نەلىكتەن شىڭعىسحاننىڭ مولاسىن ىزدەۋگە بولمايدى؟

بۇل تۋرالى BBC جازادى.

شىڭعىسحان قۇرعان يمپەريا ءوز داۋىرىندە تىنىق مۇحيتى اۋماعىنان كاسپي تەڭىزىنە دەيىنگى اتىراپتى جايلاپ جاتتى. اڭىزدا ايتىلعانداي ول ءوزىنىڭ قۇپيا تۇردە، ەشكىم بىلمەيتىن مەكەنگە جەرلەنگەنىن قالاعان. ءولى دەنەنى كوتەرگەن ساربازدار جولىنداعىنىڭ بارلىعىن تۇگەل ءولتىرىپ وتىرعان. ال ول جەرلەنگەننەن كەيىن ەشبىر ءىز قالدىرماس ءۇشىن، مىڭداعان اتتى زيراتتىڭ ۇستىنەن شاپتىرعان ەكەن.

ونىڭ ءولىم قۇشقانىنان بەرى 800 جىل وتسە دە، ەش ادام بالاسى داڭقتى قاعاننىڭ قايدا جەرلەنگەنىن تابا الار ەمەس. ءتۇرلى حالىقارالىق ەكسپەديتسيالار تاريحتاعى جازبالارعا سۇيەنىپ، لاندشافتتاردى زەرتتەپ، ءتىپتى عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر بويىنشا دا ىزدەۋ سالىپ كورگەن. الايدا وسى ىزدەنىستىڭ بارلىعىمەن تەك شەتەلدىكتەر عانا اينالىسقان.

ال موڭعولداردىڭ وزدەرى قاعاننىڭ سۇيەگىن ىزدەۋگە اسا قۇلىقتى ەمەس. بۇل شىڭعىسحان موڭعوليانىڭ قازىرگى تۇرعىندارىنا قىزىق بولماعاندىقتان ەمەس، كەرىسىنشە...

ونىڭ بەينەسى بارلىق جەردە بار: اقشادا دا، سۋ بوتەلكەسىندە دە. ول ءوزى ولگەن 1227-جىلعا قاراعاندا ءدال قازىر موڭعوليادا دا ەرەكشە تانىمال دەپ ايتۋعا بولاتىنداي.

باتىس ب ا ق- تارىندا بۇل تاقىرىپقا قاتىستى ءتۇرلى تولعامدار مەن بولجامدار ءورىپ ءجۇر. ونداعى اڭگىمە ەگەر شىڭعىسحاننىڭ سۇيەگى تابىلسا، اقىرزامان ورناۋى مۇمكىن دەگەن ۇعىمعا سايادى.

بۇل رەتتە ورتا ازياداعى ايگىلى تۇرىك قولباسشىسى ءامىر تەمىردىڭ وقيعاسى ەسكە تۇسەدى. XIV عاسىردا دۇنيەنىڭ جارتىسىن دۇرلىكتىرگەن قولباسشىنىڭ زيراتىن ارحەولوگتار 1941-جىلى تاپقان ەدى. ىلە-شالا فاشيستىك گەرمانيا ك س ر و- عا باسىپ كىردى. ءبىرقاتار ادامدار وسى ءبىر مولانىڭ اشىلۋى ۇلكەن سوعىستىڭ باستالۋىنا سەبەپشى بولدى دەپ ەسەپتەيدى.

ۋلان-ۋدە ۋنيۆەرسيتەتىن «حالىقارالىق قاتىناستار» ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىققان اۋدارماشى ۋەلۋن ماسەلە ىرىم دا ەمەس دەيدى. ايتۋىنشا، ۇلى حان ءوز زيراتىنىڭ اشىلعانىن قالاماعان ەكەن. «ولار قاعاننىڭ سۇيەگىن بۇركەمەلەۋگە بارىنشا تىرىستى»، - دەيدى ول. ال ونى قازىپ، تاۋىپ الۋ شىڭعىسحاننىڭ سوڭعى جارلىعىن ەكى ەتۋمەن بىردەي.

بۇل قازىرگى موڭعوليادا تارالعان ەڭ تانىمال ارگۋمەنت. بۇل ەلدەگى ءار ءۇيدىڭ قابىرعاسىنان شىڭعىسحاننىڭ سۋرەتىن وڭاي كەزىكتىرۋگە بولادى. كوپتەگەن تۇرعىندار وزدەرىن الەمدى بيلەگەن حاننىڭ ۇرپاعىمىز دەيدى. شىڭعىسحان - موڭعولدار ءۇشىن قۇدىرەتتىلىكتىڭ بەلگىسى ىسپەتتى.

