دوساي كەنجەتاي: ءبىز يسلامنىڭ اقىلدىڭ كەنى، ادامدىقتىڭ جولى ەكەنىن ايتا بەرۋگە ءتيىسپىز
دوساي كەنجەتاي، گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «ءدىن تانۋ» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى، فيلوسوفيا جانە تەولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
ءبىز يسلامنىڭ اقىلدىڭ كەنى، ادامدىقتىڭ جولى ەكەنىن ايتا بەرۋگە ءتيىسپىز
- بالالارعا قانداي ءدىني ءبىلىم بەرۋ كەرەك؟
- بالالارعا كلاسسيكالىق ءبىلىم بەرە المايمىز. سەبەبى، ونى ول تۇسىنبەيدى، قابىلدامايدى دا. ءدىني ءبىلىم وتباسىنداعى تاربيەدە كورىنەدى، بەرىلەدى. ۇلكەندى قۇرمەتتەۋ، كىشىگە ىزەت سەكىلدى ادەپتىلىكتى ۇيرەتە وتىرىپ، ونىڭ ورىندىسى مەن ورىنسىزىن كورسەتىپ، يماني تاربيەنى ۇشتاستىرسا، بالا بويىندا العاشقى ءدىني ءبىلىم قالىپتاسادى. ال ونىڭ ءبارىن ءسىڭىرۋ - ادەتپەن كەلەتىن دۇنيە. كىشكەنتاي بالالاردا «اللا قانداي؟»، «اللا نەگە كورىنبەيدى؟» «اللا رەنجي مە؟»، «اللا شىنىمەن قاراپ تۇر ما؟» دەگەن سۇراقتار كوپ بولادى. وسىعان ورنىقتى، قاراپايىم، تۇسىنىكتى، ومىرلىك مىسالدارمەن كەلتىرىپ جاۋاپ بەرۋ دە بالانى ءدىني ساۋاتىن اشا باستايدى. ابايدىڭ قارا سوزىندە ءدىني ءبىلىمنىڭ نەگىزى جاتىر. بايقاساڭىز، «قايدان كەلدىم؟ قايدا بارام؟» دەگەن سۇراقتاردى قويىپ، جاۋاپ ىزدەيدى.
كوپ سۇراقتىڭ جاۋابى، ءدىننىڭ پرينسيپتەرى، قاعيدالارى ابايدىڭ سوزىندە تۇر. ماكارەنكودان ىزدەمەي-اق، ەۋروپانى شارلاماي-اق ابايدان تابۋعا بولادى. ءدىن - تابيعي نارسە، ونى الىستان اربالاۋدىڭ قاجەتى جوق، كۇردەلەندىرۋدىڭ دە كەرەگى جوق. ءدىن دەگەن - ءوزىڭ، مەنىڭ، ۋاقىتىڭ، كەڭىستىگىڭ، تىرشىلىگىڭ، الەمىڭ. ءبارى سول دىنمەن بايلانىستى. ءبىراق بالا ءبارىن مەڭگەرىپ الادى ەكەن دەپ بەيمالىم، تەرەڭ تۇسىنىك بەرۋگە دە بولمايدى. ايتپەسە، ەرتەڭ وندا كەراعار كوزقاراستار كەزىگۋى مۇمكىن. ءدىني ءبىلىمدى قابىلداۋعا الدىمەن بالانىڭ ساناسى جەتۋ قاجەت. وعان زورلىقپەن ەمەس، ءوز ەركىمەن بارۋى ءتيىس.
بالادا تانىم قالىپتاستىرۋ كەرەك. ماسەلەن، دۇنيەتانۋ، تابيعاتتانۋ پاندەرىندە قاراپايىم تابيعاتتىڭ، ونىڭ ءتۇرلى عاجايىبىنىڭ ءبىر جاراتۋشىسى بار ەكەنىن وقىتادى. بالانى تاڭقالدىراتىن وت، سۋ، اۋا، تىلسىم سەكىلدى دۇنيەلەر ونسىز دا ونى اللاعا الىپ بارادى. تاڭقالعان ادام عانا عاشىق بولادى، عاشىق بولعاننان كەيىن وعان سۇيەنەدى. مىنە، بالا ساناسىنىڭ اللانى پانا تۇتۋ وسىدان باستالادى.
- ءبىز بالا كۇنىمىزدە «ۇيات بولادى»، «وبال بولادى»، «جامان بولادى» دەگەن سوزدەرمەن- اق يماندى بولىپ وستىك. قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن وسى سوزدەردى «قۇداي رۇقسات ەتپەيدى» دەگەن ءسوز ءولتىرىپ بارا جاتقان جوق پا؟ بالاعا وسى ءسوزدى ايتۋعا بولا ما؟
- بۇل ورىندى سۇراق. بالاعا بەرىلەتىن ءدىني ءبىلىم جاناما جاعدايدا ءجۇرۋى كەرەك. سول قانىمىزعا سىڭگەن «جامان بولادى» - نىڭ ارتىندا اللا بار ەكەنى وزدىگىنەن-اق كورىنىپ تۇر عوي. سوعان بالانىڭ ساناسى ءوزى جەتۋى كەرەك، سوندا عانا ءبىز ونى يمانعا شاقىرامىز. قازىر «قۇداي رۇقسات ەتپەيدى»، «حارام»، «حالال» دەپ تىكەلەي كوشىپ كەتتىك. ءبىراق بالاعا ولاي ايتۋعا بولمايدى. ولاي ىستەسەك، ونىڭ پسيحولوگياسىن بۇزامىز. ونىڭ ورنىنا «ۇيات بولادى»، «مىناۋ جاقسى»، «مىناۋ جامان» دەسەك تە بولادى عوي. ەندى ونىڭ سەبەبىن ءوزى- اق ەرتەڭ ومىردەن تاۋىپ الادى. يماندىلىق سانامەن، سەزىممەن، جان دۇنيەمەن كەلەتىن نارسە.
