قىزداردىڭ كوز جاسىنان قۇرالعان كول

تۋريستىك كومپانيا وكىلدەرىنىڭ قاتەلىگىنەن ءوزىمىز توقتاۋ- عا ءتيىس «گۋدلەيك» پانسيوناتىندا ورىن بولماي، شولپان- اتا قالاسىنان 9 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان بوستەري ايىلىنداعى «ايان رەزورت» پانسيوناتىنا توقتادىق. كەلىپ تۇرعان كليەنتتەن قاراپتان- قاراپ ايىرىلسىن با، ايىرقالپاقتى اعايىندار دەرەۋ ماسەلەمىزدى شەشىپ بەرىپ، جايعاستىردى. ۇزاق جول ءجۇرىپ بارعاندا، تۋىنداعان كەدەرگىگە العاشىندا ازداپ رەنجىگەنىمىزبەن، تاريحى تەرەڭگە تارتاتىن «ايان رەزورت» پانسيوناتىنا توقتاعانىمىزعا كەيىننەن ريزا بولىستىق. كولدىڭ تاپ ىرگەسىندەگى اۋماعى 10 گەكتار القاپتى الىپ جاتقان، جاسىل جەلەكپەن كومكەرىلگەن پانسيوناتتىڭ ىرگەسى ەرتەرەك قالانعانىن اسپانمەن تالاسقان قاراعايلاردان- اق اڭعارۋعا بولادى. تاڭعى جانە كەشكى مەزگىلدە پانسيونات اۋلاسىندا سەرۋەندەگەن جان ونىڭ ساف اۋاسىن ايقىن سەزىنەدى. تاڭنان كەشكە دەيىن تىنىم تاپپاي جۇرگەن جاسىل- جەلەكتى كۇتىپ- باپتاۋشىلاردىڭ ەڭبەگىن پانسيوناتقا تيەسىلى ۇلكەن اۋماقتىڭ نەشە ءتۇرلى گۇلمەن كومكەرىلگەنىمەن باعالاۋعا بولادى.

 بۇعان دەيىن ونشا ءمان بەرمەگەنمەن، اقىرى جولىمىز تۇسكەننەن كەيىن، «ورتا ازيانىڭ ءىنجۋ- مارجانى» دەگەن اتقا يە بولعان وسىناۋ كولدىڭ سىرىنا قانىعا تۇسۋگە ءبىز دە قىزىعۋشىلىق تانىتتىق. كولدىڭ ءالى كۇنگە اشىلماعان قۇپياسى كوپ ەكەنىن جەرگىلىكتى جۇرت جىر عىپ ايتادى.

 ⅩⅨ عاسىردا رەسەي يمپەرياسى ورتا ازيا، شىعىس تۇركىستان ولكەلەرىندەگى مەملەكەتتەردى زەرتتەپ- تانۋدى ماقسات تۇتىپ، ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرا باستايدى. مۇنداعى نەگىزگى وي وسى مەملەكەتتەرمەن ساۋدا جانە ساياسي قاتىناستاردى ورناتۋ ەدى. ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى اتالعان ولكەلەرگە جاساعان ساياحاتتارى تۋرالى قۇندى ەڭبەكتەر قالدىرعان. وسى رەتتە ايتا كەتۋىمىز كەرەك، قازاق حالقىنىڭ عالىم ۇلى، رەسەي يمپەرياسىنىڭ وفيتسەرى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ «ىستىقكول كۇندەلىگى» سول كەزدەگى ەڭ باعالى عىلىمي ەڭبەك بولىپ تانىلدى. عالىم وسى ەڭبەگىندە تارباعاتاي، جەتىسۋ، جوڭعار الاتاۋى، قىرعىزستان جەرلەرىنە جاساعان ساپارلارى جايىندا، سول جەرلەردىڭ كليماتى، حالقىنىڭ تۇرمىس- تىرشىلىگى، سالت- ءداستۇرى، كوپتەگەن تاريحي ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى تولىق مالىمەت بەرەدى. سالتى مەن تۇرمىس- تىرشىلىگى ۇقساس كورشىلەس حالىقتىڭ ءومىرىن اينا- قاتەسىز قاعازعا ءتۇسىرىپ، ۇسىنۋى ورىس عالىمدارىنا دا ۇلكەن وي سالدى. جاڭا دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشقانداي بولدى.

