مۇز قۇرساۋىنداعى بالقاش جەرىنە ساپار - فوتو
قازاقپارات ءوز وقىرماندارىمەن ولكەنى ءوز كوزىمەن كورىپ قايتقان جۋرنال ءتىلشىسى داۋرەن قۇدايبەرگەننىڭ اڭگىمەسىمەن جانە ەربولات شادراحوۆ پەن بەكزات ساينازاردىڭ اسەرلى فوتولارىمەن بولىسەدى. ماقالا 31 - ناۋرىز كۇنى جاريالاندى.
كۇن باتىپ، قاس قارايعان شاقتا 650 شاقىرىمدى ارتقا تاستاعان ءبىز بالقاش قالاسىنا دا كەلىپ جەتتىك. قالانى جان- جاقتى تانۋ ءۇشىن كەلەسى كۇنى ءىس- ساپارىمىزدى قالالىق ولكەتانۋ مۋزەيىن ارالاۋدان باستادىق. وندا ءبىزدى عىلىمي قىزمەتكەر مەرۋەرت اعىلبايەۆا قارسى الىپ، ايماق تاريحى، مادەنيەتى مەن جەرگىلىكتى تۇلعالار ءومىربايانى تۋرالى ەگجەي- تەگجەيلى اڭگىمەلەپ بەردى.
قازاقستان بويىنشا بالقاش ءوڭىرى قولا ءداۋىرى ەسكەرتكىشتەرىنە، جان- جانۋارلار مەن قورىمدارعا باي. مۇنداعى قىش- قۇمىرا، بالبال تاس، ХІ-ХІІ عاسىرلاردا پايدالانىلعان دۋلىعا، ساۋىتتار مەن ساياقتان تابىلعان تاڭبالى تاستار مۋزەيدىڭ ەڭ قۇندى جادىگەرى بولىپ تابىلادى.
بالقاشتىڭ سولتۇستىك- باتىس ءوڭىرى مىس، التىن، كۇمىس سەكىلدى قۇندى مەتالدارعا دا باي بولعاندىقتان ءوندىرىس ورىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى ايماقتا شوعىرلانعان. 1967 -جىلى بالقاشتاعى كەن بايىتۋ كومبيناتىندا وندىرىلگەن مىس لوندوندا وتكەن ءتۇستى مەتالدار بيرجاسىندا ەڭ تازا مەتالل رەتىندە تىركەلگەن.
مىنا مەتالل قۇيمالارى قالا مەن كومبيناتتىڭ ءار جىلدارداعى مەرەيتويى قارساڭىندا شىعارىلىپتى. ال التىن مەن كۇمىس 1997 -جىلدان باستاپ وندىرىلە باستاعان.
1928 -جىلى بالقاش قالاسىنان 12 شاقىرىم جەردەن اشىلعان قوڭىرات، ودان كەيىنگى جىلدارى تابىلعان ساياق پەن شاتىركول سەكىلدى كەن ورىندارى ءالى كۇنگە دەيىن كومبيناتتىڭ نەگىزگى شيكىزات بازاسى بولىپ تابىلادى. ءبىر كەزدە بۇندا 12 مىڭعا دەيىن ادام جۇمىس ىستەگەن. بۇگىندە كومبينات ونىمدەرى سىم، بۋما نەمەسە پاراقشا تۇرىندە وننان استام ەلگە ەكسپورتقا شىعارىلادى. سونداي- اق 1950 -جىلدان بەرى قالادا جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى (ج ە و) جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
بالقاش قالاسىنىڭ ورتالىعى. بيىل 11 ساۋىردە 80 -جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەلى وتىرعان بالقاش قالاسىندا 75 مىڭعا جۋىق ادام تۇرادى.
«كولدىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان مۇنداي ءوندىرىس ورىندارى قالانىڭ تۇرمىس- تىرشىلىگىنەن بولەك، اۋا باسسەينى مەن كول ەكولوگياسىنا دا تىكەلەي اسەرى بار. ماسەلەن، بالقاشتىڭ اۋاسى ەل بويىنشا ەڭ لاس سانالادى. بالقاش قالاسىنىڭ ەرەكشەلىگى ونداعى جەلدىڭ باعىتى ءبىر تاۋلىكتە 360 گرادۋسقا اينالا سوعىپ تۇرادى، ونى ءوندىرىس ورىندارىنان شىققان تۇتىنگە قاراپ تا بايقاۋعا بولادى، - دەيدى قاراعاندى وبلىستىق ەكولوگيالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتىنە قاراستى مەكەمەدە 35 جىل بويى ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەگەن ەكولوگيا ينسپەكتورى، بۇگىندە زەينەتكەر رىمگۇل ماشۇربەكوۆا.
- بالقاش كولىندەگى اپاتتى جاعدايعا بىرنەشە رەت كۋا بولدىم. ونىڭ العاشقىسى ادامي فاكتورلاردان بولسا، ەكىنشىسى تابيعي اپات ساناتىنا جاتقىزىلادى».
كەز كەلگەن ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعانى ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا پايداسى زور. الايدا تۇرعىندارىنىڭ تىنىس جولدارى تارىلتىپ، دەنساۋلىقتارىنا ۋلى ءتۇتىننىڭ كەلتىرەر زالالى كوپ بولىپ تۇر.
رىمگۇل اپاي العاشقى اپات 1975 -جىلى قالالىق ج ە و اۋماعىندا ورىن العانىن ايتادى. ول جىلدارى ج ە و- نىڭ ءبىر ءوزى جىل سايىن بالقاشتان 3 ميلليون تەكشەمەتر كول سۋىن سورىپ الىپ، ىستىق كۇيىندە قايتا اعىزىپ جىبەرىپ وتىراتىن. وندىرىستەن شىققان ونداي ىستىق سۋ 25 جىل بويى كولگە قۇيىلا بەرگەندىكتەن سۋداعى حيميالىق قوسپالاردىڭ مولشەرى كوبەيىپ كەتكەن. مۇنداي جاعدايلار «بالقاش ءتۇستى مەتالل» كومبيناتىندا دا 1937-53 -جىلدارى قايتالانىپ وتىردى. بۇل كومبيناتتىڭ دا قورشاعان ورتاعا تيگىزگەن زالالى از بولعان جوق.
وسىنى ەسكەرگەن جەرگىلىكتى ەكولوگتار، بۇل ماسەلەنى باستى تاقىرىپ رەتىندە قايتا- قايتا كوتەرە بەرگەن سوڭ، ورتالىقتان نۇسقاۋ بەرىلىپ، ىستىق سۋدى سۋىتاتىن 25 شاقىرىمدىق بوگەن- توسپا سالىنىپتى. بۇگىندە وندىرىستەن شىققان لاس سۋدى جارتىلاي تازارتۋ ارقىلى ۇزدىكسىز پايدالانا بەرەتىن جۇيە ىسكە قوسىلىپ وتىر. ەكىنشى قاۋىپتى جاعداي 1986-87 -جىلدارى بالقاش كولى تەڭىز دەڭگەيىنەن 341 مەترگە تومەندەپ كەتكەن ۋاقىتتا ورىن الدى. ول كەزدە سولتۇستىك بالقاشتاعى تۇز مولشەرى ءبىر ليتر سۋدا 1 گرامنان 2,5 گرامعا ارتىپ كەتىپ، كولدىڭ تىرشىلىگىنە ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرگەن. قازىر كول سۋى تەڭىز دەڭگەيىنەن 342 مەترگە جوعارىلاعاندىقتان جاعداي قالىپتى سانالادى.