- ءوز باسىم بالا كورسەم، مىندەتتى تۇردە تىلدەسىپ قالۋعا تىرىسامىن. وسى جازدا الماتىدا 8 جاسار قىزىن ەرتكەن اناعا جولىعىپ قالدىم. اڭگىمەلەسە كەلە، اناسى قىزىن ءبىر قوسىمشاعا بەرگىسى كەلەتىنىن ايتتى. «قازاقتىڭ ءار بالاسى دومبىرا شەرتۋى كەرەك قوي» دەگەن ويمەن وعان دومبىرانى ۇسىندىم. كۇيەۋى ناماز وقيتىن ايەل: «يسلام مۋزىكاعا رۇقسات ەتپەيدى» دەگەندە توق ۇرعانداي بولدىم. يسلام ءدىنىنىڭ ءتۇپ ماقساتى ۇلتتىعىمىزدان ايىرۋ ەمەس ەدى عوي؟
- بۇل - ساۋاتسىزدىق. ءبىراق ول ادامدارعا دا رەنجۋگە بولمايدى. ەگەر ءبىز ولاردىڭ كوزىن اشپاساق، نە ءۇشىن قوعامعا قىزمەت قىلىپ ءجۇرمىز. بۇل بىلمەستىك سىرتقى تانىمدىق ولشەممەن كەلگەن. اقيدا دەيمىز تەرمينمەن، سالافيلىك، ۋاحابيلىك تەندەنسيامەن مۋزىكانى حارام دەپ تانيدى. ءبىراق شىن مانىندە يسلامدا مۋزىكا بار ما، بار. وعان پايعامبارىمىز كەزىندە تىيىم سالعان با، تىيىم سالعان. نە سەبەپتى؟ ءبىراق ءبىر نارسەنى ءبىلۋ كەرەك، پايعامبارىمىز كەيىن قايتادان رۇقسات بەرگەن. حاديس دەگەن عىلىم بار، سوندا پايعامباردىڭ سوزدەرى جازىلىپ قالعان. حاديستەردىڭ مانسۇقتارى بار: پايعامباردىڭ كەي ءسوزى كەلەسى پايعامباردىڭ سوزىمەن جوققا شىعارىلىپ وتىرادى. سونى ءبىز مانسۇق دەپ اتايمىز. ال ءبىزدىڭ قازىرگى سالافيلەرىمىز «حارام» دەگەندى مىقتاپ ۇستاپ قالادى دا، ءوزىنىڭ تانىمىن جالعاستىرادى، جالعاستىرىپ قانا قويماي، بالاسىنا بەرەدى. وتە قاۋىپتى كوزقاراس، مۋزىكا يسلامدا حارام ەمەس. ەگەر حارام بولسا، يبن سينا، فارابي مۋزىكاعا زەرتتەۋ جاساماس ەدى. ءبىر فارابيدىڭ مۋزىكاعا ارناعان بىرنەشە كىتابى بار. مۋزىكا دەگەنىمىز - ادامنىڭ الەممەن ۇندەسۋى. ءسوزىڭ دە مۋزىكا، دىبىسىڭ دا مۋزىكا.
- مىسالى، قاراپايىم ازان شاقىرۋدىڭ ءوزى مۋزىكا ەمەس پە؟ مەن سوعان تاڭقالامىن.
- راس، قۇراننىڭ ءوزىن جەتى قىراعاتتان تۇرادى. قىراعات دەگەنىڭىز - ساز، سول جەتى ولشەممەن وقيدى. فارابي «مۋزىكا دەگەنىمىز - قىسقا، تۇيىقتالعان دىبىس» دەگەن. كەز كەلگەن دىبىس ادامعا اقپارات الىپ كەلەدى. مىسالى، ۋاحي، ول - قۇران اياتتارىنىڭ اللا تاراپىنان كەلۋى. سول ۋاحيدىڭ ءوزى مۋزىكامەن كەلگەن. پەرىشتە اياتتى الادى، سونى قىسقا دىبىسپەن بەرەدى. بۇگىنگى تىلمەن ايتساق، ىرعاق پايعامبارىمىزعا جەل سياقتى ەستىلىپ، ىسقىرىق سەكىلدى قۇلاعىنا كەلگەن. مۋزىكا دىبىس ارقىلى كەلىپ وتىر. سول دىبىستى اراب تىلىنە ترانسفورماتسيالاپ جاتىر عوي. بۇل دا وتە ساۋاتسىزدىقتان تۋىندايدى. جالپى، يسلام ءدىنى - تابيعي ءدىن. ادامنىڭ جاراتىلىسىنا، تابيعاتىنا ەش قايشى ءدىن ەمەس. سوندىقتان دا ونى اقىلدىڭ ءدىنى دەيمىز. ادامعا قاجەتتى، ادامدى قورشاعان دۇنيەنىڭ ءبارى يسلامدا تابيعي بولىپ قابىلدانادى. ءبىراق ءار نارسەنىڭ ءوز شەگى بولادى. بالانىڭ ساناسىن ۋلايتىن، تاربيەسىن بۇزاتىن، ۋاقىتىن الاتىن، تىنىشتىق سىيلامايتىن داڭعازا مۋزىكادان قاشۋ كەرەك، البەتتە. مىنە، شەكتىك.
