اسكەر پيريەۆ: احىسقا تۇرىكتەرى قازاقتىڭ كەڭ پەيىلىنىڭ ارقاسىندا ازاپتى جولدان امان قالدى
ويتكەنى، كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا تۇتاستاي ۇلتتار قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىراپ، قازاق دالاسىنا زورلىقپەن جەر اۋدارىلدى. وسىنداي قاسىرەتتى كەزەڭدە قازاق حالقى قۋعىنعا ۇشىراعان ۇرپاققا ۇلكەن جاناشىرلىق تانىتتى. قازاقى قامقورلىقتىڭ ناتيجەسىندە جەر اۋدارىلعاندار ۇلت رەتىندە ساقتالىپ، قازاقستاندا ۇرپاعىن امان- ەسەن ءوربىتتى. سولاردىڭ ءبىرى - احىسقا تۇرىكتەرى. عاسىرلار بويى تاريحي وتانى وڭتۇستىك گرۋزيادا گرۋزين، ارمياندارمەن ارالاسا ءومىر سۇرگەن احىسقا تۇرىكتەرى - انادولى تۇرىكتەرىنىڭ ءتۇرلى تاريحي- گەوگرافيالىق جاعدايلارعا بايلانىستى سىرتتا قالىپتاسقان تارماعى ەدى.
احىسقا تۇرىكتەرىنىڭ قازاقستانعا جەر اۋدارىلۋى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزەڭىندە ورىن الدى. 1944 -جىلعى قاراشا ايىنىڭ 15- كۇنى نەبارى ەكى ساعاتتىڭ ىشىندە ولار ءوزىنىڭ عاسىرلار بويى مەكەن ەتكەن تاريحي وتانىنان كۇشتەپ قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا كوشىرىلدى. سولاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ پيرييەۆتەر وتباسى دا بولدى. اكەمىز پيرييەۆ اللاۆەردي حۋسەيىن ۇلى دەپورتاتسيا كەزىندە 10 جاستا ەكەن. ءبارى ەسىندە بولسا دا بىزگە تەك سوڭعى جىلداردا عانا سوناۋ زامانعى ادام توزگىسىز جاعدايدىڭ ءمان- جايىن ايتىپ بەرگەن ەدى. جالپى اكەمنىڭ اكەسى - حۋسەيىن اتام جاسىنان ەرەكشە ادام بولعان ەكەن. ارعى اتامىز پىرىمەن بىرگە ءتۇرلى ماجىلىستەرگە قاتىسىپ، داستاندار مەن اقساقالداردىڭ ناسيحات- اڭگىمەسىن تىڭداپ ءوسىپتى.
اقىلدى، سالماقتى بولعانىنا قاراماستان ايتقانىنان قايتپايتىن قايسار جىگىت 16 جاسىندا ءوز ەركىمەن تۇركيانىڭ ەرزۋرۋم قالاسىندا تىگىنشى ۇستانىڭ قاسىندا ءبىر جاعىنان كومەكشى، ءبىر جاعىنان ماشينا ۇستالىعىن (ينجەنەر تەحنيك) ۇيرەنىپ، كيىم تىگۋ مامانى بولعان ەكەن. بابالارىمىز نەگىزىنەن احىسقا پاشالىعىنىڭ گويۋن- ءدارا اۋلى، گويدجالار (كوكشەلەر) اۋلەتىنەن. ارعى ءتۇبىمىز - قارا پاپاح تۇرىكتەرىنەن. ءبىر كەزدەرى قاۆقاز جورىعىنا قاتىسىپ، كەيىن پاشالىق قۇرىلعاننان سوڭ سۇلتان تاراپىنان ماراپاتقا دا يە بولعان. سايات اجەم دە سول اۋىلدىڭ ەفەنديلار اۋلەتىنەن، اۋقاتتى جانۇيانىڭ قىزى ەدى. ىستانبۇلدا جانە باسقادا قالالاردا مەدرەسەدەن ءدارىس الىپ، ءدىني ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن. ۇلكەن كىسىلەردىڭ ايتۋى بويىنشا ءوزى قۇراندى جاتقا بىلەتىن قاري بولعان ەكەن. ءبىراق مارقۇم ارداقتى اكەمىز كەڭەس رەجيمىنەن قورىققانى ءۇشىن اجەمىز جايلى كوپ اڭگىمە ايتپايتىن.
