جاپونياداعى جەر سىلكىنىسى قولدان جاسالدى ما؟
كۇشتى ءدۇمپۋ سالدارىنان تەڭىز سۋى كوتەرىلدى. ياعني مۇحيت تولقىندارى 10-15 مەترگە دەيىن شارىقتاپ، سۋنامي پايدا بولدى. ول تەڭىز جاعاسىنداعى ونداعان قالاشىقتى، ءىرى كاسىپورىنداردى، زاۋىت- فابريكالاردى شايىپ كەتتى. «فۋكۋسيما-1» دەپ اتالاتىن اتوم ستانساسىنا ۇلكەن زالال كەلتىردى. جاپون ەلى وراسان زور شىعىنعا ۇشىرادى. ولگەنى بار، ءىز- ءتۇزسىز جوعالعانى بار، 30 مىڭعا تارتا ادام وپات بولدى. ەكونوميكا كەرى كەتتى. اتوم ستانساسىنان بولىنگەن ۋلى رادياتسيادان تىرشىلىك بىتكەن زارداپ شەكتى.
ءزىلزالا زالالى جاپون ەلى ءۇشىن تىم زور. ۇكىمەتتىڭ ەسەبى بويىنشا شىعىن 300 ميلليارد دوللاردىڭ كولەمىندە. ال «فۋكۋسيما-1» اتوم ستانساسىنىڭ كەلتىرگەن زيانى 133 ميلليارد دوللار شاماسىندا ەكەن. ال تاۋەلسىز ساراپشىلار ورتاق شىعىننىڭ كولەمى كەم دەگەندە 1 تريلليوننىڭ كولەمىنە جەتىپ جىعىلادى دەسەدى. از قارجى ەمەس. بۇل ءوز الدىنا جەكە اڭگىمە. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز ول ەمەس، باسقا. سودان بەرگى ۋاقىتتا الەمنىڭ جەتەكشى اقپارات قۇرالدارىنىڭ بەتتەرىنەن تۇسپەگەن جاپون ەلىندەگى زۇلمات سوڭعى كەزدە عانا ءسال تىنشىعانداي بولدى. ءبىراق باسىلىم بەتتەرىندە وسى ءزىلزالاعا بايلانىستى الابوتەن ويعا تولى ماقالالار، زەرتتەۋلەر شىعا باستادى. ءبىر قىزىعى، سولاردىڭ نەگىزى «جاپون ەلىندەگى جەر سىلكىنىسى قولدان جاسالدى. جاپون ۇكىمەتى جاسىرىن تۇردە تەڭىز تۇبىندە يادرولىق قارۋ سىنادى. الايدا بەلگىلى ءبىر قاتەلىكتەرگە جول بەرىلىپ، جارىلىس بولدى. ول ءوز كەزەگىندە تولقىننىڭ پايدا بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. اۋادا ۋلى قالدىقتاردىڭ، ياعني رادياتسيانىڭ پايدا بولعانىن بىلگەن بيلىك امالسىز، فۋكۋسيما اتوم ستانساسىندا كىشىگىرىم اقاۋلار جاساپ، ءزىلزالا ستانساعا اسەر ەتتى دەگەن لاقاپ تاراتتى» دەسەدى. ال ەندى ءبىرى: «عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرگە قاراساڭىز، ءزىلزالا كەزىندە تەڭىزدە ۇلكەن قازانشۇڭقىر پايدا بولدى. سىلكىنىس كەزىندە سۋدا ونداي اسا ۇلكەن شۇڭقىر پايدا بولۋى مۇمكىن ەمەس. تەك جارىلىس بولعان جەردە عانا شۇڭقىر پايدا بولادى. دەمەك جاپوندار بەلگىسىز ءبىر نارسە سىناعان» دەسەدى. ءبىراق ەشكىم « ءدال سولاي ەدى» دەگەن ناقتى دايەك ايتپايدى. تەك بولجام.