ساپارىمىزدىڭ ءۇشىنشى كۇنى بالىقشىلاردىڭ قىس ايلارىنداعى تىرشىلىگىن ءوز كوزىمىزبەن كورۋ ماقساتىندا كۇن قىلاڭ بەرە بالقاشتان وڭتۇستىك- شىعىسقا قاراي 90 شاقىرىم جەردەگى تاسارال اۋىلىنا جول تارتتىق. ەلدىمەكەنگە كىرە بەرىستە ءبىزدى اۋىل اكىمى ايان سمايلوۆتىڭ ءوزى قارسى الدى. اكىم ءوزى باسقارىپ وتىرعان اۋىلىنىڭ بۇگىنگى جاي- كۇيى، وتكەنى مەن كەتكەنىن بايانداپ، شەجىرەسى مەن تاريحى جايلى اڭگىمە ءوربىتتى.
«بۇل جەرگە قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنىڭ باس قولباسشىسى اعىباي قوڭىرباي ۇلىنىڭ اناسى قويسانا قىستاۋعا كەلىپ، «تاس كوپ ەكەن، تاس ارال عوي» دەگەن ەكەن، سودان تاسارال اتالىپ كەتىپتى، - دەپ ءسوز باستادى اكىم. - كوزكورگەندەر سوناۋ 30 -جىلدارداعى اشارشىلىقتان جان ساۋعالاپ كەلگەندەردىڭ بارلىعى امان قالعانىن ايتاتىن. جارىقتىق، بۇل جەر قۇنارلى، شۇرايلى جەر عوي».
اعىباي باتىردىڭ ەسكەرتكىشى. جورىقتا ۇنەمى جولى بولاتىندىقتان ول «اقجولتاي باتىر» اتاندى. ساربازدارى ابىلاي ەسىمىمەن قاتار اعىباي باتىردى دا ۇرانعا اينالدىردى.
ك س ر و تۇسىندا بالىق شارۋاشىلىعىمەن اقتوعاي اۋدانىندا تەك گۇلشات، شاشۋباي مەن تاسارال اۋىلى عانا اينالىسقان جانە اۋلانعان بالىقتاردىڭ بارلىعى ءبىر عانا «بالقاش بالىق» كومبيناتىنا وتكىزىلەتىن. «ال قازىر باسقا قالالاردان دا، شەتەلدەردەن دە كەلەتىندەر سۋ استىندا شىرىمەيتىن اۋلارىن قۇرىپ قويادى دا، قاجەت بولسا جيناپ الىپ، قاجەت بولماسا تاستاپ كەتە بەرەدى. ال ونداي نەمقۇرايلىلىق ەكولوگياعا وراسان زالال كەلتىرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وكىنىشتىسى وندايلاردى قاداعالاپ، تارتىپكە شاقىراتىن دا، كول تابانىن تازالايتىن دا ءدال قازىر ەشكىم جوق، - دەپ كەييدى ايان سمايلوۆ. - جەرگىلىكتى بالىقشىلاردىڭ ءوزى ەشقاشان كولدى بۇلاي لاستامايدى، امال جوق اشىنىستارىن بىزگە ايتادى».
اۋىل ءىشىن ارالاي ءجۇرىپ مەكتەپ، مەديتسينالىق پۋنكت سەكىلدى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە قىزمەت ەتەتىندەردەن بولەك مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىنداردىڭ دا بارشىلىق ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. شاعىن عانا اۋىلدا «شاپقىلاعان» بالالاردى كورگەندە قۋانىشىمىزدى جاسىرا المادىق.
ايان مىرزا بىزگە اۋىلدى ارالاتا ءجۇرىپ تاسارالدا 2001 -جىلعا دەيىن بالىق وڭدەيتىن سەحتىڭ جۇمىس ىستەگەنىن، ءتىپتى، كول جاعاسىندا الىپ كاتەرلەردىڭ كەزەكتە تۇرعانىن ايتىپ قالدى.