مۋزىكانىڭ ءبىر قۇپياسىن ايتايىن، وسىدان ەكى عاسىر بۇرىن بۇحارانىڭ امىرىندە ءبىر كىسى وتىرادى. ول ءوزىن يسلامنىڭ شەيحى قىپ كورسەتكەن، سولاي كيىنگەن انگليانىڭ تىڭشىسى بولاتىن. قوراساندا جولىعادى، سول جەردە كەرۋەنمەن ىلەسىپ، بۇحاراعا كەلەدى. بۇحارادا مۋزىكا ويناپ جاتقان كەزدە شەيح بوپ كيىنىپ العان تىڭشى تىزەسىن سەلكىلدەتىپ وتىرادى. سوندا بۇحارا حانى تىڭشىنى جەكە شاقىرىپ الىپ: «سەن مۇسىلمان ەمەسسىڭ، شىنىڭدى ايت! شىنىڭدى ايتساڭ، بوساتامىن، ايتپاساڭ، ولتىرەمىن»، - دەيدى. تىڭشى امالسىز اقيقاتتى ايتادى. حاننان قالاي بىلگەنىن سۇراعاندا، ول: «يسلامدا بەسىكتى تەربەتەمىز عوي، بەسىك دەگەنىمىز - جۇرەك، كەۋدە - بەسىك. سول جۇرەكتى تەربەيمىز. ءبىز مۋزىكانى سول ءۇشىن قابىلدايمىز، جۇرەكتىڭ قاناعاتى ءۇشىن الامىز. ال سەن اياعىڭدى سەلكىلدەتىپ وتىرسىڭ. جىنىستىق قوزعالىسىڭمەن ءبىزدى ماسقارالادىڭ. يسلام وعان كونبەيدى»، - دەپ، مۋزىكانىڭ قۇپياسىمەن انىقتاعانىن ايتىپ بەرەدى. سوندا مۋزىكانىڭ دا ولشەمدەرى بار. مۋزىكا يسلامدا جۇرەك ءۇشىن كەرەك. مۋزىكا - بار. بار نارسە ەشقاشان دا حارام ەمەس.
- قازىر بالالار تۇگىلى ەرەسەكتەردىڭ وزىندە يسلامافوبيا بار، ءتۇرلى جايتتاردىڭ كەسىرىنەن اسىل دىنىمىزگە دەگەن ۇرەي پايدا بولدى. ەرتەڭ يسلامنان قورقاتىن ۇرپاق قالىپتاسا ما دەپ الاڭدايمىن. ءبىراق تەرىس اعىمدار جايلاعان ءبىزدىڭ قوعامدا اتا- انانىڭ ۇرەيلەنۋى دە زاڭدى. دەگەنمەن ول كەي جاعدايدا قيسىنسىز بولىپ جاتادى. ءوزى بالانى نەدەن قورعاۋىمىز كەرەك؟
- يسلامدى سىرتقى- ىشكى قۇبىلىستاردىڭ قۇبىجىق ەتىپ كورسەتىپ جاتقانى راس. يسلام دەگەن ءوزىمىز عوي، وزىمىزدەن جەريتىن بولساق، ءوز قۇندىلىعىمىزدان قورقاتىن بولساق، قابىنان جەرىنگەن قۇنانداي كۇيگە تۇسەمىز. ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ قۇندىلىقتى زورلاپ ەمەس، ماحابباتپەن عانا سۇيدىرە الامىز. ءبىز يسلامنىڭ اقىلدىڭ كەنى، ادامدىقتىڭ جولى ەكەنىن ايتا بەرۋگە ءتيىسپىز. كۇرەس - بۇل، وسى شايقاستا جەڭىلمەۋىمىز قاجەت. وتباسىنداعى اتا- انا، قوعامداعى ينستيتۋتتار، مەملەكەتتىك ورگاندار بولسىن، اتسالىسۋ كەرەك. ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعىندا سىرتقى ساياسي كۇشتەر يسلامدى ساقالمەن، بالاقپەن ولشەپ، تار شەڭبەرگە تىعىپ، كورسەتىپ جاتقانى تۇر.
بالالاردى اقىرزامانمەن، اقىرەتپەن، ەرتەڭگى جاۋاپكەرشىلىكپەن قورقىتۋ - ەرتە، بالا دەپرەسسياعا ۇشىراۋى مۇمكىن. بالا ونسىز دا اكەسى مەن اناسىن قورعان ەتەدى، ال سول قورعانىنىڭ وزىندەگى قورقىنىشتى سەزىنسە، بالا بولمىسى بۇزىلادى. يسلام تاربيەسىنىڭ ماقساتى - قۇدايدان قورقىتۋ ەمەس، وعان عاشىق ەتۋ. ءوزىڭدى جاراتقان اللانى، قۇدىرەتتى قالاي جاقسى كورمەيسىڭ. مىنە، وسى قۇدىرەتكە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك وتان، وتباسى، جاقىندارىنا دەگەن ماحابباتقا جەتەلەيدى.
- ءدىن - رۋحاني يدەولوگيا، ءبىزدىڭ دىندەگى يدەولوگيا قانداي بولۋ كەرەك؟
- يدەولوگيانى ادامدار جاسايدى، سوندىقتان دا ول قۇبىلىپ وتىرادى. ال ءدىن وزگەرمەيدى، ول كونستانت. ول جول كورسەتۋشى، وسى جولمەن جۇرسەڭ، «ا» - عا، بىلاي جۇرسەڭ، «ب» - عا باراسىڭ دەپ ءجون سىلتەيدى. جانناتتى نە جاھاننامدى كورسەتەدى. يدەولوگيا قىرى قالاي بولادى؟ مۇنىڭ ءبارىن ءبىز تاريحپەن ولشەيمىز. مىسالى، قازاق مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋىندا باستى فاكتور - يسلام بار. مادەنيەتتى 18 قاباتقا بولەمىز. سونداعى ءبىرىنشىسى - ءتىل. ونان كەيىن ويلاۋ، ونەر، ادەت- عۇرىپ، سالت، قۇقىق، مورال، كاسىپ، ەستەتيكالىق مۋزىكا، ارحيتەكتۋرا، وسىنىڭ ءبارى بىرىگىپ مادەنيەتتى قۇرايدى. سونىڭ ەڭ سوڭعى ساتىسى - سانا. سول سانانىڭ مازمۇنىندا يسلام ءدىنى جاتىر.