ال Japan Times Weekly- ءدىڭ بۇرىنعى رەداكتورى، جازۋشى- ەكولوگ يوچي شيماتسۋ بۇدان دا زور پىكىر بىلدىرگەن. ەگەردە ونىڭ ايتقاندارىنا سەنەر بولساق، بەيبىت ماقساتتاعى اتوم ستانساسىنىڭ ءبىر بولىگىندە يادرولىق بومبا جاساۋ جۇمىسى جۇرگىزىلگەن. سونداي- اق يوچي شيماتسۋ قولىنان كەلگەنشە بۇل ايتقاندارىن دالەلدەۋگە تىرىسقان. جازۋشى- ەكولوگتىڭ پىكىرىنشە، «فۋكۋسيما-1» - دەگى ءتورتىنشى ەنەرگوبلوكتاعى ءورتتىڭ قالاي شىققانى دا جۇمباق. بۇل ءورت باسسەينى سارقىلىپ، سۋىتاتىن سۋى تاۋسىلعان ۋران ستەرجەندەرىنىڭ قىزىپ كەتۋىنەن شىقتى دەيدى. ءبىراق رەسمي دەرەكتەر مەن قۇجاتتارعا سايكەس، اپات بولعان كۇنى بۇل بلوك جۇمىس ىستەمەي تۇرعان. سوندا 4-بلوكتىڭ رەاكتورى ەلەكتر قۋاتىن شىعارۋ ءۇشىن پايدالانىلماسا، وندا ول نە ءۇشىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان؟ شيماتسۋ- دىڭ پايىمداۋىنشا، بۇل سۇراقتىڭ جالعىز عانا جاۋابى بولۋى ءتيىس: 4-ەنەرگوبلوكتا ۋران بايىتۋ پروتسەسى ءجۇرىپ جاتقان. بۇل پروتسەسس ۋراننان قارۋ رەتىندە قولدانىلاتىن ماتەريال الۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى بولىپ تابىلادى. ياعني، جاپوندار وسى ستانسادا جاسىرىن تۇردە اتوم قارۋىن جاساۋعا تىرىسقان. ءبىراق ساتسىزدىككە ۇشىراعان. يوچي شيماتسۋ وسىنداي پىكىردە. بۇل بولجام دا قانشالىقتى شىندىققا جاقىن، ونى ۋاقىت كورسەتە جاتار. ءدال وسى جەردە، مىنا ءبىر پىكىرلەردى ەسكە الا كەتسەك ارتىق بولمايدى.
2009 -جىلى 25 - مامىردا سولتۇستىك كورەيا يادرولىق قارۋ سىناعان سوڭ- اق جاپوندار جەدەل تۇردە اتوم قارۋىنا قول جەتكىزۋ كەرەك دەگەن پىكىرگە كەلگەندەي ەدى. ماسەلەن، جاپون اۋە كۇشتەرىنىڭ بۇرىنعى قولباسشىسى توسيو تاموگامي: «سولتۇستىك كورەيا ا ق ش- قا جەتە الاتىن يادرولىق زىمىران جاساۋعا اسا قۇلشىنىس جاساپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە جاپونياعا دا ۇلكەن قاۋىپ- قاتەر اكەلەدى. سوندىقتان ءبىز دە يادرولىق قا- رۋعا قول جەتكىزۋىمىز كەرەك» دەگەن مالىمدەمە جاساعان. ونىڭ بۇل ايتقاندارىنا جاپون قورعانىس ءمينيسترىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى سينگو ناسيمۋرو دا قولدايدى. «جاپونيانىڭ قورعانىس ستراتەگياسى ا ق ش- تىڭ يادرولىق شاتىرىنىڭ استىنا تىعىلاتىنداي ەمەس، وزگەشە بولۋى كەرەك» دەيدى ول.