ءتۇس اۋا اكىم بىزگە اۋىلدى ارالاتىپ بولعاننان كەيىن بەرىك بەكماعامبەتوۆ ەسىمدى بالىقشىمەن تانىستىردى. ءار جىلدارى ءتۇرلى كەن ورىندارىندا بريگادير، مەحانيك بولىپ جۇمىس ىستەگەن بەرىك مۇسادىق ۇلى قاي جاستا بولماسىن اۋىلدان ۇزاعان شاعىندا ۇنەمى بالىق اۋلاۋعا اڭسارى اۋىپ تۇراتىنىن ايتادى. «بالىق اۋلاۋ - ءبىزدىڭ اتا كاسىبىمىز. بالىقشى كولدىڭ بەتىنە جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە، كۇننىڭ قاي ۋاقىتىندا شىعۋ كەرەكتىگىن تۇيسىنە بىلگەندە عانا كورەر ءناپاقاسى ارتپاق. ءبىراق ونىڭ ارتىندا تارتار تاۋقىمەتتىڭ دە تۇراتىنىن ەستەن شىعارماعان ابزال، - دەدى بەرىك مىرزا.
كاسىبي بالىقشىنىڭ ايتۋىنشا، اسىرەسە سوڭعى جىلدارى بالىقتى ساتپاق تۇگىلى، جەۋگە دە تاپپاي قالاتىن كەزدەر بولادى. سوعان قاراعاندا، ءدال قازىر بۇگىنگىدەي جەر بەتىندە ادام سانى كوبەيگەن سايىن، سۋعا دا، ازىق- تۇلىككە دە سۇرانىس ارتا بەرەتىنى انىق. «سوندىقتان بالىققا عانا قاراپ وتىرۋعا بولمايدى»، - دەدى بەرىك مۇسادىق ۇلى.
تاڭعى ساعات 7. ءۇي يەسىمەن بىرگە جۋىنىپ- شايىنىپ، تاڭعى اسىمىزدى ىشتىك. شايدان سوڭ بەرىك مىرزا قوراداعى مالىن جايعاۋعا كەتتى.
ءبىر قاراعان ادامعا قىسقى بالقاشتىڭ اينالاسى ۇنەمى سۇرعىلت تارتىپ، كولدىڭ جاعاسى قايسىسى، ءوزى قايسىسى ەكەنى بىلىنبەي جاتقانداي بولىپ كورىنەدى. الايدا ونداي تابيعي قۇبىلىس اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن ۇيرەنشىكتى نارسە.
ساعات ءتىلى 9-عا تاياعاندا بەرىك اعا ۇلىمەن بىرگە وسىدان ونشاقتى كۇن بۇرىن سالىنعان اۋلاردى تەكسەرىپ قايتۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇرال- سايماندارىن جيناۋعا كىرىستى. ۇيدەن 10 شاقىرىم جەردەگى اۋعا جەتەم دەگەنشە قالىڭ قارعا بىرنەشە رەت مالتىعىپ تا الدىق. جولعا شىققانىمىزعا ءبىر ساعات وتپەي جاتىپ بىرنەشە جەردەن سالىنعان اۋدىڭ العاشقىسىنا دا كەلىپ جەتتىك.
قىستى كۇندەرى كولدىڭ ءار جەرىندە كۇننىڭ ءبىر جىلىپ، ءبىر سۋۋىنان وسىنداي مۇزقىرقالار پايدا بولادى.
«وسىدان 4-5 جىل بۇرىن اۋعا ءىرى بالىقتار ىلىگەتىن، ال كەيىندەرى بالىقشىنىڭ كوپتىگىنەن بە، جوق باسقا ما كولدەگى بالىق سانى ازايىپ بارادى، - دەيدى بەرىك بەكماعامبەتوۆ. - بۇگىن وزدەرىڭىز كورىپ تۇرعانداي اۋعا ىلىنگەن بالىق تىم از ءارى مايدا».
بەرىك مىرزا مەن ۇلى ءۇشىنشى اۋدىڭ ورنىن ارشۋعا كىرىسكەندە ءبىز تاسارالدان 40 شاقىرىم جەردەگى پريوزەر قالاسىنا تارتتىق. ماقسات - پريوزەرگە جاقىن اسكەري پوليگوندارداعى قيراعان عيماراتتاردى قاس قارايعانشا سۋرەتكە ءتۇسىرىپ ۇلگەرۋ. پوليگونداعى عيماراتتاردىڭ جۇمىس ىستەيتىنى بار، ىستەمەيتىنى بار، قازاقستاندىق اسكەريلەرگە تيەسىلىسى بار، رەسەيلىكتەرگە جالعا بەرىلگەنى بار ورىنداردى ارالاماق ويدامىز.
