ءولى كولدەردىڭ قۇپياسى قاشان اشىلادى؟

راسىندا زاماناۋي وركەنيەتكە جەتسەك تە، ءبىز ءۇشىن ءالى جاراتىلىستىڭ اشىلماعان جۇمباق ءارى قۇپيا سىرلارى ءالى كوپ.

 راسىندا دا ويلاۋ قابىلەتى زاماناۋي وزىق دەڭگەيگە جەتسە دە، قازىر جۇمباق سۋ قويمالارىنىڭ ءوزىن زەرتتەۋگە ادامداردىڭ جۇرەگى داۋالاماي وتىر. مۇنىڭ سىرى نەدە؟ اقىلمان عالىمدار مەن جۇرەكجۇتقان زەرتتەۋشىلەردىڭ ءوزى جولاي الماي وتىرعان «ءولى كولدەردىڭ» استىندا نە قۇدىرەت بار نەمەسە نەندەي قۇبىجىق جاتىر؟

مىسالى، سيتسيليادا ادامزاتقا ءوزىنىڭ جاۋىزدىعىمەن اتى شىققان سۋ قويماسى بار. وندا تىرشىلىك جوق، سۋدىڭ استىندا بالىق تا جوق، ءوسىپ تۇرعان بالدىر دا كوزگە كورىنبەيدى. سوندىقتان ونى «ءولى كول» نەمەسە «ءولىم كولى» دەپ اتاعان. ال مۇنىڭ سىرى نەدە؟ اقىرى عالىمدار زەرتتەي كەلە بۇعان قاتىستى ەكى بولجام جاساعان.

زەرتتەۋشىلەردىڭ ەسەبىنشە جانە نەگىزگى ءبىرىنشى جورامال بويىنشا سۋ استى قويماسى وزىنەن وراسان زور مولشەردە توقتاۋسىز ۋلى كۇكىرت قىشقىلىن ءبولىپ شىعارادى. سوندىقتان سۋ استىنا تۇسكەن كەز كەلگەن ادام نەمەسە جاندىك بولسىن، بىرنەشە مينۋتتتىڭ ىشىندە ولەدى. سۋدا تىرشىلىك جوق. كولدىڭ ماڭايىندا دا ەشقانداي وسىمدىك وسپەيدى. ءتىپتى سۋدىڭ جاعالاۋىنا بارۋدىڭ ءوزى قيىن، وتە ءقاۋىپتى.

 ال ەكىنشى جورامال بويىنشا سۋ استىندا تاۋ- كەن جىنىستارىنىڭ كوپ بولۋى سۋدى كۇكىرت قىشقىلىمەن بايىتىپ وتىر. ءبىراق شىن مانىندە سولاي ما؟ ونى زەرتتەۋدىڭ ءوزى كۇردەلى. ويتكەنى ماماندار «ءولى كولدە» كۇكىرت قىشقىلىنىڭ كونسەنتراتسياسى كەڭ كولەمدە بولعاندىقتان زەرتتەۋشىلەر ونى تولىققاندى زەرتتەي دە المايدى. وسى جەردە اتالعان ەكى جورامالمەن توقتاۋعا بولار ەدى.

ءبىراق جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ايتۋىنشا، تاعى ءبىر بولجامنىڭ شەتى قىلتيادى. سيتسيليانىڭ اتاقتى مافيالىق كلاندارى ءوز جاۋلارىن وسى جەردەگى سۋعا تاستاپ، كوپ قىلمىستىڭ ءىزىن جاسىرعان دەسەدى. ال سۋعا لاقتىرىلعان دەنەدەن قاڭقا سۇيەك تە قالماعان. ەندى سوڭعى اڭىزدىڭ قانشالىقتى اقيقات ەكەنىن كىم ءبىلسىن، الايدا «ءولى كولگە» قاتىستى اڭگىمە ءالى تولاس تاپپاي تۇر.

 جالپى سۋاستى قويماسى تۋرالى دەرەك سيتسيالياعا عانا قاتىستى ەمەس. الەمدە مۇنداي ء«ولىم كولدەرى» وتە كوپ. تاعى ءبىر مىسال، امەريكالىق عالىمدار 2014 -جىلى جاڭا ورلەان جاعالاۋىنىڭ ماڭىنان وسىنداي «ءولى كولدى» تاپقان. بۇل دا وتە قاۋىپتى سۋاستى قويماسى بولىپ شىققان. ماماندار وسى كولدىڭ تەرەڭدىگىن زەرتتەمەك بولعاندا، ونىڭ ەكى قاباتتان تۇراتىنىن انىقتاعان.