ءدىن ەكى ۇلكەن ۇعىمدى نەگىزگە الادى: ۋاقىت پەن كەڭىستىك. كەڭىستىك - وتان، بۇكىل تاريحىمىزداعى باتىرلار ءجۇرىپ وتكەن كەڭ بايتاق جەردى ساقتاپ قالۋ. ۋاقىت - تىنىشتىق. ىشكى- سىرتقى تىنىشتىق، جان تىنىشتىعى. سوندا جان تىنىشتىعىنىڭ ورتالىعىندا ءدىن بولادى. ادام مەن اللانىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ ماقساتى دا - تىنىشتىق. وتباسىندا دا، قوعامدا دا، الەمدە دە تىنىشتىق بولۋ كەرەك. ول تىنىشتىقتىڭ ءبارى «مەنگە» بايلانىستى بولادى. «مەنى» مىقتى بولسا، وزىنە سەنە باستاعان بالانىڭ بويىندا تىنىشتىق قالىپتاسادى. يسلام دىنىندەگى يدەولوگيا - بالاعا ءوز مەنىن قالىپتاستىرۋ، جان تىنىشتىعىمەن بولمىسىن اشۋ.
- «جەتى اتاسىن بىلمەگەن جەتەسىز» دەپ وسكەن قازاقتىڭ ۇرپاعىن نەگە ءارۋاقتان الىستاتىپ ءجۇرمىز؟
- ءارۋاقتى اۋىزعا الساڭ، شيرك بولاسىڭ دەگەن دە ساۋاتسىزدىق.
- «سەرىك قوسۋ» دەپ باستايدى اڭگىمەسىن.
- مۇنىڭ ءبارى ۋاقىتپەن رەتتەلەدى. ودان قاتتى قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. رۋح دەگەن قۇراندا بار نارسە، اللا تاعالا قۇراندا: «مەن ءوز رۋحىمنان ۇرىلگەنمىن»، - دەدى. ەكىنشى ءبىر اياتتا: «رۋح تۋرالى سىزدەرگە وتە از مالىمەت بەرىلدى»، - دەدى. رۋح دەگەن تۇسىنىك بولماسا، ەرتەڭ اقىرەتتە كىم جاۋاپ بەرەدى؟ نە ءۇشىن ءجۇرمىز مىنا سىناقتا؟ باتىرلارىمىزدىڭ «ءارۋاق!» دەپ جاۋعا شاپقانىندا، تاباننان توزىپ، ءارۋاققا زيارات ەتكەنىندە اقيقات بار.
- ابايدىڭ ءوزى مولدالاردى كوپ سىناعان. جاقىندا قۇربىمنىڭ ءىنىسى اقتوبەگە وقۋعا بارىپ، تەرىس اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتىپ قالعان. سونى وقۋدان شىعارىپ، قايتارىپ الدى. قۇدايعا شۇكىر، قازىر دۇرىس جولدا. قايدان ءتۇستى دەسەك، مەشىتتەن بارعان. قازىر اتا- انالار بالالارىن مەشىتكە جىبەرۋگە قورقاتىن بولدى. يمامعا سەنۋگە بولا ما، جوق پا ءوزى؟
- الگىندە ايتتىم عوي، قازىر ءبىز وتپەلى قوعامدا تۇرمىز.
- امان وتەمىز بە؟
- قۇداي قالاسا، وتەمىز. بۇل تابيعي نارسە، مەشىت دەگەن ول دا- ءبىر ينستيتۋت. ءبىراق ءبىز قورقامىز، مىسالى كوشەگە شىقسا، كولىك قاعىپ كەتەدى دەپ قورقامىز. مەشىتتەگى قورقىنىش تا سونداي. ءبارى ۇرەيگە كەلىپ تىرەلىپ تۇر. بۇل نە؟ بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ ويانۋىنا، ساق بولۋىنا، جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارتۋىنا اكەلدى. يمام دەگەن دە كامىل ادام ەمەس قوي، ول فۋنكسيونەر، قىزمەت قىلۋ كەرەك. دەگەنمەن ونىڭ دا قوعامعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى ارتۋى ءتيىس. ءبىر قاناتپەن ەمەس، قوس قاناتپەن ءجۇرۋى كەرەك ول. اقىلمەن، ناقىلمەن، قوعامنىڭ شىندىعىمەن ءجۇرۋ كەرەك. ونداي يمامدارىمىز بار، ءبىراق از. كەڭەس ۇكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن ەلدەگى ابىرويى بار ادامداردان يمام سايلانا بەرگەن. قازىر ولاي ەمەس، ءدىندى، شاريعاتتى، تەولوگيانى مەڭگەرگەن ادامدار.
- ءدىن عىلىمى دەپ قالدىڭىز عوي، قازاق «جاۋدىڭ ءتىلىن ءبىل» دەيدى، دىندە بىزگە جاۋ بوپ تۇرعانى - قويدىڭ تەرىسىن جامىلعان قاسقىر كەيپىندەگى تەرىس اعىمداعىلار. ءدىن تانۋ ءپانىن ەنگىزدى، ودان بالا نەنى ءبىلىپ شىعۋى ءتيىس؟
- زايىرلى جانە ءدىنتانۋ دەپ وزگەرتىلدى. دىننەن نەنى الادى؟ دىننەن جوعارىدا ايتىلعان مادەنيەتتەگى قاباتتار، ادامعا باعىتتايتىن، مورالدىق، ەتيكالىق شابلوندار، ۇلت اراسىنداعى، ءدىن اراسىنداعى دۇرىس كوزقاراستاردى الىپ شىعۋدى كوزدەيدى. 34 ساعات بولىنگەن پاندە «قازاق - مۇسىلمان ەلى» دەگەن قورىتىندى شىعادى. بالا تاريحقا تەرەڭدەۋ ارقىلى «مەن مۇسىلمان ەكەم، مەن عانا ەمەس، ماعان دەيىنگى اتا- بابام، ءتۇپ تامىرىم مۇسىلمان ەكەن» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستىرادى. ەكىنشى، مورالدىق، ەتيكالىق قوعامدا باسقا دا ءدىننىڭ وكىلدەرى بار، سوعان ءبىر كوزبەن قاراۋ، ولاردى شەتتەتپەۋ، دىنىنەن بولەكتەمەۋ قاعيداتىن ۇيرەنۋى ءتيىس.
