اققۋ قۇسى نەگە ازايىپ بارادى؟

قازەكەم تال- موينىندا ءمىنى جوق پەريزاتتى اققۋعا تەڭەيدى. اقىندار جۇرەك سىرىن شەرتكەن ولەڭ جولدارىندا وسى ءبىر كوركەم قۇسقا تەڭەۋ ايتۋدان جالىققان ەمەس. ءتىپتى ەرتە كەزدەگى ءبىرقاتار بەلگىلى ادامدار ول جايىندا سۇبەلى تۋىندىسىن بىزگە تارتۋ ەتىپ كەتتى.

الاشتىڭ ارىسى ساكەن سەيفۋللين «اققۋدىڭ ايىرىلىسۋى» دەگەن شىعارماسىن وقىرمان قاۋىمعا كوزايىم جاسادى. قازاق پوەزياسىن شىرقاۋ كوككە كوتەرە بىلگەن مارقاسقامىز مۇقاعالي ماقاتايەۆ تا سەزىم شۋاعىنا بولەنە وتىرىپ، جۇرەك قىلىن شەرتكەن «اققۋلار ۇيىقتاعاندا» اتتى ولەڭىن ورەسى بيىك جۇرتقا كادە- سىي جاسادى.

قۇلاق قۇرىشىن قاندىراتىن اۋەزدى قازاقتىڭ قوڭىر ۇنىنە اينالدىرا بىلگەن داۋلەسكەر دارا تۇلعالارىمىز - قورقىت اتا، ىقىلاس دۇكەن ۇلى، نۇرعيسا تىلەنديەۆ سىندى سازگەرلەر «اققۋ» اتتى كۇيلەرىن كوپشىلىك الدىندا كۇمبىرلەتە تارتتى ەمەس پە؟ ءبىزدىڭ حالقىمىز كيەلى ساناعان اققۋ قۇسىنىڭ كەمىپ بارا جاتقانىن عالىمدار ءجيى ايتىپ ءجۇر. نەگە، نە سەبەپتى ەكەن؟ وعان نازار اۋدارىپ كوردىك پە ەكەن؟ الدە، وسىلايشا سانى ازايىپ، كۇندەردىڭ كۇنىندە ايدىن كولدىڭ بەتىنەن اققۋدى ىزدەپ جۇرمەيمىز بە؟

قازەكەم جۇبىن جازباي تىرشىلىك كەشەتىن قۇستى كيەلى ساناپ، ونى قورعاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولگەن. اتا- بابامىز ولاردىڭ نالاسىنا قالماۋدى قالاپ، ەسى كىرگەن بالاسىنا «اققۋدى اتۋعا بولمايدى» دەپ امانات جاساپ جاتادى. كىشكەنە كەزىمىزدەن وسى ۇلاعاتتى سانامىزعا ءسىڭىرىپ، وعان قۇرمەت كورسەتىپ وستىك. قازاقتىڭ كەز- كەلگەن قارا بالاسى سول سوزگە تاك تۇرىپ ەر جەتتى. دەسە دە قىزىق قۋعان كەيبىر جۇمىر باستى پەندەلەر ءبىر ساتتىك قىزىققا مالدانىپ، مىلتىقتىڭ شۇرىپپەسىنە اققۋدى دا بايلاپ جاتاتىن جاعداي دا كەزدەسىپ قالادى. حالقىمىزدا «اققۋدىڭ كيەسى ۇرادى» دەگەن ءسوز بار. دەگەنمەن ءبىر ساتتىك قىزىققا مالدانعان كەيبىر پەندەلەر وعان قاراپ جاتقان جوق. ول دا اققۋدىڭ كەمۋىنە الىپ كەلەدى. وسىنداي قاسكۇنەمدىك ءبىزدىڭ بويىمىزدا كوبەيىپ بارا جاتقانى ويلاندىرادى.

ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ولاردىڭ سۇڭقىلداق، سىبىرلاق جانە كىشى اققۋ دەگەن ءۇش ءتۇرى كەزدەسەدى. جالپى، جەر شارىندا بۇل قۇستىڭ تۇرلەرى كوزگە كوپ شالىنا بەرمەيدى. نەبارى التى- جەتى ءتۇرى بار. ونىڭ جەتەۋى سولتۇستىك جارتىشاردى مەكەندەسە، بىرەۋى ەكۆاتوردىڭ وڭتۇستىك بولىگىن قونىس ەتەدى. قازاقستاندى نەگىزىنەن سۇڭقىلداق جانە سىبىرلاق اققۋلار جايلاعانىمەن، تۋندرادان جىلى جاققا ۇشقان كىشى اققۋ كەيدە ءبىزدىڭ جەرىمىزدە دە قىستاپ قالاتىن كورىنەدى. ال اۆستراليا مەن تاسمانيادا كەزدەسەتىن ءبىر ءتۇرى قاپ- قارا ءتۇستى بولىپ كەلەدى ەكەن.