 نەگىزى، ىستىقكولدىڭ پايدا بولۋى جايىندا ەل اۋىزىندا كوپتەگەن اڭىز- اڭگىمەلەر بار. سونىڭ ءبىرى بىلاي ءوربيدى: ەرتە زاماندا قازىرگى تاۋ اڭعارىنداعى تولقىندى كولدىڭ ورنىندا ۇلكەن ءارى ادەمى شاھار بولىپتى. كۇندەردىڭ كۇنىندە جەتى جۇتتىڭ ءبىرى -  ءزىلزالا بولىپ، قالانى قۇلاتىپ، ادامداردى جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراتادى. لەزدە جەر وپىرىلىپ، پايدا بولعان شۇڭقىرعا سۋ تولىپتى. ءسويتىپ، الگى شاھاردىڭ ورنىندا ۇلكەن كول پايدا بولىپتى. وسى وقيعانىڭ الدىندا ءبىر توپ بويجەتكەن وت جاعۋ ءۇشىن تەزەك تەرۋگە كەتەدى. تەك وسى قىزدار عانا قاۋىپ- قاتەردەن امان قالىپتى. اپاتتىڭ بولعانىن بىلگەن ولار ءار كۇن سايىن كول جاعاسىنا كەلىپ، جاقىندارىن جوقتاپ، جىلاپ، قايعىرادى ەكەن. ولاردىڭ كوزدەرىنەن اققان جاستارى كولگە تامىپتى. قىزداردىڭ كوز جاسىنىڭ توگىلگەنى سونشالىق الگى كول اشى بولىپ كەتىپتى. بويجەتكەندەردىڭ قايعى- مۇڭى كوپ ۇزاماي كولدىڭ اتاۋىنا سەبەپكەر بولادى، ياعني ىستىقكول (جاس سەكىلدى) اتالادى. بۇل كونە قىرعىز تىلىندە اۋليەكول دەگەن ماعىنانى دا بەرەدى ەكەن. اقساقالداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، كول مىنەزى قايعىرعان قىزداردىڭ مىنەز- قۇلىقتارى- مەن، كوڭىل كۇيلەرىمەن ۇندەس. بىردە سۇپ- سۇر بولىپ تولقىنىن تۋلاتسا، بىردە تىنىق ويعا باتقانداي. راسىندا دا، كولدىڭ سۋى قىسى- جازى قاتپايتىن جىلى ءارى كوز جاسىنداي اشى، ياعني تۇزدى.

 بايقاعانىمىز، قىرعىز اعايىندار تۋريستەردى قابىلداۋعا، ولارعا مەيلىنشە جاعداي جاساۋعا ماشىقتانىپ- اق الىپتى. ەل بيۋدجەتىنىڭ اۋقىمدى بولىگىن ىستىقكولدەن تۇسەتىن تابىس تولىقتىراتىنى ايقىن. حالىق سانى 6 ميلليون تۇرعىندى قۇرايتىن شاعىن عانا مەملەكەتتىڭ جەر استى قازبا بايلىعىنا تولى. ءتۇستى مەتالل، تەمىر، قالايى، سىناپ، التىن قورى مول. كەن ورىندارىنىڭ باسىم بولىگى بيىك تاۋلى اۋدانداردا ورنالاسقاندىقتان ولاردى يگەرۋ قيىنداۋ، ياعني قازبا بايلىعىن يگەرۋ مول قاراجاتتى قاجەت ەتەدى. ەكونوميكالىق جاعىنان ونشا باقۋاتتى ەمەس مەملە- كەت جەر استىنداعى مول بايلىقتىڭ ازىرگە ونشا قىزىعىن كورە الماي وتىرعانى راس.

 بۇل ەل جاز ماۋسىمىندا ىستىقكولگە مەيلىنشە كوبىرەك تۋريست تارتۋدى كوزدەيدى. وسىدان ون بەس جىل بۇرىن قىرعىز مەملەكەتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ قازاقستاندىق ءبىر توپ جۋرناليستى ىستىقكولگە اپارىپ، ناسيحات جاساۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەن كەزىندە- اق بۇل ويدى تۇسىنگەنبىز. كەيبىر دەرەك كوزدەرىنە قاراعاندا، كولگە جىلىنا 2 ميلليوننان ارتىق تۋريست كەلەدى ەكەن. سىرتتان كەلەتىن تۋريستەردىڭ باسىم بولىگى قازاقستان مەن رەسەيدەن. 15-20 -جىل بويى وسى كولگە كەلىپ تىنىعۋدى داعدىعا اينالدىرعانداردى دا كەزدەستىردىك. بۇل ءۇردىس كەڭەس زامانىندا قالىپتاسقان. ءبىزدى ىستىقكولدىڭ تاريحىمەن تانىستىرعان الماز بەيشەنقۇلوۆ كەڭەستەر وداعى ورتالىق كوميتەتى وكىلدەرىنە ارنايى سالىنعان پانسيوناتتى كورسەتتى. ورتالىق كوميتەت مۇشەلەرىنە قىزمەت كورسەتۋشىلەرگە ارناپ، بەسقاباتتى بىرنەشە تۇرعىن ءۇي سالىنىپ، سول كەزدەرى ىستىقكولدىڭ اتاعى دۇركىرەگەنىن ايتادى. سول ۋاقىتتا ىستىقكولدى زەرتتەۋ، ونىڭ قۇپيالارىنا قانىعۋعا دا ۇلكەن دەن قويىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى. «اتتەڭ، ءبىز سياقتى شاعىن مەملەكەتتىڭ ىستىقكولدىڭ قۇپياسىن اشۋعا قارجى جاعىنان شاماسى كەلمەيدى» دەپ وكىنىشىن دە ءبىلدىرىپ ءوتتى.