- 2012 -جىلى شىققان ءدىن تانۋ وقۋلىعى تۋرالى ءبىر وقىرماننىڭ «وقۋلىقتارداعى ءالسىز مالىمەتتەردىڭ ءدىني ەكسترەميستىك اقپاراتتارعا انتيۆيرۋس قالىپتاستىرا المايتىنىن ەلىمىزدە ورىن العان سوڭعى وقيعالار دالەلدەپ بەردى» دەگەن پىكىرىن وقىدىم.
- وعان قوسىلامىن، ول كەزدە بىزدە مىناداي ولشەمدەر بولدى: بالا مەكتەپتە وتىر، ءدىندى بەرۋدىڭ ءدىنتانۋشىلىق، تەولوگيالىق قىرى بار دەپ ءبولىپ تاستاعانبىز. سول شابلونمەن جازىلدى، بۇل العاشقى كىتاپ. سوندا بالانىڭ تالابى باسقا، كىتاپتىڭ تالابى باسقا. مەكتەپ مۇعالىمدەرىمەن سۇحباتتاسىپ، بالانىڭ مەشىتكە بارىپ كەلگەن سوڭ تۋىنداعان بۇكىل سۇراقتى ءدىنتانۋدىڭ مۇعالىمىنەن سۇرايدى ەكەن. سودان مۇعالىم: «مەن سۇراعىڭا جاۋاپ بەرە المايمىن» ، - دەيدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ كىتاپتا ونداي دۇنيەگە تاقىرىپ بولىنبەگەن، اقپارات بەرمەگەن. مىنە، وسىدان بالادا ەكى ءتۇرلى ديلەما پايدا بولادى، ءدىن بىرەۋ، اقپارات كوپ. ەندىگى ماسەلە، ءبىز سول بالالاردىڭ سۇراقتارىنا وقۋلىقتا دا جاۋاپ بەرۋىمىز ءتيىس. كەيبىرەۋلەر ء«بىز زايىرلى مەملەكەت ەمەسپىز بە؟ نەگە مۇنداي تەرەڭ تاقىرىپتا ساۋالدار بولادى؟» دەپ سىناۋى دا مۇمكىن. ءبىز ءبارىبىر ودان قاشا المايمىز، نەگىزگى ماقسات - بالانىڭ قاجەتىن قاناعاتتاندىرۋ. ءبىز زايىرلىمىز، سەن جاسسىڭ دەپ بالانى شەكتەي المايسىڭ. وندايدا بالادا اگرەسسيا پايدا بولىپ، «مەن ءبارىن بىلەمىن!» دەگەن كوسموپوليتتىك وي قالىپتاسادى. ءسويتىپ ءمۇعالىمنىڭ مارتەبەسى تۇسەدى. ونداي بالا ەرتەڭ مەملەكەتكە سەنبەيتىن بولادى. وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىراتىن وقۋلىق 2016 -جىلدان باستاپ وزگەردى. تەرروريزم مەن ەكسترەميزممەن قالاي كۇرەسۋگە بولادى؟ قانداي يممۋنيتەت بەرىلسە، بالا امان شىعادى؟ وسىلارعا جاۋاپ بەرەدى.
- بالالاردىڭ جات اعىمعا جەتەكتەلمەۋىنە نە نارسە انتيۆيرۋس بولا الادى؟
- بىزدە قازىر ەڭ باستى تەندەنتسيا بار - سالافيلىك دەگەن. ءدىني تانىمدا نە دەيدى؟ ادامنىڭ ورنى دەگەندە، ول اللامەن بايلانىستىرىلادى. شيرك، بيدعات، رۋح، ءارۋاقتارعا زيارات ەتۋ ماسەلەسى. ءبىز ونى تاريح جانە مادەنيەتپەن ءتۇسىندىرىپ جاتىرمىز. اللا وسىنداي، اباي اللا تۋرالى بىلاي دەگەن. رۋح بار، ياسساۋيدەن بەرى جالعاسقان ءارۋاققا زيارات ەتۋ بار دەپ تۇسىندىرىلەدى. كەلىننىڭ سالەم سالۋى، شەلپەك دەگەن ماسەلەنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ مۇسىلمان جولىنداعى اقيقاتتار، بۇل - ءبىزدىڭ قۇندىلىقتارىمىز دەگەن مالىمەتتەر ءبىرىلىپ جاتىر. بالانىڭ تاراپىنان سالافيلەرگە بەرىلەتىن جاۋاپتى ءبىز وسى وقۋلىقپەن قاناعاتتاندىرۋدى ماقسۇت ەتتىك. دالەل رەتىندە قويىپ وتىرمىز. انتيۆيرۋس بولا الاتىن اقپاراتتار وسى.