مەن اجەمنىڭ ۇيدەگى كەنجە نەمەرەسى بولعاندىقتان ماعان كەيبىر قۇپيانىڭ بەتىن تولىق اشپاسا دا، شەت جاعاسىن ەرتەگى سياقتى ايتىپ وتىراتىن. سونىڭ ارقاسىندا قۇران سۇرەلەرىن جازىپ، جاتتايتىنمىن. اتام مەن اجەمنەن 3 ۇل، 2 قىز وربىگەن ەدى. ۇلكەن ۇلدارى دەپورتاتسيادان كەيىنگى جىلداردا اۋىرىپ ەرتە كوز جۇمعان. تاريحتان بەلگىلى توتاليتارلىق رەجيمنىڭ دەپورتاتسيالاۋ جوسپارى ىڭ- شىڭسىز جۇرگىزىلدى. 1944 -جىلى قاراشانىڭ قارا سۋىعىندا تاڭەرتەڭ كۇتپەگەن جەردەن ەسىك قاعىلىپ، اۋىلدى تولىعىمەن كەڭەس اسكەريلەرى قورشاۋعا الادى. كەلگەندەر «نەمىستەر جاقىنداپ قالدى، ۇيلەرىڭدى تاستاپ، بىرنەشە كۇنگە جاقىن ماڭداعى ەلدى- مەكەنگە ۋاقىتشا ورنالاساسىڭدار» دەپ قولدارىنداعى قارۋلارىمەن قورقىتا كوشۋگە ماجبۇرلەگەن ەكەن.
ول كەزدە اۋىلدا تەك قاريالار، ايەلدەر، بالالار مەن اۋرۋ- سىرقاۋ، مۇگەدەكتەر عانا قالعان بولاتىن. ويتكەنى، احىسقالىق تۇرىكتەر، شامامەن 40 مىڭعا تارتا كىسى مايدانعا اتتانعان ەدى. مالىنىڭ الدىنا ءشوپ- سۋىن جايعاعان كۇيى اۋىل تۇرعىندارى ەش نارسەدەن كۇدىكتەنبەستەن دايىن تۇرعان جۇك كولىكتەرىنە ءمىنىپ، تەمىرجول ستانساسىنا اكەلىنەدى. قولىنا ۇيدەن ەش نارسە الۋعا رۇقسات تا ەتىلمەگەن. ستانسادا باسقا اۋىلداردان تۋرا سونداي سىلتاۋمەن جينالعان مىڭداعان، ون مىڭداعان ادامداردى كەزەك- كەزەك جۇك ۆاگوندارىنا تيەي باستايدى. اۋىلدارى ارالاس (گۇرجى، ارميان) بولعانىمەن، جينالعاندار تەك مۇسىلماندار (تۇرىك، كۇردى، ھەمشين) بولىپ شىعادى. ادامدار بولەك- بولەك، توپ- توپ بولىپ، اراسى قاشىق جەرلەردە ۇستالىپ، ءبىر- بىرىمەن سويلەسۋگە رۇقسات ەتىلمەگەن. ايتا كەتەرلىگى، بۇرىن تەمىرجول تەك بورجوميگە دەيىن توسەلگەن عانا ەكەن. ال بورجوميدەن احىسقاعا دەيىن تەمىر جولدى ءدال وسى وقيعانىڭ الدىندا عانا تىلداعى جۇمىسشىلار رەتىندە باياعى سول تۇرىكتەردىڭ وزدەرىنە سالدىرىپتى.
