شي جينپيڭنىڭ قازاقستانعا دەگەن پەيىلىنىڭ ءتۇزۋ بولۋ سىرى نەدە
ساپار اياسىندا جوسپارلانعان شارالاردىڭ سانى مەن ماڭىزى ونىڭ تاريحي ءسات بولارىن ايعاقتاي تۇسەتىندەي. ونىڭ ۇستىندە ساپار ق ر مەن ق ح ر اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم- قاتىناستىڭ ورناۋىنا 25 جىل تولۋى اياسىندا دا ءوتۋى دە بارىنشا ماڭىزدى.
«ءتوراعا شي جينپيڭ قازاقستانعا ساپارى بارىسىندا ق ر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆپەن بىرگە ءبىرقاتار ءىس- شاراعا، ونىڭ ىشىندە سالەمدەسۋ شاراسىنا، شاعىن جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامداعى وتىرىستارعا، كەلىسىمدەرگە قول قويۋ راسىمىنە، سونىمەن بىرگە بىرلەسكەن باسپا ءسوز ءماسليحاتىنا قاتىسادى. تاراپتار ساۋدا، ەكونوميكا، قارجى، سۋ شارۋاشىلىعى جانە باسقا دا سالالارعا قاتىستى ءبىرقاتار كەلىسىمگە قول قويادى»، - دەدى ق ح ر سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ كومەكشىسى لي حۋەيلاي.
ونىڭ ايتۋىنشا، ەكى ەلدىڭ باسشىلارى ەكىجاقتى قارىم- قاتىناس ماسەلەلەرى، ەكى ەلدىڭ دامۋ ستراتەگيالارىن تۇيىندەستىرۋ، سونىمەن بىرگە ەكىجاققا دا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماسادى. مۇنان بولەك، تاراپتار بىرلەسكەن مالىمدەمە جاريالايتىن بولادى.
قىتاي كوشباسشىسىنىڭ ساپارىنا قازاقستاندا دا زور نازار اۋدارىلىپ، مادەني- گۋمانيتارلىق سيپاتتاعى ءبىرقاتار شارا ۇيىمداستىرىلدى. اتاپ ايتقاندا، شي جينپيڭنىڭ قازاق تىلىندەگى «مەملەكەتتىك باسقارۋ جونىندە» كىتابى تانىستىرىلىپ، پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ تاڭدامالى ەڭبەكتەرىنىڭ جيناعى قىتاي تىلىندە جارىق كوردى. «قىتاي - قازاقستان تىنىسى» ورىس تىلىندەگى ارنايى جاريالانىمنىڭ تۇساكەسەرى ءوتىپ، «كورىكتى قازاقستان - كوركەم قىتاي» فوتوكورمەسى اشىلدى، ەكى ەلدىڭ ب ا ق وكىلدەرىنىڭ سيمپوزيۋمى ءوتتى.
سونىمەن قىتاي باسشىسىنىڭ قازاقستانعا دەگەن وڭ پەيىلىنىڭ سىرى نەدە؟ جالپى، نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى قىتايدىڭ بارلىق باسشىلارىمەن دوستىق قارىم- قاتىناس ورناتقانى بەلگىلى. ماسەلەن، كەزىندە قىتايدىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى بولعان ياو پەيشەن قازاقستاندىق- قىتايلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ تاتۋ كورشىلىك، دوستىق پەن ءوزارا تيىمدىلىك رۋحىندا دامۋىنا ەكى ەلدىڭ ۇلتتىق مۇدەلەرى عانا ەمەس، سونىمەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ قىتايدىڭ بۇرىنعى باسشىلارى جياڭ زىمينمەن، حۋ جينتاۋمەن جانە شي جينپيڭمەن جەكە سەنىمنە نەگىزدەلگەن بايلانىستارى دا سەپتىگىن تيگىزگەندىگىن ايتادى.
«قازاقستان مەن قىتاي باسشىلارى تىعىز جۇمىس قارىم- قاتىناسى مەن جەكە شىنايى دوستىق بايلانىستاردى ورناتقان. شي تسزجينپيڭ مەن نۇرسۇلتان نازاربايەۆ كەزدەسۋلەرىنىڭ سانى بۇگىندە 15-كە جەتىپ وتىر. ال بۇل الەمدىك ديپلوماتيا ءۇشىن سيرەك كەزدەسەتىن جايت. ەكى ەلدىڭ باسشىلارىنىڭ ءجىتى نازارىمەن جانە تىكەلەي باسشىلىقتارىمەن قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ىسكەرلىك ىنتىماقتاستىق ءتۇرلى سالادا ايتارلىقتاي ناتيجەگە قول جەتكىزۋدە»، - دەدى شي جينپيڭنىڭ قازاقستانعا ساپارىنا وراي پىكىر بىلدىرگەن الماتىداعى قىتايدىڭ باس كونسۋلدىعىنىڭ وكىلى قازاقپارات تىلشىسىنە.
ق ر پرەزيدەنتى مەن ق ح ر ءتوراعاسى اراسىنداعى جىلى قارىم- قاتىناس ءوزارا ساپارلار بارىسىندا دا، كوپجاقتى ءىس- شارالارعا قاتىسۋ اياسىندا دا بايقالىپ وتىردى. ماسەلەن، 2016 -جىلدىڭ قىركۇيەگىندە، قىتايدىڭ حاڭجوۋ قالاسىندا وتكەن G20 ءسامميتى بارىسىندا قىتايدىڭ ورتالىق تەلەۆيدەنيەسى ەكى ەل كوشباسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى، ولاردىڭ ءبىر- ءبىرىن بىرنەشە مارتە دوستىق پەيىلدە قۇشاقتاسقاندىقتارىن كورسەتتى. ءدال وسى جايت باتىس جۋرناليستەرىنىڭ قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ەرەكشە بايلانىستار جايىندا جارىسا جازۋىنا تۇرتكى بولعان ەدى.
