قازاق ساربازىنىڭ بەس قارۋى

استانا. قازاقپارات -  قازاق ەتنوسىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگى بولاتىن جاۋىنگەرلىك قارۋ- جاراعىنىڭ دامۋ تاريحى ەجەلگى ساق داۋىرىنەن باستاۋ الىپ، بىرنەشە عاسىرلاردى قامتيدى.

قازاق ساربازىنىڭ سوعىس قارۋى نەگىزىنەن بەس تۇرگە بولىنەدى. بۇل ولاردىڭ ءبىرىن- ءبىرى اۋىستىرا المايتىن تەك وزىندىك جەكە قىزمەتىنە بايلانىستى. اتۋ ءۇشىن -  ساداق، تۇيرەۋ ءۇشىن -  نايزا، كەسۋ ءۇشىن -  قىلىش، شابۋ ءۇشىن -  ايبالتا جانە سوققى قارۋى -  شوقپار. قولباسشىلار سوعىس جۇيەسىن ويلاستىرعاندا وسى قارۋ تۇرلەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ، ول قارۋلاردى مەيلىنشە ۇتىمدى پايدالانۋعا نەگىزدەگەن. سونىمەن قاتار سوعىس قارۋلارى اسكەري لاۋازىمداردى بەلگىلەۋ، ءارتۇرلى سيمۆولدىق ماعىنادا دا قولدانىلعان. مىسالى، قازاق حاندارىن اق كيىزگە كوتەرگەندە ولاردىڭ بەلدەرىنە قىلىش بايلاسا، تۇرىك قولباسىلارى دارەجە رەتىندە شوقپار ۇستاعان. ال بايراق تاعىلعان نايزا كوپ حالىقتاردا اسكەرباسىلىق بەلگى. قارۋ -  اتادان بالاعا مۇرا بولىپ قالىپ وتىرعان.



 ەرجەتىپ، العاش رەت ەل قورعاۋعا شىققان جاس باتىر اكەسىنىڭ، نە اتاسىنىڭ قارۋىن ساندىقتان الىپ بەلىنە تاعىنعان. «قوڭىراۋلى نايزا قولعا الىپ، قوڭىر سالقىن توسكە الىپ، قول توڭكەرەر مە ەكەنبىز؟ ! جالاۋلى نايزا جانعا الىپ، جاۋ قاشىرار ما ەكەنبىز؟ !» -  دەپ جىرلايدى اقتانبەردى جىراۋ. وسىلايشا وتانسۇيگىشتىككە، ەرلىككە شاقىرادى. باتىرلاردىڭ قارۋلانۋىن بىلدىرەتىن "بەس قارۋىن اسىندى"، "بەس قارۋى بويىندا"، "بەس قارۋىن سايلانعان" دەگەن ءسوز تىركەستەرى تىلىمىزدە، اۋىز ادەبيەتىندە ءجيى قولدانىلادى. قازاقتاردا "ەر قارۋى -  بەس قارۋ" دەگەن ماقال دا بار. ولاي بولسا قازاق ساربازىنىڭ بەس قارۋىمەن تانىس بولا وتىرىڭىزدار.

ساداق

قازاق ساداعى -  كوشپەلىلەر ساداعىنىڭ دامۋى بارىسىندا قالىپتاسقان سوڭعى ۇلگىسى. كۇردەلى- قۇراما ساداقتىڭ ءبىر نۇسقاسى. سەرپىندى ەتىپ جاسالعان نەگىزى -  «ادىرنا» - اعاشتان جاسالىپ، ۇستايتىن تۇسى سۇيەكپەن كۇشەيتىلىپ، سىرتىنان تارامىسپەن ورالادى. كەرىلگەن ءجىبى -  «كىرىسى» - مالدىڭ شەگىنەن نەمەسە تارامىسپەن ءورىلىپ جاسالادى. ساداقتىڭ وعى اعاشتان (قايىڭ، تال، توبىلعى) جونىپ جاسالىپ، ۇشىنا تەمىردەن، سۇيەكتەن جەبە ورناتىلادى. تومەنگى جاعىنا قۇستىڭ قاۋىرسىنى بەكىتىلەدى. جاۋىنگەرلەر ءوز وقتارىنا مەنشىك بەلگىسى رەتىندە ءارتۇرلى تاڭبالار سالاتىن بولعان. وقتاردىڭ ارنايى قابى -  «قورامساق» - تەرىدەن جاسالىپ، بەتى ويۋ- ورنەكتەرمەن بەدەرلەنەدى. باي- باقۋات ساربازدار ءوز قورامساقتارىن كۇمىسپەن كومكەرىپ، اسىل تاستارمەن دە بەزەندىرەتىن بولعان. جوعارىدا ايتقانداي، قازاق ساداعى كوشپەلىلەر ساداعىنىڭ جەتىلدىرىلگەن جالعاسى بولىپ سانالادى. اۋىز ادەبيەتىندە ساداقتاردىڭ جاسالۋىنا قاراي "قايىڭ ساداق"، "قاراعاي ساداق"، "ۇيەڭكى ساداق" دەگەن اتاۋلارى كەزدەسەدى. قايىڭنىڭ قابىعىمەن قاپتالعان، سارعايعان تۇسىنە بايلانىستى "سارىجا"، "سارساداق" دەگەن اتاۋلارى دا بار.