سونىمەن كۇزدىڭ قارا سۋىعىندا احىسقا تۇرىكتەرىنىڭ بەلگىسىز باعىتقا، بەلگىسىز ەلگە ازاپتى ساپارى باستالادى. ۆاگوننىڭ ەسىگى تەك سىرتىنان قۇلىپتانعان. ءبىر ۆاگوندا ەر دە، ايەل، بالا- شاعا دا بار. ادام تىعىز. قانداي دا ءبىر قاراپايىم قاجەتتىلىك نارسەلەرىنىڭ ءوزى (پەش، سۋ، دارەتحانا) بولماي، جول ازابى العاشقى كۇننەن- اق باستالىپتى. قاسىرەتكە تولى الىس جولدىڭ العاشقى كۇندەرىندە- اق بىرنەشە جاس كەلىنشەك قايتىس بولعان ەكەن. ويتكەنى ولار ۆاگوندا ۇلكەن كىسىلەرمەن بىرگە كەلە جاتقاندىقتان كىشى دارەتىنەن ۇيالعانىنىڭ سالدارىنان ءزار بەزدەرى جارىلىپ، مارقۇم بولىپتى. كەيىن بىرتە- بىرتە ولاردىڭ ۇستىنە سۋىقتان، اشتىقتان، ءتۇرلى اۋىرۋدان باقيلىق بولعاندار قوسىلادى.
وسىلايشا، كۇن سايىن قازا بولعاندار سانى ارتىپ، جولدا كەيبىر جەرلەردە پويىز توقتاپ، مارقۇمداردىڭ دەنەلەرىن جولدىڭ بويىندا قاردىڭ ىشىنە تاستاپ كەتىپ وتىرعان. نە كەبىن، نە اقىرەتى مەن جەرلەۋ جورالعىسىز ايدالاعا لاقتىرىلعانى جۇرتتىڭ اشۋىن تۋعىزادى. ءبىراق، قولدان كەلەر قايران دا جوق. ايتەۋىر كەيبىرەۋلەر مايىتتەرىن جاسىرىپ بەرمەۋگە تىرىسقان. ستانساعا توقتاعاندا اسكەريلەرگە سوڭعى التىندارىن بەرىپ، جالىنا ءجۇرىپ، تەز ارادا جەرلەۋ ءراسىمىن جاساعاندارى دا بولىپتى. وسىلايشا، جول بويىنداعى قارعا نەمەسە توپىراققا جەرلەنگەندەردىڭ سانى دا، ولاردىڭ جاتقان جەرى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز قالدى.
ۇلكەندەردىڭ ايتقانىنان تاعى ءبىر وقيعا ەسىمدە قالعان ەدى. ستانسالاردىڭ بىرىندە اياعى اۋىر جاس كەلىنشەكتىڭ تولعاعى باستالادى. الايدا ايەلدەرگە دە، ەرلەرگە دە ۆوكزال عيماراتىنا بارۋعا رۇقسات ەتىلمەگەن. تەك ۆاگوننان تۇسۋگە جانە بىرنەشە مەترلىك قاشىقتىققا بارۋعا عانا رۇقسات بەرىلگەن. ايەلدەر قۇلاقتارىنداعى التىن سىرعالارىن جيناپ، اسكەري- قاراۋىلدارعا بەرىپ تولعاعى قىسقان كەلىنشەككە كومەك كورسەتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرادى. وسىلايشا، اسكەريلەرمەن كەلىسە ءجۇرىپ ولار كەلىنشەكتى بوساندىرۋدىڭ قامىنا كىرىسەدى. تولعاتىپ جاتقان كەلىنشەكتىڭ باسى- قاسىندا 2 ايەل، ولاردىڭ توڭىرەگىنە اينالا 3-4 ايەل شەڭبەر جاساپ، ال ولاردان كەيىن ەر كىسىلەر ايەلدەر جاققا سىرتتارىمەن تۇرا 3- شەڭبەردى قورشاعان. سوسىن اينالا تۇرعان ەر كىسىلەر ماعىناسىز- ماعىناسىز سوزدەرمەن ايقايلاپ، شۋلاي باستايدى. شۋ شىعارۋداعى ماقسات بوسانعان كەلىنشەكتىڭ داۋىسى ەستىلمەسىن، بوسانعانى بىلىنبەسىن دەگەندىكتەن ەكەن. ويتكەنى، ادەت- عۇرىپپەن وسكەن ورتادا بۇل ۇيات بولىپ سانالعان عوي. وسى جاعدايدان كەيىن اسكەريلەر: «بۇلار جابايى، تاۋدان تۇسكەن قۇبىجىقتار» دەپ مازاقتاي باستايدى. ءتىپتى ساپاردىڭ سوڭىندا قازاق ەلىنە كەلگەن كەزدە دە جەرگىلىكتى بيلىككە تابىستاپ جاتىپ تا، جولدان سۇراعاندارعا دا تۋرا سولاي «بۇلار جابايىلار، تاۋدان تۇسكەندەر» دەپ ايتقان ەكەن.