جەراستى سۋ قويماسىنداعى تۇزدىڭ ءدامى كادىمگى تەڭىزدە كەزدەسەتىن قاراپايىم تۇزدان بەس ەسە ارتىق بولىپ شىققان. كولدىڭ تەرەڭدىگى - 1000 مەتر بولسا، ونىڭ اۋماعى - 34 مەتر. بىلاي قاراعاندا، سونشالىقتى كولەمدى ەمەس، الايدا ونىڭ جوعارى قاباتىندا +8 گرادۋس ىستىق شاماسىنداعى جوعارى كونتسەنتراتسيالى كوپ تۇز بار. ال ونىڭ تومەنگى قاباتى +19 گرادۋس شاماسىنداعى جوعارى كونتسەنتراتسيالى كومىرسۋتەگىنەن تۇرادى ەكەن. اقىرى امەريكالىق ماماندار بۇل سۋدا شەكتەن تىس تۇز كوپ، سوندىقتان ونىڭ سۋىن ىشۋگە بولمايدى دەگەن قورىتىندى شىعارادى. وعان مىسال رەتىندە سۋ بەتىندە قالقىپ جۇرگەن بىرنەشە ءولى بالىقتار مەن جاندىكتەردى كورۋگە بولادى.

 باسقا ەل ەمەس، كورشىمىز رەسەيدە دە كارەليا ماڭىندا وسىنداي كۋولەمايارۆي اتتى فين اتاۋىمەن اتالاتىن «ءولى كول» بار دەسەدى. بۇل جەرگە فين ازاماتىنڭ قانداي قاتىسى بار؟ زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، بۇل جەردىڭ تىلسىم كۇشىنە قاتىستى قاتىستى ءۇش جورامال ايتىلادى. ءبىرىنشى بولجامنىڭ دەرەگى بويىنشا 16 -عاسىردا فيننىڭ اتاقتى مەملەكەت قايراتكەر -  ەپيسكوپى ميكاەل اگريكولا كەلىسسوز جۇرگىزىپ كەلە جاتىپ، اتالعان كولدىڭ ماڭايىنا كەلگەندە كەنەتتەن اۋىرىپ قالادى. وسى ارادا قايتىس بولىپ، كول ماڭايىنا جەرلەنەدى. ەكىنشى دەرەك بويىنشا، شۆەدتىڭ مىڭداعان ساربازدارى وسى كولمەن ارعى بەتكە ءجۇزىپ وتپەك بولعاندا، ءبىرى دە قالماي قىرىلىپ، سۋ استىنا كەتكەن دەسەدى. وسى وقيعادان كەيىن «ءولى كول» اتانعان.

ءۇشىنشى بولجامعا نازار اۋدارساق، كولگە جىل سايىن ءبىر ادام سۋعا كەتىپ وتىرعان. كەيدە سۋ جاعالاۋدان اسىپ، تاسىعان ساتتە، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءبىرازى باقيلىق بولعان. كۋولايارۆي كولىنە بايلانىستى جورامالدار تىزبەگى مۇنىمەن دە تولاس تاپپايدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار مۇندا ەشقاشان سۋعا تۇسپەيدى. ءتىپتى قىزىقشىلىق تانىتىپ، ارعى بەتكە ءجۇزىپ وتپەك بولعانداردىڭ بارلىعىن سۋ ءيىرىمى تارتىپ اكەتكەن. كەيبىر اڭگىمەلەرگە قاراعاندا، كول جاعالاپ ۇشىپ جۇرگەن كەيبىر قۇستاردىڭ ءتۇسى دە ۇسقىنسىز.

جەرگىلىكتى حالىق جاعالاۋدان قاناتىنىڭ قاۋىرسىنى جوق الىپ تۇمسىقتى قۇستاردى سيرەك تە بولسا كەزدەستىرەتىنىن ءسوز ەتەدى. ال ەگەر ولار ادامدى تىستەپ السا، بۇكىل دەنە قىزارىپ، تەرى ءبورتىپ كەتەتىن بولعان.

 كالەرياداعى كۋولەمايارۆي كولىنە دە قاتىستى قورقىنىشتى اڭگىمەلەر وتە كوپ. كەيبىرەۋلەر كول ماڭىنان ادامعا ۇقساس، تۇرلەرى قورقىنىشتى بىرەۋلەردى كورەتىن بولعان. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىرىنشە، ولار ءبازبىر جىلدارى سۋ جۇتىپ، كول تۇبىنە جوعالىپ كەتكەن ادامدار سەكىلدى. كارەلياداعى كولدى زەرتتەۋگە كەلگەن ۋفولوگ ماماننىڭ پىكىرىنشە، كول استىنداعى وراسان زور رادياتسيانىڭ سالدارىنان ادامدار ۇسقىنسىز كۇيگە ءتۇسىپ، سانالى تىرشىلىگىنەن ايرىلىپ قالعان.