نايزا

نايزا -  اتتى جاۋىنگەردىڭ نەگىزگى تۇيرەۋ قارۋى. سابى قايىڭ، قاراعاي، ەمەن سياقتى قاتتى اعاشتاردان جاسالىپ، باسىنا تەمىردەن جەبە كيگىزىلەدى. جەبە ۇڭعىسىنىڭ نايزا سابىمەن تۇيىسكەن جەرىن مەتالمەن قۇرساپ، قىناپ بەكىتەدى. ادەتتە نايزا باسىنا شاشاق تاعىلادى. بۇل اققان قاندى قارۋدىڭ سابىنا جىبەرمەۋگە ارنالعان. اسكەرباسىنىڭ نايزاسىنا دارەجە بەلگىسى رەتىندە بايراق، جالاۋ تاعىلادى. سابىنىڭ قولعا ۇستايتىن جەرى جۇمساق بولۋ ءۇشىن بارقىت، ماقپالمەن ورالىپ، قايىستان ىلگەك سالىنادى. ادەتتە قازاق نايزالارىنىڭ ۇزىندىعى 150 -  190 س م بولعانىمەن، تەمىر ساۋىتقا قارسى قولدانىلاتىن «سۇڭگىنىڭ» ۇزىندىعى 3-3,5 مەترگە دەيىن جەتكەن. وتكەن عاسىرلاردا، سيرەك تە بولسا نايزانىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى الىستان لاقتىرۋعا ارنالعان قىسقا ساپتى نايزا دا بولعان. ونى «جىدا» دەپ اتاعان.

قىلىش

قازاق قىلىشى -  باسى ءبىر ءجۇزدى، سىرتىنا قاراي قايقىلاۋ بولىپ كەلەتىن كەسۋ قارۋى. باسىنىڭ قايقىلاۋ بولۋى قىلىشتىڭ كەسۋ كۇشىن كۇشەيتەدى. ال وتە قايقى قىلىشتاردى قازاقتار «ناركەسكەن» دەپ اتاعان. قىلىشتىڭ باسىنىڭ ۇزىندىعى ادەتتە 75-88 س م، ءجۇزىنىڭ ەنى 3-3,5 سم بولىپ كەلەدى. سابى 10-13 سم بولىپ، اعاشتان، سۇيەكتەن نەمەسە مۇيىزدەن جاسالعان. سىرتى كۇمىسپەن كومكەرىلىپ، ءارتۇرلى ۇلتتىق ناقىشتارمەن ورنەكتەلگەن. قىلىشتى «قىناپ» دەپ اتالاتىن ارناۋلى قابىنا سالىپ، قىلىشباۋ ارقىلى بەلگە تاعىپ جۇرەدى. قازاق قىلىشتارىنىڭ ناركەسكەننەن بولەك الداسپان، زۇلپىقار، جاتاعان قىلىش، قايقى قىلىش، ت. ب. تۇرلەرى بار.