مىنە، وسىنداي ازاپتى كۇندەرگە تولى كەزەڭ تەك قازاقستاننىڭ قيىر وڭتۇستىگىنە جەتكەننەن سوڭ، قازاق وتباسىنىڭ قاسىنا قونىستانعاننان سوڭ عانا اياقتالادى. اكەم دە، اتا- اجەلەرىمىز دە ءبىزدىڭ ۇلت بولىپ ءوسىپ، ادام بولىپ ساقتالىپ قالعانىمىز ءۇشىن قازاقتارعا مىڭ العىسىن ايتۋدان جالىققان ەمەس. «كەلگەن جەرىمىز قانداي ەل ەكەن؟ ءتىلى، ءدىنى قانداي ەكەن؟» دەپ جەتكەنشە ۋايىمداساق، سوزدەرى بىزگە ۇعىنىقتى، تۇرلەرى وتە ۇقساس، ءدىنى - يسلام. ەڭ العاش كەزدەسكەن ادامدارعا «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ امانداسىپ، ودان «ۋاعالەيكۇم اسسالام» دەگەن جاۋاپتى ەستىگەن كەزدە اجەم ەرىكسىز كوز جاسىن ۇستاي الماي قالىپتى. «بۇلاردا مۇسىلمان ەكەن، ەندى ولمەيمىز دەپتى»، - دەگەن ەدى اكەم.
وسىلايشا ازاپقا تولى اۋىر جولدىڭ شەتى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا بارىپ تىرەلەدى. ستانسادان ات- شانالارعا ءجۇرۋى قيىن قاريالار مەن سىرقاتتاردى وتىرعىزىپ، قالعاندارىن جايا اۋىل- اۋىلعا بولەدى. اتام وتباسىمەن ستالين سوۆحوزىندا قازاق جانۇياسىنىڭ ءبىر بولمەلى جەر ۇيىنە ورنالاسقان ەكەن. العاشقى ۋاقىتتا ءبىر- بىرىنە كۇمانمەن قاراعانىمەن، ءبىر- ەكى كۇننىڭ ىشىندە جاقىن تانىپ، بىلىسكەن سوڭ ەكى تاراپ تا وزدەرى تۋرالى ايتىلعان ءسوز جالعان ەكەنىن تۇسىنگەن. سول اياداي عانا جەر ۇيدە العاشقى ايلاردا قوجايىنىنىڭ جانۇياسىنان باسقا دەپورتاتسيامەن كەلگەن 3 جانۇيا تاعى تۇرعان ەكەن.
اكەم قازاقستاندا 35 جىل قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ قىزمەت ەتتى. ادىسكەر مۇعالىم، ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر، اعارتۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى اتاندى. مەكتەپ ديرەكتورى بولدى. پەدينستيتۋتتا جۇمىس ىستەدى. مۇعالىمدەردى جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا قازاق تىلىنەن مۇعالىمدەرگە ساباق بەردى. ول العاشقى ينتەراكتيۆتى تاقتانىڭ اۆتورى. «اعارتۋ سالاسىندا اتقارعان قىزمەتىمنىڭ بارلىعى - مەنىڭ قازاق حالقىنا، قازاقستانعا ايتقان العىسىم» دەپ وتىراتىن اكەم.
اسكەر پيريەۆ