- جاقسى، ءدىنتانۋدى ەنگىزدىك، قوعامدىق ينستيتۋت ءوز انتيۆيرۋسىن ورناتتى دەلىك. دەگەنمەن باستى ينستيتۋت - وتباسى. وسى تۇستا اتا- انا بالاعا قانداي ءدىني ءبىلىم بەرۋ كەرەك؟
- الدىمەن اتا- انانىڭ ءوزى ءدىندى ءبىلۋ كەرەك. ەگەر اتا- انانىڭ ءوزى ءدىندى بىلمەسە، بالا ەكەۋىنىڭ اراسىندا جىك پايدا بولادى. قوعامداعى «مەنىڭ ءدىنىم، سەنىڭ ءدىنىڭ» دەگەن جالاڭ ۇعىمدار، ءتىپتى ءبىر وتباسىنداعى ادامداردى بولشەكتەۋدە بولادى. بالا باسقا اعىمدا، اتا- انا ءوز جولىندا جۇرسە، قازاق ءۇشىن، مۇسىلمان ءۇشىن ەڭ قاسيەتتى ورىن - داستارقان، ءبىر داستارقاندا وتىرىپ اس ىشە الماۋ دەگەن جانۇياداعى ىرىتكىنىڭ سوراقىسى. بۇل - ءبىر، ەكىنشىسى - تانىمدىق جاعى. مىسالى، ءبىر مۇسىلمان وتباسى، اكەسىنىڭ ءوزى مۇسىلماننىڭ نەگىزدەرىن بىلمەسە، ال، بالاسى ونى مەشىتتەن الىپ كەپ وتىرسا، جىك تۇسەدى. بالا مەشىتتەن بۇرىن سول ءبىلىمدى الدىمەن اكەسىنەن الۋ كەرەك. اكە مەن بالا اراسىنداعى قارىم- قاتىناس سەنىمگە نەگىزدەلۋ كەرەك، بالا دا اكەسىنە سەنۋى كەرەك، اكە دە بالاسىنا سەنۋى كەرەك. سەنىم مەن يماننىڭ قاتىناسىندا ادالدىق بولۋ قاجەت. اتا- انا ءدىني ساۋاتتى بولۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قۇراندى وقۋ كەرەك، ەڭ بولماعاندا شارتتارىن، سول كىتاپتاعى مورالدىق ەتيكانى جاتقا ءبىلۋى قاجەت. «قۇراندا بىلاي دەلىنگەن» دەپ وتىرماسا، بالا الدىندا يدەال بولا المايدى. «مەن بىلمەيمىن، بالام جاقسى بىلەدى» دەيتىن اكەلەردى كوردىم، قيىن نارسە. ول ەرتەڭ اكە بولۋدان قالادى.
- وتباسى دەدىك، مەكتەپ دەدىك، ەندى قوعامعا كوشەيىك. بالا قوعامعا شىقتى، ول ءوزىن جات اعىمداعىلاردان قورعاي الاتىنداي دىندەگى دياگنوز قانداي؟ مىسالى، تۇشكىرىپ، مۇرنى پىسىلداپ تۇرعان ادامدى كورسەك، تۇماۋ ەكەنىن بىردەن بىلەمىز. سول سەكىلدى كوزگە ناق كورىنىپ تۇراتىن بەلگىلەرىن اتاپ بەرىڭىزشى.
- ءبىزدىڭ قازىرگە باستى ساقتاناتىنىمىز - سالافيزم، ولار بالانى وزىنە اۋلاۋدىڭ تراەكتورياسىن جاقسىلاپ سىزىپ قويعان. بالانىڭ ويىن اۋلايتىن وقيعالاردى قولدان كوپ ۇيىمداستىرادى. ماسەلەن، ەكى بالا شوقىسىپ جاتقاندا ءبىرى ەكىنشىسىنەن تاياق جەپ قالسا، سونداي تۇستان تابىلا قويادى. جالعىز قالىپ، پانا ىزدەپ تۇرعان بالا مۇندايدا جات اعىمدا كەتەدى. وسىنداي ستسەنارييلەردەن قاشۋ كەرەك. ەكىنشىدەن، قازىر زاڭ دا شىقتى، اتا- انالاردى قۇلاعدار ەتە كەتەيىن. بالانى كوشەدەگى كەز كەلگەن ادامنان ءدىني مالىمەت الماۋعا تاربيەلەۋى ءتيىس. مەكتەپتەردە «بوتەن، بوگدە ادامداردىڭ ءدىني اڭگىمەگە تارتۋىنان اۋلاق بولىڭدار!» دەلىنگەن ارنايى نۇسقاۋلىق تا جازىپ قويعان.
ءدىن تانۋدى 9 سىنىپتا ءوتىپ جاتىرمىز، وعان دەيىنگى بالالارعا تەرىس اعىم تۋرالى تۇسىنىكتى قالاي بەرەمىز؟ مۇنداعى قورعانىس، تانىم، ءبىلىم، تۇسىنىك بەرۋ، ءبارىنىڭ جۇگى - اتا- انادا. اتا- انا بالانىڭ قولىنا جاقسى- جاماندى ايىرا الاتىن پريبوردى بەرىپ قويۋى كەرەك. «اناداي جاعدايدا قاشىپ كەتەسىڭ، مىناداي جايدا وسىنداي ادامعا باراسىڭ. كىممەن سويلەستىڭ، كىممەن تانىستىڭ، سول تۋرالى ويىڭنىڭ ءبارىن ماعان ايتىپ كەل!» دەگەن نۇسقاۋلىق دۇرىس. بالا اتا- انادان قورىقپاۋى قاجەت، ولارمەن ەركىن سويلەسۋى كەرەك.
تاعى ءبىرى: ولاردا ەركىن ويلاۋ بولمايدى. سۋدىڭ ءوزىن دىنمەن ولشەيدى، ءبىز «مىنا سۋدى ىشۋگە بولا ما؟» دەپ سۇرايتىن بولساق، ولار «بۇل - حارام» دەپ كەسىپ ايتادى. سوسىن تاماقتىڭ وزىنەن سولاي كۇدىكتەنەدى. قاي جىلى اتىراۋعا باردىم، ولگەن ادامعا اس بەرىلىپ جاتقان جەردەن ايەلى ءدام الىپ كەلەدى عوي، سونى كۇيەۋى تەرەزەدەن لاقتىرادى. «بۇل - حارام» دەيدى. مىنە، وسىنداي تانىمدار اۋىتقىعان دەگەن ءسوز.
بۇرىن ايتىلعانداردىڭ ءبارىن «سولاي ما؟» دەپ قابىلداي بەرەتىنبىز، قازىر ەلەكتەن وتكىزەدى. بۇگىندە ءبىزدىڭ قوعام ءتىرىلدى، ءدىني سانادان، ءدىني تانىمنان، ءدىني تاجىريبەدەن حابارى بار. يممۋنيتەتى دە قالىپتاستى. ءدىني تانىم ءتىرى، پروتسەسس ءجۇرىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى ۋاقىت وتە رەتتەلەدى.
