىمى اتالعان. الەكسەي لەۆشين جازبالارىندا: «بوپاي ءابىلقايىر حاننىڭ جانە ونىڭ مۇراگەرلەرىنىڭ اقىلشىسى عانا ەمەس، بۇكىل حالىققا شاپاعاتى تيگەن اقىلدى حانىم بولدى» دەگەن ءسوز بار. سونداي-اق، ول شىڭعىس حاننىڭ جۇبايىنان كەيىن حانىم مارتەبەسىنە يە بولعان. ءتىپتى، جەكە مورىنە دەيىن بولىپتى. ءسويتىپ، ورىس پاتشايىمى ەليزاۆەتا پەتروۆنا، اننا يواننوۆنالارمەن تەرەزەسى تەڭ بولعان ەكەن» دەيدى سۇحباتتاسۋشى.