تاعى ءبىر قىزعىلىقتى تىلسىم دەرەك بار: جەرگىلىكتى حالىقتىڭ پىكىرىنە سەنسەك، بۇل كولدىڭ ماڭىندا بوگدە پلانەتالىقتاردىڭ اپپاراتى اپاتقا ۇشىراعان. زەرتتەۋشىلەر كەيىننەن وسى «ءولى كولدىڭ» توڭىرەگىنەن مەتالل سىنىقتارىن تاپقان. تاعى ءبىر اڭگىمەلەرگە نازار اۋدارساق، كول تۇبىندە بوگدە پلانەتالىقتاردىڭ الىپ اپپاراتى جاتىر. ولار سۋعا تۇسكەنننىڭ ءبارىن جۇتىپ، جوعالتىپ جىبەرەدى. سۋدا تىرشىلىكتىڭ بولماي تۇرعانىندا وسىنداي سەبەپ بار. ءبىراق بۇل تۇجىرىمعا دا سەنۋ قيىن.

 ءوز قۇپيسىن بويىنا جاسىرعان مۇنداي سۋ استى قويماسى لاتۆيادا دا بار. چەرتوۆو كولىنىڭ توڭىرەگىن مەكەندەيتىن جەرگىلىكتى حالىق بۇل سۋدىڭ جاعالاۋىندا كوپ تۇرماۋعا كەڭەس بەرەدى. ارينە، كولدىڭ بەتى كەرەمەت اسەر قالدىرادى. كۇننىڭ جارىعى تۇسكەن ايدىننىڭ بەتىندە ساۋلە ويناپ، ادامدى ەرىكسىز كورىنىسىمەن وزىنە تارتادى. الايدا، وعان كوپ قاراپ تۇرۋعا بولمايدى. جەرگىلىكتى حالىق قاتتى اسەرلەنگەن ادامنىڭ اقىرىندا پسيحيكالىق اۋرۋحاناعا تۇسەتىنىن دە جاسىرمايدى.

لاتۆيالىق عالىمدار كولدىڭ تىلسىم قۇدىرەتىنە قاتىستى بىرنەشە بولجام كەلتىرەدى. ونىڭ بىرىنشىسىنە سەنسەك، اۋماعى 70 مەتر بولارلىق شامادا سۋ استىنان بارلىق تىرشىلىك يەسىن جوق ەتەتىن راديواكتيۆتى ۋلى گاز شىعىپ جاتىر. سوڭعى زەرتتەلگەندە دە عالىمدار سۋ استىنان ۇنەمى قۋاتتى ەنەرگيا بەرىلىپ تۇراتىنىن انىقتاعان. سوندىقتان كولدىڭ جاعالاۋىندا ءبىر ساعاتتان ارتىق تۇرۋعا بولمايدى. اسىرەسە ەنەرگيانىڭ قۋاتى سۋدىڭ ورتاسىندا انىق ءبىلىنىپ تۇرادى. سوندىقتان دا شىعار، وسى ۋاقىتقا دەيىن كولدىڭ ارعى بەتىنە ءجۇزىپ وتكەن ادام جوق.

مۇنداي تاڭقالارلىق تىلسىم كۇشى بار كولدەر ءار جەردە بار.

ءبىرقاتار قۇپياعا تولى سۋ قويمالارىندا ەشقانداي تىرشىلىك بولماسا، ال بازبىرەۋلەرىنىڭ پايدالى قازبالارىن پايدالانۋعا بولادى. مىسالى، ترينيداد ارالىنداعى پيچ - لەيك سۋىن كەيدە «اسفالت كولى» دەپ تە اتايدى. مۇنداعى سۋ قۇرامىنىڭ 30 پايىزى تۇزدان، وتىز پايىزى ساز توپىراقتان، ال 40 پايىزى بيتۋمنان تۇرادى. ارينە، مۇنداي كولدە ەشقانداي تىرشىلىكتەن بولماسى بەلگىلى. الايدا كولدىڭ قازبالارى قازىرگى كەزدە جولعا پايدالانىلىپ جاتىر. سۋ استىندا 6 ميلليون توننا اسفالت بار كورىنەدى.