ارحەولوگ ديماجاۆا ەردەنەباتار ەل استاناسى ۇلان-باتىرداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ارحەولوگيا فاكۋلتەتىن باسقارادى. ول اڭىزعا اينالعان قاعاننىڭ سۇيەگىن ىزدەۋگە بايلانىستى جاپون-موڭعول بىرىككەن ەكسپەديتسياسىنا قاتىسقان. ول كەزدە ىزدەۋ جۇمىستارى ونون، كەرۋلەن، تۋۋل وزەندەرى اعىپ جاتقان قاعان ومىرگە كەلگەن حەنتي ايماعىندا جۇرگىزىلگەن. ەكسپەديتسيا «ءۇش وزەن» دەپ اتالعان.

الايدا بۇل وقيعا 1990-جىلدارداعى دەموكراتيالىق وزگەرىستەرمەن تۇسپا-تۇس كەلدى دە، موڭعوليا دەموكراتيالىق جاڭا بەتبۇرىستارمەن بىرگە شىڭعىسحان مولاسىن ىزدەۋدەن باس تارتتى. «ءۇش وزەن» جوباسى دا وسىلايشا توقتاپ قالدى.

حۋننۋ پاتشاسى تاستارمەن شارشى تۇردە قورشالعان 20 مەتر تەرەڭدىكتە جەرلەنگەن. عالىمدار العاشقى زيراتتى 10 جىل مەرزىمدە قازىپ ءبىتتى. الايدا بۇل زيرات ۇرلاۋشىلاردىڭ قۇربانىنا اينالعان ەكەن. ءبىراق، عالىمدار باعالى زاتتاردىڭ سانىن ەسەپتەپ، حۋننۋلاردىڭ ديپلوماتيالىق بايلانىستارىنىڭ كەڭ بولعانىن انىقتايدى. وندا قىتاي دوڭگەلەكتەرى، ريم اينەكتەرى جانە قۇندى مەتالدار بولعان.

كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر شىڭعىسحان مولاسى دا وسىنداي قازىناعا تولى دەيدى. ال شىڭعىسحان حۋننۋلار داستۇرىمەن جەرلەنگەن بولسا، وندا ونىڭ زيراتىن تابۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس.

تاعى ءبىر اڭىزعا سۇيەنسەك، شىڭعىسحان حەنتي ايماعىنداعى بۇرحان-حالدۋن شىڭىندا جەرلەنگەن. بۇل ايماق ۇلان-باتىردان 160 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان. جاس كەزىندە شىڭعىسحان سول جەردە جاۋلارىنان جاسىرىنىپ، جانە ولگەن سوڭ سول جەرگە كەلۋ سەرت ەتكەن-مىس.

ءبىراق، عالىمدار مولانىڭ تاۋدىڭ قاي بەتكەيىندە ەكەندىگىنە بايلانىستى ءبىر كەلىسىمگە كەلە الماعان.

«بۇل قاسيەتتى تاۋ. ءبىراق بۇل وندا قاعان جەرلەنگەن دەگەندى بىلدىرمەيدى»، - دەيدى پروفەسسور سودنوم تسولمون. ال موڭعول ەتنولوگى بادامحاتاننىڭ ايتۋىنشا، بۇرحان-حالدۋن دەپ اتالاتىن تاريحتا بەس شىڭ بار. ال قازىرگى بۇرحان-حالدۋن سول ەڭ دۇرىس نۇسقاسى بولۋى مۇمكىن. بۇل قاسيەتتى تاۋعا ايەلدەردىڭ شىعۋىنا بولمايدى. ءتىپتى، ۇزاق ۋاقىت يمپەراتور وتباسى مۇشەلەرىنەن باسقا ادامدار ءۇشىن دە جابىق بولعان. ءبىراق، قازىرگى تاڭدا بۇل ايماق يۋنەسكو مۇرالارى تىزىمىنە ەنگەن.

بۇرحان-حالدۋن بۇل مارتەبەگە يە بولعانى بەرى ول زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن جابىق ايماققا اينالدى. جانە بۇل شىڭعىسحاننىڭ مولاسىن زەرتتەۋگە باعىتتالعان كەز-كەلگەن تەوريا دالەلسىز قالدىرىلادى دەگەندى اڭعارتسا كەرەك.

شىڭعىسحان - موڭعوليا تاريحىنداعى ەڭ تانىمال ادام. ول قۇرعان يمپەريا ۇلى جىبەك جولىنىڭ ارقاسىندا باتىس پەن شىعىستى بايلانىستىردى. ول ءوزى باسىپ العان مەكەندەردىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن ءدىني ەركىندىگىنە قول سۇققان جوق. ونىڭ تۇسىندا پوشتالىق جۇيە ەنگىزىلىپ، قاعاز اقشا شىعارىلدى. ول الەمدى باسىپ العان عانا جوق، وركەندەتتى دە.