ءبىر كۇندى كول بەتىندە كەمەمەن ساياحات جاساۋعا ارنادىق. كەمە كاپيتانى دا ىستىقكول جايلى ءبىراز ماعلۇماتتى ايتىپ ءوتتى. سولتۇستىك تيان- شانداعى كۇنگەي الاتاۋ مەن تەرىسكەي الاتاۋ تاۋ جوتالارىنىڭ ارالىعىندا ورنالاسقان كولدىڭ جان- جاعىنا كوز جۇگىرتسەڭىز، اينالا تاۋ قورشاپ تۇرعانىن اڭعاراسىز. تەڭىز دەڭگەيىنەن 1600 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان بۇل كول - دۇنيەجۇزىندەگى ءىرى تاۋ كولدەرىنىڭ ءبىرى. اۋماعى 6236 شارشى شاقىرىم، ۇزىندىعى 178 شاقىرىم. ەنى - 60 شاقىرىم. ەڭ تەرەڭ جەرى - 668 مەتر. ورتاشا تەرەڭدىگى - 278 مەتر. «جاقسىنى كورمەككە» دەمەكشى، كوز ۇشىنا دەيىن سوزىلىپ جاتقان ىستىقكولدىڭ كەرەمەتىن تاماشالاۋعا ۇلكەن دە، كىشى دە قۇمار. كەمەمەن كول ورتاسىنا دەيىن بارىپ، ءبىراز ۋاقىت ايالداپ، جان- جاعىمىزعا كوز سالدىق. ءبىر بايقاعانىمىز، قىرعىز باۋىرلاردىڭ كوبى سۋدا بالىقشا جۇزەتىندىگى. اسىرەسە، كولدىڭ تاپ ورتاسىنا بارىپ سۋعا ءبىر سۇڭگىپ شىعۋ ولار ءۇشىن ادرەنالين ىسپەتتى ەكەن. ءبىز سياقتى شولدە وسكەندەر ولاردى تەك تاماشالاپ، قىزىعىنا قانىقتىق.

 ءبىر قىزىعى، ىستىقكولگە جان- جاعىنان جىرعالاڭ، ءتۇپ سياقتى ءىرى وزەندەرمەن قاتار 80 گە جۋىق شاعىن وزەن كەلىپ قۇيادى ەكەن، ءبىراق ەشقايدا اعىپ كەتپەيدى. سونىڭ وزىندە كول ەشقاشان ارناسىنان اسىپ، ەلدىڭ مازاسىن العان ەمەس. «مۇمكىن جەراستى سۋلارى- نا بارىپ قوسىلاتىن شىعار، بۇل دا ىستىقكولدىڭ اشىلماعان ءبىر قۇپياسى» دەيدى الماز بەيشەنقۇلوۆ. كولدە شاباق، سازان، كوكباس سياقتى بالىقتىڭ 20 دان استام ءتۇرى بار.

قىرعىزستان ت م د ەلدەرىمەن، سونىڭ ىشىندە اسىرەسە، قازاقستان، رەسەيمەن تىعىز قارىم- قاتىناس ورناتقان. ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن ساياسي جانە ەكونوميكالىق، مادەني قاتىناستارىنىڭ دامۋىنا 1993 -جىلى 8 - شىلدەدە قول قويىلعان كەلىسىمشارت نەگىز بولۋدا. قازاق ينۆەستورلارى قىرعىز ەكونوميكاسىنىڭ ءبىرقاتار سالاسىنا قوماقتى قارجى قۇيىپ وتىر. ىستىقكولدىڭ اينالاسىنداعى ءبىراز پانسيوناتتىڭ قازاق كاسىپكەرلەرىنە تيەسىلى ەكەنىن جەرگىلىكتى ەل جاقسى بىلەدى.

