بالا اسىراپ الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك

استانا. قازاقپارات - قازاق - جەتىمىن جىلاتپاعان، جەسىرىن قاڭعىتپاعان حالىق.

سوندىقتان قازاقستاندا جەتىمدەر ۇيىنەن بالا اسىراپ الۋعا نيەتتى ازاماتتار از ەمەس.

بالا اسىراپ الام دەۋشى اتا- انالار كوبىنەسە قانداي قۇجاتتار دايىنداۋ كەرەكتىگىن، قانشا ۋاقىت الاتىنىن، قايدا بارىپ سۇرايتىندارىن بىلمەي، بىردەن بالالار ۇيىنە نەمەسە ءسابيحاناعا، ەمحاناعا جانە ت. ب. جەرلەرگە تەلەفون شالىپ سۇراپ جاتادى.

سوعان بايلانىستى سىزدەرگە «قازاقپارات» اگەنتتىگى بالا اسىراپ الۋدىڭ نەگىزگى راسىمدەرى مەن تالاپتارى تۋرالى اقپارات ۇسىنادى. ەڭ ءبىرىنشى ءسىز قالا اكىمدىگى ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتىنىڭ بالالار مەكەمەلەرى بويىنشا باس مامانىنا بارۋىڭىز قاجەت. ول باس مامان سىزبەن الدىن الا سويلەسىپ الىپ، قاجەتتى قۇجاتتاردىڭ تىزبەسى مەن باراتىن جەرلەرىڭىزدى كورسەتىپ بەرەدى. ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر جايت، بالا اسىراپ الۋ تەك قانا سوتتىڭ شەشىمىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.

ايتا كەتەيىك، قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە بالا اسىراپ الۋعا جاردەمدەسەتىن ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمدار بار. جەتىم بالالاردىڭ دەرەكتەر بازاسى قۇرىلعان.

بالالاردى اسىراپ الۋعا تىلەك بىلدىرگەندەرگە بالانى ەسەپكە قويۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتار:

1) اتا- اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالانى نەمەسە جەتىم بالانى اسىراپ الۋعا تىلەك تۋرالى جازباشا ءوتىنىش؛

2) تۇرعىن ءۇي- تۇرمىستىق شارتتارعا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ تۋرالى ءوتىنىش؛

3) جەكە باستى كۋالاندىراتىن قۇجاتتىڭ كوشىرمەلەرى؛

4) بالانى اسىراپ الۋعا جاقىن تۋىسقانداردىڭ جازباشا كەلىسىمى؛

5) كورشىلەردىڭ 3-تەن كەم ەمەس ۇسىنىس حاتتارى؛

6) جيىنتىق تابىس مولشەرى تۋرالى انىقتامالار؛

7) وتباسى جاعدايى تۋرالى انىقتامالار؛

8) ازاماتتاردىڭ جانە جاقىن تۋىسقاندارىنىڭ دەنساۋلىق جاعدايى تۋرالى انىقتامالار؛

9) سوتتىلىقتىڭ بولماۋى تۋرالى انىقتامالار؛

10) تۇرعىن ءۇي مەنشىگى قۇقىعىن نەمەسە تۇرعىن ءۇي نەمەسە تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋ قۇقىعىن راستايتىن قۇجاتتىڭ كوشىرمەسى. وسى قۇجاتتار تاپسىرىلعاننان كەيىن، ءبىلىم باسقارماسى ورگاندارى ارنايى كوميسسيادا ءسىزدىڭ قۇجاتتاردى قاراستىرىپ، بالا اسىراپ الۋعا بولاتىنى نەمەسە بولمايتىنى تۋرالى شەشىم شىعارادى.

وڭ ناتيجە شىعىپ جاتسا، ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتى سىزگە اڭساعان ۇلىڭىزدى نەمەسە قىزىڭىزدى تاۋىپ الۋ ءۇشىن بالالار مەكەمەلەرىنە جولداما بەرەدى. ەكى جۇما بويى ءسىز بالامەن سەرۋەندەۋگە كەلىپ تۇرۋىڭىز قاجەت. ەگەر دە بالا سىزگە ۇيرەنە الماي، سىزدەن قورقىپ قالسا دا، ءسىز شىدامدىلىق ساقتاڭىز.