ك س ر و تۇسىندا بۇل عيماراتتاردىڭ كەيبىرىندە، قارۋ جاراقتارمەن قاتار، اسا ۋلى حيميالىق قوسپالاردىڭ دا ساقتالعانى جاسىرىن ەمەس. سولاردىڭ كەيبىرى رەسەيلىك اسكەريلەر ۇدەرە كوشكەن جىلدارى اينالاعا شاشىراپ، قورشاعان ورتاعا وراسان زيان كەلتىردى.
ەستەرىڭىزدە بولسا، 2014 -جىلى 20 - مامىر كۇنى رەسەيدىڭ «كاپۋستين يار» اسكەري پوليگونىنان ۇشىپ شىققان «توپول» بالليستيكالىق زىمىرانى 2 مىڭ شاقىرىم قاشىقتا جاتقان قازاقستانداعى سارىشاعان پوليگونى اۋماعىنا قۇلاپ، پوليگون ماڭىنداعى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ زارە- قۇتىن العان. تۇنگى 23:55-تە ۇشىرىلعان زىمىراننىڭ ءىزى اتىراۋ، اقتاۋ، ورال، جەزقازعان جانە تاعى باسقا قالالاردىڭ ۇستىنەن كورىنگەن. پوليگوننىڭ ءبىر شەتى بالقاشقا دا ءتيىپ تۇرعاندىقتان باسقا ءبىر ەلدىڭ اۋماعىنان ۇشىرىلعان مۇنداي زىمىراننىڭ باعىتىنان جاڭىلىپ نە كولگە، ءيا بولماسا كەز كەلگەن ءۇيدىڭ توبەسىنە ءتۇسۋ قاۋىپى تىم جوعارى ەدى. سوندىقتان اۋماعى ەكى گوللاندياعا تەڭ «سارىشاعاندى» تۇتاستاي ءبىر سىناق الاڭى دەسەك تە بولاتىنداي.
بالقاش ءوڭىرىنىڭ حالقى قاي زاماندا دا، تابيعات پەن ادامزاتتىڭ دا قاتالدىعىنا قاتار ءتوزىپ كەلەدى. بۇنداي قاتالدىق ولاردى تەك قايسارلىققا تاربيەلەيتىندەي.
ءبىز ەكسپەديتسيادان قايتقان كۇنى بالقاش وڭىرىندەگى اۋا تەمپەراتۋراسى ءسال دە بولسا كوتەرىلىپ، جول قارايا باستاعان. سول كەزدەگى كولدىڭ بەتىندەگى قالىڭدىعى 80 سانتيمەتردەن اسقان مۇز قاباتى ارادا ەكى اپتا وتكەندە عانا جۇقارىپتى.
بالىقشىلار اراسىندا «بالىقشىنىڭ بايلىعى ەتەك- جەڭى كەپكەنشە» دەگەن ناقىل ءسوز بار. ءبىر بالىقشى سۋعا كەتىپ، سۇيەگى جەر قويناۋىنا تاپسىرىلىپ جاتقاندا ەكىنشى بالىقشى كولگە قايتا شىعادى. ال بۇل بالىقشىنىڭ ءومىرى ۇنەمى قىل ۇستىندە تۇراتىنىن اڭعارتسا كەرەك
بۇل باسىلىم ەۋروپالىق وداق قولداۋىمەن ازىرلەنگەن. باسىلىمنىڭ مازمۇنى ج ش س «KAZMEDIA HOLDING» جاۋاپكەرشىلىگىنە جاتادى جانە ەۋروپالىق وداق كوزقاراسىن بىلدىرمەيدى.