ءبىر قىزىعى، سۇلۋلىق سيمۆولىنا كيەلى قۇستىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى كوپ. ولار ءۇش- ءتورت جاسقا دەيىن اق ءتۇستى بولمايدى. سۇر اققۋدى كورىپ جاتساڭىز، تاڭ قالا قويماڭىز. كوگىلدىر تۇستەن گورى سۇرعىلتتانىپ تۇراتىنى بار. اققۋ بىرنەشە تۇلەپ بارىپ قانا «شىن بەينەسىن» تابادى.

ورازباي ساعىندىق ۇلى، بيولوگ:

- كوپ جىلدان بەرى جان- جانۋارلار مەن قۇستار الەمىنە زەر سالىپ كەلەمىن. وسى تاقىرىپتا بىرنەشە ەڭبەگىم جارىققا شىقتى. اققۋلار ءومىرى جايىندا دا زەرتتەۋ جاسادىم. وكىنىشتىسى، بۇرىن وزەن- سۋلاردا كوپ جۇرەتىن بۇل قۇس قازىرگى تاڭدا ازايىپ بارا جاتقانىن اڭعارامىز. سونىڭ سالدارىنان «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن. كەزىندە سىر وڭىرىندە مىڭنان استام كولدەر بار بولاتىن. وسى كۇنى ولاردىڭ سانى جۇزدەن ارەڭ اسادى. بۇل سول ماڭدى مەكەن ەتكەن اڭدار مەن قۇستاردىڭ كەمىپ كەتۋىنە الىپ كەلدى. اققۋلار دا سونداي كۇيدى باستان كەشتى. بۇرىنعى جىلداردا داريا بويى قالىڭ توعاي ەدى. تابيعاتقا دەگەن مەيىرىمسىز كوزقاراس سالدارىنان جاسىل جەلەك تە، اڭ دا، قۇس تا، بارلىعى دا ازايىپ، قورشاعان ورتامىز كورىكسىز كورىنىسكە تاپ بولدى. ءبىز قاي ۋاقىتتا تابيعاتقا جاناشىرلىق جاسايمىز دەگەن ساۋال مازالايدى مەنى.

1983 -جىلى كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعاسىندا 400 دەي اققۋ مەكەن ەتكەن ەكەن. قازىرگى سانىن ەشكىم تاپ باسىپ ايتىپ بەرە المايدى. سەبەبى، ۇياسىن قالىڭ جىنىسقا سالاتىن قۇس ونداي ورىنداردى جاقىن ماڭنان تابا المايدى. ويتكەنى، قازىر وزەن بويىندا قاۋلاي وسەتىن قامىس سەكىلدى وسىمدىكتەر ازايىپ بارادى.

ءبىز اشەيىندە اققۋ جايلى اۋىزدىعا ءسوز بەرمەي، ول جايىندا تالاي ادامعا اڭگىمە ايتۋعا اۋەسپىز. قاشاننان دا جۇرەككە جىلىلىق الىپ كەلەتىن قاسيەتتى قۇستى قورعاۋعا كەلگەندە اۋىزدى قۇر شوپپەن ءسۇرتىپ قالاتىنىمىز تاعى بار. بۇل تەك اققۋعا قاتىستى نارسە ەمەس. «قىزىل كىتاپتى» پاراقتاي قالساڭىز، ەرىكسىز ەڭسەڭ ءتۇسىپ كەتەرى انىق. قانشاما اڭ مەن قۇس وسىنداي جاناشىر پەيىلدىڭ جوقتىعىنان ازايىپ، كەيبىرىنىڭ تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ كەتۋگە جاقىندادى. وسى دەرەكتەر ءبىزدى قاشان ويلاندىرار ەكەن؟

اققۋ- ءومىر. اققۋ - جۇپتاسا ءومىر سۇرەتىن قۇس. ولاردىڭ سالماعى 5-10 كەلىنى قۇرايدى، ەڭ ءىرىسى 13 كەلىگە دەيىن جەتەدى. كوپ ۋاقىت بويى سۋدا ءجۇرىپ، جاقسى جۇزگەنىمەن، سۇڭگي المايدى ەكەن. قۇرلىققا سيرەك شىعادى. سۋ جاعاسىنداعى وسىمدىكتەر اراسىنا ۇيا سالىپ، وندا 3-7 جۇمىرتقا باسادى. جىلىنا ءبىر مارتە تۇلەيدى.

اققۋ- اڭىز. اققۋ جۇبىنان ايرىلىپ قالسا، ادام سەكىلدى قايعىرادى، ءتىپتى، سول دەرتىنەن اجال قۇشقانى دا بولادى. ودان كەيىن ەكىنشى اققۋعا قوسىلمايدى.

اققۋ- اقپار. قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتىندە ول جايىندا اڭىز- ءافسانا، ماقال- ماتەلدەرجانە تەڭەۋلەر بارشىلىق. «اققۋ قۇستىڭ تورەسى، جالعىز ءجۇرىپ وتتاماس» دەگەن ءتامسىل سودان قالعان. سونداي- اق، كوركىنە كوز توياتىن بويجەتكەندەرگە «سۇيرىكتەي اققۋ مويىن»، «اققۋداي ارۋ» دەگەن تىركەستەر ءجيى قولدانىلادى.