بالانىڭ شارتىن ورىنداڭىز، قاتتى تاباندىلىق كورسەتپەڭىز، تاربيەشىلەرمەن دوستاسىپ الىڭىز، ولار بالانىڭ مىنەز- قۇلقىن، ەرەكشەلىكتەرىن تۇسىنۋگە سىزگە كومەك كورسەتە الادى. تانىسۋ كەزەڭى وتكەننەن كەيىن ءسىزدىڭ جانە بالالار مەكەمەسى باسشىسىنىڭ قورىتىندىسى جازىلعان بالانىڭ قۇجاتتارى سوتقا جىبەرىلەدى. وتىرىس كۇنى بەلگىلەنەدى. بەلگىلەنگەن كۇنى ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتى قامقورشىلىق جانە قورعانشىلىق ورگانىنىڭ وكىلى جانە بالالار مەكەمەسىنىڭ باسشىسى، سونىمەن بىرگە پروكۋروردىڭ قاتىسۋىمەن سوتتىڭ جابىق وتىرىسى باستالادى. بالانى اسىراپ الۋ جونىندەگى سوتتىڭ شەشىمى شىققاننان باستاپ 15 كۇن وتكەننەن كەيىن عانا بالانى الىپ كەتە الاسىز.

بالانىڭ زاڭدى وكىلدەرىنىڭ كەلىسىمى تۋرالى دا ۇمىتۋعا بولمايدى. بالانى اسىراپ الۋ ءۇشىن ەگەر ولار اتا- انا قۇقىعىنان ايرىلماسا، ونىڭ اتا- اناسىنىڭ كەلىسىمى قاجەت. 16 جاسقا تولماعان، كامەلەتكە تولماعان اتا- انالار بالانى اسىراپ العاندا، سونداي- اق زاڭدى وكىلدەردىڭ كەلىسىمى قاجەت (جازباشا تۇردە راسىمدەلەدى، مىندەتتى نوتاريالدىق راستاۋعا) جاتادى. كامەلەتكە تولماعان اتا- انالاردىڭ زاڭدى وكىلدەرى بولماعان جاعدايدا نەمەسە بالانى كامەلەتكە تولماعان اتا- انا تۋعاندا مەديتسينالىق ۇيىمدا قالدىرسا جانە ونىڭ تاعدىرىنا 3-ايدان ارتىق ۋاقىتتا ەشكىم الاڭداماسا، قامقورلىق نەمەسە قورعانشىلىق بويىنشا قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن ورگاننىڭ كەلىسىمى قاجەت.

مىناداي جاعدايلاردا بالانى اسىراپ الۋعا اتا- اناسىنىڭ كەلىسىمى تالاپ ەتىلمەيدى:

1) سوتپەن بەلگىسىز نەمەسە ولگەن دەپ جاريالانعان، ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن دەپ تانىلعاندار؛

2) سوتپەن ارەكەتكە قابىلەتسىز دەپ تانىلعاندار؛

3) سوتپەن اتا- انا قۇقىعىنان ايرىلعاندار؛

4) بالامەن بىرگە تۇرمايدى جانە سوتپەن نەگىزسىز دەپ تانىلعان سەبەپتەر بويىنشا التى ايدان ارتىق تاربيەلەۋ جانە اسىراۋدان باس تارتقاندار. ەگەر اناسى اۋرۋحانادا بالادان باس تارتۋ تۋرالى جازسا، اتا- اناسىنىڭ كەلىسىمىن راستايتىن وزگە قۇجاتتاردى تالاپ ەتە المايدى.

بالانى اسىراپ العىسى كەلەتىندەرگە قويىلاتىن تالاپتار دا از ەمەس. وتباسىندا بالانىڭ قالىپتى فيزيكالىق، پسيحيكالىق، رۋحاني جانە ادامگەرشىلىك دامۋ، تاربيە جانە ءبىلىم الۋى ءۇشىن شارتتار بولعاندا رۇقسات ەتىلەدى.

سونىمەن قازاقستاندا بالا اسىراپ الا المايتىندار:

1) سوتپەن ارەكەتكە قابىلەتسىز دەپ تانىلعان نەمەسە ارەكەتى شەكتەۋلى دەپ تانىلعان ادامدار؛ 2) سوتپەن ارەكەتكە قابىلەتسىز نەمەسە ارەكەتى شەكتەۋلى دەپ تانىلعان ەرلى- زايىپتىلاردىڭ ءبىرى؛

3) سوتپەن اتا- انا قۇقىعىنان ايرىلعان تۇلعالار نەمەسە اتا-انا قۇقىعى سوتپەن شەكتەلگەن ادامدار؛

4) ق ر زاڭدارىمەن وعان جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ءتيىستى ەمەس ورىنداۋ ءۇشىن قامقورشى نەمەسە قورعانشى مىندەتتەرىنەن شەتتەتىلگەن ادامدار؛