- ءبىزدىڭ باقىلاۋىمىزدان تىس قالعان، بالالارعا كەلەتىن، ولاردى ساقتاۋىمىز ءتيىس تاعى قانداي جايتتاردى ايتا الاسىز؟
- ءبىز تەك يسلاممەن كەتىپ قالدىق، قازىر حريستيان الەمى پروتەستانتيزم، كاتوليتسيزمدە ميسسيونەرلەر وتە تەرەڭ كەتتى. ءبىز وزىمىزبەن- ءوزىمىز «سەن كاپىرسىڭ، سەن مۋشريكسىڭ» دەپ قىرقىسىپ جاتقاندا ولار بىلدىرمەي، ەڭ قيىنى ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدا جاۋلاپ الىپ جاتىر. ءتىل ۇيرەتەمىز دەيدى، اعىلشىن تىلىنە قىزىقتىرادى، وعان ءبارى جاپا- تارماعاي، ءورىستىلدىسى بولسىن، ءقازاقتىلدىسى بولسىن شۇباپ بارىپ ءجۇر. ءتىلدى جامىلىپ، ءدىني اكسيولوگيانى بەرىپ جاتىر، حريستياندىقتى، يسانىڭ قاسيەتتىلىگىن ۇيرەتۋدە. ءتىل ارقىلى بالالار مەن جاسوسپىىمدەر بايقاماي الىپ قالۋدا. كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى اتەيزمنەن امان شىقتىق، ال وسىنداي ليبەرالدى دەموكراتيالىق قوعامدا ساقتاپ كەلگەن ۇرپاقتى مىناۋ ميسسيونەرلەرگە بەرىپ قويۋ ءقاۋپى تۇر.
- ءسىز بىزگە جاڭا ءبىر قاۋىپتىڭ بەتىن اشتىڭىز عوي.
- سولاي بوپ تۇر.
- بالا- بالا دەپ جاتىرمىز، اتا- اناسى تەرىس اعىمدا كەتكەن بالالاردى قالاي قورعايمىز؟
- زاڭمەن قارايمىز، بىزدە بالالار قۇقى دەگەن بار. باستاپقى ءسوز قايتا اۋىزعا ىلىگەدى، قاراپايىم بالانى زورلاپ حيدجاپ كيىندىرۋدىڭ ءوزى بالا قۇقىعىنا قايشى. سەبەبى، بالادا تاڭداۋ جوق، شەشىم جوق، ونى قۇرال قىلىپ وتىر. سول سياقتى اتا- اناسى باسقا دىندە كەتىپ قالعانداردىڭ بالاسىن ءوز اكە- شەشەسىنەن قورعاۋ دەگەننىڭ ءوزى - ۋتوپيا. باسقا دىنگە كەتكەن اتا- انا بالاسىن ءسوزسىز سول جولعا سالادى، ءبىز ونى قورعاي المايمىز. ءبىر عانا جولى - اتا- اناسىن وزگەرتۋ.
- قازىر ۇلكەن كۇشتىڭ ءبىرى - عالامتور، ءتىپتى سونداعى ونلاين دارىستەرمەن سيرياعا اتتانىپ كەتكەندەر دە بار. ءدىن ىستەرى باسقارماسى وسىنداي ۆيدەولاردى بۇعاتتاۋعا نەگە قاۋھارسىز؟
- باسقارما شاما- شارقىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر، ارنايى تەتىكتەرىمەن باقىلاۋدى دا قولعا العان. دەگەنمەن، بالاڭنىڭ نەنى كورىپ، نەنى قاراپ، نەنى تىڭداپ جاتقانىنا كوڭىل اۋدارمايتىن بولساڭ، مەملەكەت وعان قالاي ارالاسادى. قۇر مەملەكەتكە الاقان جايۋ دەگەن بولمايدى عوي. قوعام، اتا- انا، مەملەكەت، بالا - بارلىعى ءبىرتۇتاس، كۇش بىرىكتىرىپ، جۇمىلا ءىس قىلۋ قاجەت. الدىمەن، بالاعا ءوزىڭ ەگە بولماساڭ، مەملەكەت قالاي ەگە بولادى. جاۋاپكەرشىلىك وتباسىنان باستالۋ كەرەك، وزىڭە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك بيىك بولسا، قوعام دا ساعان سولاي قارايدى.
- كىتاپتار، دارىستەر، ونلاين اقپاراتتار تۋرالى توقتالدىق. ەندى اشىق ايتىڭىزشى، قايسىسىن كورىپ، تىڭداۋعا بولادى، قايسىسىن بولمايدى؟
- مۇسىلمان ءدىن باسقارماسىن، Islam.kz, musilim.kz, e.islam دەگەن پورتالدار بار، سولارداعى بالالارعا انالعان دۇنيەلەردى كورسەتۋگە، تىڭداتۋعا بولادى.
- «اسىل ارنا»؟ ءدىننىڭ اۋىلىنداعى جالعىز تەلەارنا عوي.
- «اسىل ارنا» - نىڭ تابيعاتقا، تابيعاتتىڭ كۇشى، تىلىسىمىنا، اللانىڭ قۇدىرەتىنە باعىتتالعان تانىمدىق باعدارلامالارىن بالاعا كورسەتۋگە كەلەدى. «اسىل ارنا» دا مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا تۇر. بۇرىن تەندەنسيالارى بولعان، قازىر قوعام بوپ، مەملەكەت بوپ جوندەپ جاتىر، تاربيەلەنەدى عوي ءبارى دە. وسى ارنانى كوپشىلىك باسقاشا قابىلدايدى، سەبەبى «ءبورىنىڭ اۋزى جەسە دە قان، جەمەسە دە قان». بۇرىن شىنىندا سولاي بولدى، سالافيلىك تەندەنسيا باسىم بولعانى راس، بىرتىندەپ رەتتەلدى. مىسالى، ياسساۋيگە كوزقاراسى باسقا بولاتىن، شيرك، بيدعات دەپ قارايتىن، جايلاپ وزگەرىپ كەلەدى. ءدىني تانىمىنىڭ شەگى سونداي بولاتىن. قازىر دۇرىس، ويتكەنى مەملەكەت ءار سەكۋندىن قاراپ وتىر. دالەل رەتىندە ايتايىن، قاي ءبىر جىلى بىرنەشە سەكۋندتىق كورىنىستە ياسساۋي كەسەنەسىن وتقا وراپ قويىپتى. وت دەگەن توزاق قوي، توزاقتىڭ ىشىندە ءياسساۋيدىڭ كەسەنەسى جانىپ جاتىر. ول ۇلكەن ماعىنا، كوزگە، ەموتسياعا اسەر ەتەدى. قوعام بوپ شۋلاپ، جازدىق. ءبارى رەتىمەن كەلە جاتىر. ءتۇزۋ، قاراۋعا بولادى.
- ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا ءدىن قىزمەت ەتە الا ما؟
- ارينە.
- قالاي؟
- ناعىز اسىل ءدىنىمىز قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن جويۋعا باعىتتالماعان، كەرىسىنشە ونى ساقتايدى. مىسالى، كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ناۋرىزدىڭ ءوزىن جوعالتىپ الدىق قوي. قۇندىلىقتىڭ ءبارى دىنمەن ورىلگەن.
- ءسىز مامانسىز عوي، ءسىزدىڭ تاجىريبەڭىز، ومىرلىك ۇستانىمىز اتا- انالارعا اسا كەرەك. ءسىز دە بالا ءوسىرىپ وتىرسىز، بالالارىڭىزدى قالاي تاربيەلەيسىز؟ ولارعا قانداي تالاپ قوياسىز؟
- ءوزىڭدى تاربيەلەۋدى باستاعان مەزەتتە بالانىڭ ءوزى- اق تاربيەلەنە باستايدى ەكەن. جاۋاپكەرشىلىك باستى ورىنعا شىعۋ كەرەك. ايەلىڭمەن قارىم- قاتىناسىڭنىڭ وزىندە ولشەمدەر بولعانى ابزال. «قۇداي كورىپ تۇر عوي»، «بالا كورىپ تۇر عوي» دەگەن وي سانادا تۇرۋى ءتيىس. بالا تەك بۇيرىقپەن، باعىتپەن، نۇسقاۋمەن عانا جۇرەتىن بولمىس ەمەس قوي، ول دا سەزەدى، تۇيسىنەدى، قاس- قاباعىڭدى باعادى. دىندەگى پارىزدارعا ەش تالاپ قويمايمىن، ادام ءوز ساناسىمەن قۇدايعا كەلۋ كەرەك. قىزىم 12 جاسىنان شەشەسىمەن قوسىلىپ ورازا ۇستادى، ۇندەمەدىم، قوستامادىم دا، بەتىن دە قايتارمادىم. ەشكىمدى زورلامايمىن، نامازعا دا، باسقاسىنا دا. ەۋروپادا وتىرسام، باسىمدىقپەن بەرۋىم مۇمكىن، تاڭىرگە ءتاۋبا، ەگەمەن ەلدە وتىرمىن. ءدىنى دە، ءدىلى دە، تاريحى دا بەلگىلى، ول ەشقايدا كەتپەيدى، ءوز جولىن تابادى. يسلام مەملەكەتىمىز، اسقىنعان دەرتىم جوق، ءبىراق بالا تانىمىندا ءدىن كەلە جاتىر. قيسسالار جاتتايدى، پايعامبارلاردىڭ ءومىرىن وقىپ، ماعان ايتىپ بەرەدى. ابايدىڭ ولەڭدەرىن، قارا سوزدەرىن، ءياسساۋيدىڭ حيكمەتتەرىن جاتقا ايتادى. اراسىندا سۇراق قويامىن، ۇمىت قالدىرعانىن ەسىنە تۇسىرەمىن. سودان ولار اكەسىنىڭ كوڭىلىنەن شىعۋعا تىرىسادى. جالپى، دىندە ءبىلۋ، تانۋ، سەنۋ، مويىنسۇنۋ، سەزۋ ساتىسى بار. بەس ينتەللەكتۋالدىق اكتسيا بىرگە جۇرەدى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇنايتىنى - سوڭعى سەزۋ ساتىسى. وسى ساتىعا بيىكتەگەن بالانىڭ ىشكى تانىمى وزدىگىنەن اللانى ىزدەپ تۇرادى، سەزەدى.
ۇرپاق تاربيەسىندە مەن ۇلتتىق تاربيەنى عانا ويلايمىن. ۇلت رەتىندەگى ءتىلىڭدى، مادەنيەتىڭدى، ءدىنىڭدى، ادەت- عۇرپىڭدى بالاڭا بەرمەسەڭ، ول قوعامنىڭ ورتاسىندا جالعىز قالىپ قويۋى مۇمكىن. «قازاقپىن» دەۋى مۇمكىن ءسوزى، ءبىراق ءوزى قازاق بولماسا، قۇندىلىق بويىنا سىڭبەسە، قازاق بولمايدى. مامان دەپ جاتىرسىڭ عوي، مامان بول، بولما، ءبارىبىر اكەڭ ساعان نە بەردى، بالاڭا دا سونى بەرەدى ەكەنسىڭ عوي. «ادام - قوناق» دەيدى، وتە جاقسى ايتىلعان ءسوز. سەن اكە بولساڭ دا قوناقسىڭ، بالا بولساڭ دا قوناقسىڭ، اكەڭە دە، بالاڭا دا قوناقسىڭ. بالا دەگەنىڭ دە ءبىر قوعام، سىرتتاعى سول ادامنىڭ بىرەۋىنە بىردەڭە دەسەڭ، ساعان جەكىپ تاستايدى عوي، سوندىقتان سەن تارتىناسىڭ، سىيلايسىڭ، قۇرمەتتەيسىڭ. ال بالاعا دا تۋرا سولاي قاراۋ قاجەت ەكەن.
- سۇحباتڭىزعا راقمەت!
اڭگىمەلەسكەن ايدانا شوتباي قىزى