 تاۋەلسىزدىك العان جيىرما بەس جىلدىڭ ىشىندە قىرعىز ەلى ءبىراز ساياسي وقيعانى باسىنان وتكىزدى. 2001 -جىلى ىستىقكولگە جول تۇسكەندە، حالىقتىڭ تۇرمىسى جۇدەۋلەۋ ەكەنىن اڭعارعانبىز. قازىر قىرعىز اعايىندار دا ەڭسەسىن تىكتەي باستاپتى. اسىرەسە، سوڭعى جىلدارى اتا كاسىبى بولىپ سانالاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا دەن قويعاندار كوپ. بيە بايلاپ، قىمىز اشىتۋ، ماي شايقاپ، قۇرت قايناتۋدى قالىپقا ءتۇسىرىپ، بۇل سالانى كادىمگىدەي بيزنەس كوزىنە اينالدىرىپ وتىر. جەرىنىڭ باسىم بولىگى تاۋلى بولۋىنا بايلانىستى ەگىن شارۋاشىلىعىنا قاراعاندا، مال وسىرۋگە قولايلى. قىرعىزستان قوي مالىنىڭ سانى مەن ءجۇن وندىرۋدەن تمد ەلدەرى اراسىندا رەسەي مەن قازاقستاننان كەيىن 3-ورىندا. سوسىن جەڭىل ونەركاسىپ سالا- سى قارقىندى دامىپ كەلەدى.

 تاپ وسى كۇندەرى قىرعىز اعايىندار 31 - تامىزدا بولاتىن ۇلتتىق مەرەكەسى -  تاۋەلسىزدىك كۇنىنە قىزۋ دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. كوشەلەردىڭ بارىندە، اقپارات قۇرالدارىندا كەڭ ناسيحات جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.

 كەيىنگى جىلدارى قىرعىز ەلى دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىندارىن وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرىپ كەلەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىنى بيىل 3-8 قىركۇيەك ارالىعىندا ىستىقكول جاعاسىنداعى شولپان- اتا قالاسىندا وتەدى. شارانىڭ ماقساتى -  ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن ودان ءارى دامىتۋ، ۇلت دەنساۋلىعى مەن حالىقتار دوستىعىن نىعايتۋ. سپورتشىلار بەس ءتۇرلى ويىننان سىنعا تۇسەدى: ولار -  توعىزقۇمالاق، كۇرەس، كوكپار، اۋدارىسپاق جانە بايگە. جارىسقا قازاقستان، قىرعىز رەسپۋبليكاسى، رەسەي، تۇركيا جانە ءازىربايجان سپورتشىلارى شاقىرىلعان. بىزبەن اڭگىمەلەسكەندە، الماز بەيشەنقۇ- لوۆ «بيىل بۇل ويىنعا 44 مەملەكەت قاتىسادى» دەپ قالدى. ەگەر بۇل ءسوز راس بولسا، كوشپەندىلەر ويىندارىن وتكىزۋدىڭ اۋقىمى ۇلعايىپ كەلە جاتقانداي. ويىندار حالىقارالىق ەرەجەلەرگە سايكەس ۇيىمداستىرىلادى. وسى شارانىڭ سالماعىن ارتتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن ءتىپتى، II دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىندارى ءان ۇرانىنا رەسمي بەينەبايان ءتۇسىرىلدى. وسى بەينەباياندى جەرگىلىكتى تەلەارنالاردا كۇن سايىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدا. «دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىنى» اتاۋىمەن كۇمىس توپتامالى مونەتالار شىعارىلىپ، ءبىر تاۋلىك ىشىندە ساتىلىپ كەتكەنىنەن دە حاباردار بولدىق. بۇل جۇمىستىڭ ءبارى ۇلتتىق سالت- ءداستۇر، ويىندارىن بولاشاق ۇرپاققا اماناتتاۋدىڭ امالى ەكەنىن ايتقىزباي ۇعىندىق.

ىستىقكولدى اينالا اۆتوجول سالىنعان جانە جاعالاي پانسيونات، دەمالىس ۇيلەرى. «بۇل جولدار 1976 -جىلى سالىنعان» دەپ قالدى الماز بەيشەنقۇلوۆ. سودان بەرگى قىرىق جىل ىشىندە بيىل عانا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، كەڭەيتىلىپ جاتىر ەكەن. ەلدىڭ ەكونوميكالىق احۋالىنىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە ەكەنىن اۆتوجولدارىنان دا اڭعارۋعا بولادى. ارينە، بۇل جاعىنان ءبىزدىڭ ەل ماقتانۋعا تۇرارلىق. دەگەنمەن، قىرعىز ەلىنىڭ تابيعاتى، حالقىنىڭ ەڭبەك ەتۋگە دەگەن قۇلشىنىسى ولاردىڭ تۇرمىس احۋالىنىڭ كۇن سايىن جاقسارا تۇسۋىنە ىقپال ەتىپ وتىر. تاۋەلسىز ەل بولعانىنا شيرەك عاسىر ەندى بولسا دا، بۇل مەملەكەت تە جاھاندانۋ زامانىندا الەمدىك رەيتينگتە ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن الۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان جايى بار. نەسى بار، تالپىنعان جەتەر مۇراتقا!

گۇلنار جۇماباي قىزى

«ايقىن»