5) ەگەر اسىراپ الۋ ولاردىڭ كىناسى بويىنشا سوتپەن جويىلسا، بۇرىن بالا اسىراپ العاندار؛

6) دەنساۋلىق جاعدايى بويىنشا اتا- انا قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرا المايتىن ادامدار ؛

7) تۇرعىلىقتى جەرى جوق ادامدار؛

8) ءداستۇرلى ەمەس سەكسۋالدىق باعداردى ۇستاناتىن ادامدار؛

9) اسىراپ الۋ ساتىندە قاساقانا قىلمىس جاساعانى ءۇشىن وتەلمەگەن نەمەسە الىنباعان سوتتىلىعى بار ادامدار (سوتتىلىقتىڭ بولماۋى تۋرالى ونلاين انىقتاما الۋ)؛

10) ازاماتتىعى جوق ادامدار؛

11) اناسىنىڭ قايتىس بولۋىنا نەمەسە ونىڭ اتا- انا قۇقىعىنان ايرىلۋىنا بايلانىستى ءۇش جىلدان كەم ەمەس بالانى ناقتى تاربيەلەۋ جاعدايلارىن قوسپاعاندا تىركەلگەن نەكەدە (ەرلى- زايىپتىلىقتا) تۇرمايتىن ەر ادامدار؛

12) اسىراپ الۋ ساتىندە ق ر زاڭناماسىمەن بەلگىلەنگەن، اسىراپ الىناتىن بالاعا ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەتىن تابىسى جوق ادامدار؛

13) ناركولوگيالىق جانە پسيحونيەۆرولوگيالىق ديسپانسەرلەردە ەسەپتە تۇراتىن ادامدار. بۇل جەردە جۇپ ءبىر بالانى تاربيەلەۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە نەكەنى تىركەۋ كەرەكتىگىن ءبىلۋ كەرەك. جۇپقا نەكەدە بولماي، ءبىر بالانى اسىراپ الۋعا بولمايدى.

سونداي- اق جاستاعى ايىرماشىلىقتى دا ۇمىتپاڭىز. اسىراپ الۋشى مەن اسىراپ الىناتىن بالانىڭ جاسىنداعى ايىرماشىلىق 16 جاستان كىشى ەمەس جانە 45 جاستان ۇلكەن بولماۋى ءتيىس. سوتتا نەگىزدى دەپ تانىلعان سەبەپتەر بويىنشا جاستاعى ايىرماشىلىق قىسقارتىلۋى مۇمكىن. جىل ساناپ ەلىمىزدە جەتىم بالالاردىڭ سانى ازايىپ كەلەدى.

بۇل ەڭ بىرىنشىدەن، بالا اسىراپ الۋدىڭ ەسەبىنەن مۇمكىن بولۋدا. ەگەر تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى قازاقستاندا اتا- اناسىز قالعان تۇل جەتىمدەردىڭ سانى 100 مىڭ بولسا، قازىر ولاردىڭ سانى 29 مىڭعا دەيىن ازايدى. 21 مىڭ ءبۇلدىرشىن اسىراپ الىندى جانە وزدەرىنە قامقور بولاتىن وتباسىلارىن تاۋىپ وتىر.

بۇگىنگى تاڭدا جەتىمدەر ۇيىندە 8 606 بالا قالدى، ونىڭ 1 460-ى اسىراپ الۋعا جاتادى. بۇلار تۇل جەتىمدەر، قالعاندارىندا تۋعان اتا- انالارى بار، ءبىراق ولار اتا- انا مىندەتىن اتقارماۋدا. 100 مىڭ جەتىم بولعان، قازىر ولاردىڭ سانى - 1,5 مىڭ. قازىر مەملەكەتتىك ورگاندار اسىراپ الۋ جۇيەسىن اشىق، زاڭمەن قاتاڭ سايكەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا جۇمىستار اتقارۋدا. باستى باسىمدىق - بالاعا جايلى بولاتىن وتباسىلاردى تاڭداۋ.

جۇيەلى جۇمىس بۇرىننان جاسالۋدا، ءبىراق سوڭعى كەزدەرى ونىڭ ناتيجەلەرى جاريالىلىققا يە بولا باستادى. ەگەر قوعام بۇدان ءارى دە نەمقۇرىيلىلىقتان ارىلىپ جاتسا، اتا- اناسىز قالعان بالالارعا قۇشاق اشۋعا دايىن وتباسى سانى ارتار ەدى.

اۆتور: جاسۇلان جولدىبايەۆ