ءبىز الەمدەگى قۇپياعا تولى سۋاستى قويمالارىنداعى تاڭعاجايىپ وقيعالاردى ءسوز ەتكەنمەن، وزىمىزدە دە، قازاقستاندا وسىنداي «ءولى كولدىڭ» بارىن بىلمەيدى ەكەنبىز.

راسىندا دا الماتى وبلىسىنىڭ گەراسيموۆكا ەلدىمەكەنىندەگى كىشىگىرىم كول دە ۋفولوگ عالىمداردىڭ كوپ تالقىلايتىن جەرى. تاڭقالۋعا بولاتىنداي جاعداي مۇندا دا تۇراقتى قايتالانىپ تۇرادى. قىرىق گرادۋس ىستىق بولسا دا، مۇندا جاز ايلارىندا دا سۋدىڭ بەتى قاتىپ، قابىرشىقتانادى، مۇز بولىپ قاتادى.

سونىمەن قاتار، سۋ جانسىز، مۇندا بالدىر مەن بالىقتار دا جوق. تىلسىم قۇپيانىڭ سىرى نەدە؟ سۋدى مەكەن ەتەتىن مايدا جاندىكتەر مۇندا نەگە كەزدەسپەيدى؟ عالىمدار بۇل قۇبىلىستىڭ سىرىن كول تەرەڭىندە جاتقان ۋلى گازدان كورەدى. ۋلى گاز تۇراقتى تۇردە ءبولىنىپ تۇرعاندىقتان، بارلىق ءتىرى جاندىكتەر قىرىلىپ قالادى. تاعى ءبىر قورقىنىشتى نارسە، «ءولى كولدىڭ» تەرەڭ قاباتىندا اۋا تولتىرىلعان بالونمەن 5 مينۋتتان ارتىق تۇرا المايسىز. ويتكەنى ۋلى گاز ءسىزدى ولتىرەدى.

جەرگىلىكتى حالىق بۇل جەرگە وڭايلىقپەن جاقىندامايدى. ءبىراق بۇل ورىننىڭ سىرىن بىلمەيتىن تۋريستەر كوپ جاعدايدا سۋعا ءتۇسىپ اقىرىندا قازا تابادى.

 قازاقستاندىق «ءولى كولگە» قاتىستى دا ءتۇرلى اڭىزدار بار. كەيبىر اڭىزدىڭ مازمۇنىنا ۇڭىلسەك، مۇندا مىڭداعان جىلدان بەرى ادامدار كوپ قايتىس بولعان. سوندىقتان سۋعا تۇسكەن ادامدى ولىلەر تەرەڭگە بىردەن تارتىپ كەتەدى. تاڭعالدىراتىنى سول، ءولى دەنە ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ، ادەتتەگىدەي قالقىپ سۋ بەتىنە شىقپايدى.

تەرەڭگە باتقان ادام تىك تۇرعان قالپىندا باقيلىق بولادى ەكەن. تاعى ءبىر اڭىز بويىنشا، ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن بەلگىسىز ءبىر ەر ازامات قىزعانىش وتىمەن اشۋ ۇستىندە ايەلىن وسى كولگە تۇنشىقتىرىپ ولتىرگەن. ال ونىڭ جارىنىڭ كىناسىز بولعانى كەيىن عانا انىقتالعان. جازىقسىز جاپا شەگىپ، ولگەن جاننىڭ كوز جاسى قويسىن با؟ باسقالار دا ءقازىر سۋ تۇبىنە كەتىپ، ومىرمەن كەنەتتەن قوش ايتىسىپ جاتىر. حالىق اراسىندا كوپ ايتىلاتىن ءمۇنداي ۇرەيلى وقيعا ادامدى قورقىتاتىنى راس.

 انىعىندا، دۇنيە جۇزىندە، ءار مەملەكەتتە وسىنداي تىلسىم كۇشتەرگە تولى، ءوز قۇپياسىن ىشىنە جاسىرعان بەلگىسىز ورىندار مەن سۋاستى قويمالارى وتە كوپ. ءبىز ولاردىڭ ءبىرسىپىراسىن عانا ءسوز ەتتىك. ماماندار زەرتتەگەندە عانا ونىڭ بەيمالىم سىرلارى بىرتىندەپ اشىلادى. ال قۇپيا جاعدايدا قالا بەرسە، ول تۋرالى اقيقاتقا ساي كەلمەيتىن نەشە ءتۇرلى ۇرەيلى اڭىز -  اڭگىمەلەر ايتىلادى.

 دۇرىسى، تۋعان جەردىڭ سىرىنا تەرەڭ قانىققاننىڭ ارتىعى جوق.

«ايقىن» گازەتى