تاعى ءبىر قىزىقتى مىسال... 14-15 - مامىردا بەيجىڭدە وتكەن «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» ستراتەگياسى اياسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىنەگى جوعارى دەڭگەيدەگى فورۋم بارىسىندا اتالعان شارانىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا 30 جوعارى مارتەبەلى قوناقتىڭ ىشىندە ەڭ سوڭعى بولىپ نۇرسۇلتان نازاربايەۆ كەلىپ، ونى شي جينپيڭ قارسى الدى. فورۋم اياقتالىپ، قوناقتار ەستەلىك سۋرەتكە تۇسكەننەن كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كورتەجى كەزدەسۋ ورنىنان ەڭ ءبىرىنشى بولىپ اتتانىپ كەتتى. ال بۇل جايت ديپلوماتيا تىلىندە قابىلداۋشى تاراپتىڭ مارتەبەلى مەيمانىنا دەگەن ايرىقشا قۇرمەتىن بىلدىرەدى.
ق ح ر ءتوراعاسى شي جينپيڭنىڭ قازاقستانعا جانە قازاق حالقىنا دەگەن ايرىقشا قارىم- قاتىناسىنا اكەسى شي جۇڭشۇننىڭ (1913-2002) ق ح ر گانسۋ ولكەسى اقساي- قازاق اۆتونومدى اۋدانى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولعان ساعيدوللا ەسىمدى قازاقپەن دوستىعى ىقپال ەتۋى مۇمكىن. قازاقپاراتتىڭ قىتايداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى سادىق اكەجانوۆ گانسۋ ولكەسىنە جاساعان ساپارى بارىسىندا جەرگىلىكتى مۋزەيدەگى قازاق وتباسى مەن شي جۇڭشۇننىڭ سۋرەتىنە نازار اۋدارعان بولاتىن. مۋزەيدىڭ جانە جەرگىلىكتى پارتيا كوميتەتى ناسيحات ءبولىمى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا، شي جۇڭشۇن قىتاي كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى سولتۇستىك- باتىس بيۋروسىنىڭ حاتشىسى بولعان كەزىندە، 1950 -جىلدارى اقساي- قازاق اۆتونومدى اۋدانىن گانسۋدىڭ دۋنحۋان ۋەزىنەن بولەك شىعارۋ جۇمىستارىنا باسشىلىق جاساپ، ونىڭ ودان ارى دامۋىن باقىلاۋدا ۇستاعان. سول كەزدەگى اقساي- قازاق اۆتونومدى اۋدانى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قازاق ساعيدوللا گانسۋ ولكەسىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى لانجوۋ قالاسىنا ءۇش رەت بارىپ، شي جۇڭشۇنمەن كەزدەسكەن.
1958 -جىلدىڭ 29 - قىركۇيەگىندە شي جۇڭشۇن كورشى وڭىرلەردى ارالاپ ءجۇرىپ، توسىننان اقسايعا كەلگەن جانە ول اقساي- قازاق اۆتونومدى اۋدانىن دامىتۋ ماسەلەسىنە ارنالعان جيىن وتكىزگەن. تۇسكى استان كەيىن قوشتاسار كەزدە ساعيدوللانىڭ وتباسىمەن سۋرەتكە تۇسكەن. 2012 -جىلدىڭ 20 - شىلدەسىندە ق ك پ و ك ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى اقساي- قازاق اۆتونومدى اۋدانى پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ بولىمىنە اتالعان سۋرەتتىڭ ءتۇسىرۋ جاعدايىن انىقتاۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن. جاۋاپ الىنعاننان كەيىن ق ك پ و ك ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى تاريحشىلاردان ارنايى توپ جاساقتاپ، قىتاي ورتالىق تەلەۆيدەنيەسىنىڭ وپەراتورلارمەن اقساي قالاسىنا اتتاندىرعان. ولار شي جۇڭشۇن تۋرالى دەرەكتى فيلم دايىنداۋ بارىسىندا ساعيدوللانىڭ وتباسى مۇشەلەرىنەن سۇحبات العان.
2013 -جىلدىڭ 13 - قازانىندا شي جۇڭشۇننىڭ جۇبايى شي سيننىڭ شاقىرۋىمەن ساعيدوللانىڭ ۇلى 58 جاستاعى باقىت (سۋرەتتەگى اناسىنىڭ قولىنداعى بالا) ق ح ر ءتوراعاسى اكەسىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان شاراعا قاتىسىپ، ونىڭ اناسىنىڭ ۇيىندە قوناقتا بولدى جانە قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمىن سىيعا تارتتى.
«بۇگىنگى گانسۋ» كۇندەلىكتى گازەتىنىڭ جازۋىنشا، (اۆتورى سيۋ سياوشان) شي جۇڭشۇننىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا اقساي- قازاق اۆتونومدى اۋدانىنا بارىپ، دوسىنىڭ وتباسىمەن كەزدەسۋگە نيەت تانىتقان. الايدا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن بارا الماعان. ومىرىمەن قوش ايتىسار الدىندا ول ايەلىنە ساعيدوللانىڭ ءومىرى مەن ونىڭ وتباسى جاعدايىن مۇمكىندىگىنشە ءبىلۋدى وتىنگەن. ەندەشە، شي جينپيڭنىڭ قازاق حالقىنا دەگەن قۇرمەتى اكە قانىمەن بەرىلگەن شىعار...
اۆتور: مارلان جيەمباي