 ايبالتا

ايبالتا -  قازاقتىڭ ءداستۇرلى شابۋ قارۋى. سابى اعاشتان جاسالىپ، تەمىردەن جاسالعان باسى قوسىمشا ەكى تەمىر بەكىتپەلەر ارقىلى ۇستاتىلعان. ارتقى جاعىنىڭ بەكىتپەسى ويۋمەن ورنەكتەلسە، الدىڭعى جاعىنا قارسىلاستىڭ قارۋىن كەسەتىن قىلىش سياقتى وتكىر ءجۇز نەمەسە ارانىڭ ءجۇزى سياقتى ۇساق ءتىس سالىنادى. ءجۇزى جارتى اي ءتارىزدى دوڭگەلەنە كەلگەن. بۇل ەرەكشەلىگى ايبالتاعا شابۋمەن بىرگە كەسۋ ارقىلى جاراقات سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ايبالتانىڭ باسىن ويۋ- ورنەكپەن اشەكەيلەۋ كونەدەن كەلە جاتقان ءداستۇر. ونىڭ نەگىزىندە ءدىني- عۇرىپتىق ىرىمدار جاتىر. بالتا باسىنا قولدانىلاتىن ورنەكتىڭ نەگىزگى ءتۇرى «الەم اعاشىن» تۇسپالدايتىن وسىمدىك ورنەگىنىڭ تۇرلەرى بولدى. باسىن اشەكەيلەپ، كۇمىستەن ورنەك سالىنعان ايبالتالاردى «اق بالتا» ، «الا بالتا» دەپ اتاعان.

شوقپار

 شوقپار -  قازاق جاۋىنگەرىنىڭ سوعۋ قارۋى. جاسالۋى مەن باسىنىڭ ۇلگىسىنە قاراي بىرنەشە ءتۇرى بار. باسى مەن سابىن ءبىرتۇتاس قىلىپ، ءتۇبىرلى اعاشتان جاسالعان قارۋ «شوقپار» دەپ اتالادى. باسى تەمىردەن جاسالىپ، سابى دا تەمىردەن نەمەسە اعاشتان جاسالىپ، سىرتى مەتالمەن قاپتالعان ءتۇرى -  «كۇرزى»، ال باسى بىرنەشە ءتىلىمدى، قىرلى بولىپ تەمىردەن جاسالعان جەڭىل شوقپار -  «بۇزدىعان» دەپ اتالادى. سونىمەن قاتار تەمىردەن جاسالعان باسى سابىنا قايىس نەمەسە شىنجىر ارقىلى بوس بەكىتىلگەن «بوسمويىن» شوقپارلار دا قولدانىستا بولعان. بوسمويىن شوقپار باسىنىڭ ديامەترى ادەتتە 4,5-5 س م بولىپ، سابىنىڭ ۇزىندىعى ات ۇستىندە ايقاسۋعا ىڭعايلى ورتاشا جانە قىسقا بولادى. جاسالۋى وڭاي اعاش شوقپارلار سوعىستا عانا ەمەس، كۇندەلىكتى تۇرمىستا دا مالشىنىڭ قارۋى رەتىندە قولدانىستا بولعان. قازاق حالقى سوعىس قارۋىن ايرىقشا قاستەرلەگەن. قارۋدى كىم بولسا سول اسىنباعان. قارۋدى قاستەرلى دەپ ساناعان ەرتەدەگى قازاقتار وعان سىيىنعان، انت بەرگەن. قارۋ اسىنۋ قۇقىنا يە بولعان ادامدارعا بەلگىلى ءبىر ارتىقشىلىقتار دا بەرىلگەن. مىسالى، تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعى» زاڭى بويىنشا حان كەڭەسىنە قارۋ اسىنعان حاندار، سۇلتاندار، باتىرلار مەن رۋ باسىلارى عانا قاتىسا الاتىن بولعان. جاۋىنگەر حالقىمىز "اتتىڭ جالىندا، تۇيەنىڭ قومىندا" ءجۇرىپ، "اق نايزانىڭ ۇشىمەن، اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن" التاي مەن اتىراۋعا دەيىنگى ۇلان- عايىر دالانى اسقان ەرلىكپەن قورعاپ قالدى. سونداعى ءبىر سەرىگى - وسى بەس قارۋى ەدى. "ەر قارۋى - بەس قارۋ" دەمەكشى، بەس قارۋىمىزدى بىلە جۇرگەن ارتىق بولماس.

Massaget.kz