مىنە، وسىدان- اق جاپون بيلىگىنىڭ ءوز الدىنا يادرولىق قارۋ جاساۋعا ۇمتىلىسىن بايقاۋعا بولادى. ويتكەنى جاپون ءۇشىن قاۋىپتى تەك سولتۇستىك كورەيا عانا ەمەس، اسكەري كۇش- قۋاتى جىلدان- جىلعا ارتىپ بارا جاتقان قىتاي دا قاتەردىڭ كوزى بولىپ سانالادى. دەمەك ولاردى ساباسىنا ءتۇسىرىپ وتىراتىن جاپون ەلىنە يادرولىق گۇرزى كەرەك بولعان. وسىنداي سەبەپتەر يوچي شيماتسۋ ايتقانداي، جاپونداردى يادرولىق قارۋ جاساۋعا يتەرمەلەگەن. الايدا مۇنىڭ ءبارى قانشالىقتى اقيقات، ول جاعى بىزگە بەلگىسىز. جاپون ەلىندە راسىندا، ءزىلزالا بولدى ما، الدە يادرولىق قارۋ سىنالدى ما؟ ونىڭ اق- قاراسىنا الداعى ۋاقىتتا كوز جەتكىزە جاتارمىز. ەندى ءبىر ەل وزگە ەلدى ۇركىتۋ ءۇشىن، ەكىنشى ءبىر ەل وزىنە قالقان ەتۋى ءۇشىن قىزىعىپ جۇرگەن اتوم قارۋىن ادامزات قاي كەزدە جاسادى دەگەنگە كەلەيىك.
ءبىر ەسكە سالا كەتەتىن جايت، 1949 -جىلى 29- تامىز كۇنى ك س ر و العاشقى اتوم بومباسىن سەمەي پوليگونىندا سىناعان بولاتىن. «ا ق ش پەن ك س ر و اراسىنداعى اتوم باسەكەسى قالاي باستالدى؟ » دەگەنگە كەلەتىن بولساق، دۇنيە جۇزىندە العاشقى اتوم بومباسى 1944 -جىلى امەريكالىقتار «مانحەتتەن جوباسى» دەگەن قۇپيا جوسپاردىڭ اياسىندا جاساپ شىعاردى. العاشقى ءۇش اتوم بومباسىنىڭ ءبىرىنشىسى ا ق ش ءوز جەرىندە - 1945 -جىلدىڭ 16 - شىلدەسى كۇنى سىناقتان وتكىزسە، ەكىنشى جانە ءۇشىنشىسىن ادامزاتقا قارسى قولداندى. ناقتىلاپ ايتساق، جاپونيانىڭ ناگاساكي جانە حيروسيما قالالارىنا تاستادى. وسىلايشا، ا ق ش بۇكىل الەمدى ۇركىتىپ، ۋىسىندا ۇستاعىسى كەلگەنى بەلگىلى. ءبىراق ارادا ساناۋلى جىل وتپەي- اق، ك س ر و سەمەي جەرىندە العاشقى اتوم بومباسىن سىناقتان وتكىزدى. وسىلايشا، ەكى ەل اراسىنداعى باسەكە باستالىپ كەتتى. ءبىر قىزىعى، امەريكالىقتار سوعىستان قالجىراپ شىققان كەڭەس ەلى اتوم بومباسىن جاساۋعا قاۋقارسىز دەپ ويلاعانى بەلگىلى.
الايدا كەڭەس ەلىنە تىم بيىكتە ۇشىپ، ەركىن كىرىپ، بارلاۋ جۇرگىزىپ جۇرگەن ا ق ش- تىڭ ب-52 شپيون ۇشاعى سەمەي اسپانىنان ۇشىپ بارا جاتىپ، اتوم رادياتسياسىن تاپقان. بۇعان ا ق ش ساياساتكەرلەرى دە، اسكەريلەرى دە ءارى تاڭ قالدى، ءارى ۇرەيلەندى. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي ك س ر و العاشقى سىناقتى باستاپ جىبەردى. سودان بەرگى ۋاقىتتا 1945-1992 -جىلدار ارالىعىندا ا ق ش 1056 رەت يادرولىق سىناق جاساعان. ونىڭ تەك 27 سى عانا بەيبىت ماقساتقا ارنالعان. ال 1949-1990 -جىلدار اراسىندا ك س ر و 715 سىناق جاساسا، ونىڭ 156 بەيبىت ماقساتقا ارنالىپتى. رەسەي (ك س ر و) 1990 -جىلى يادرولىق سىناق جاساۋدى توقتاتتى جانە سىناق الاڭدارىن جويدى. ا ق ش ودان 1992 -جىلى باس تارتتى. ءبىراق سىناق الاڭدارىن ساقتاپ قالدى. ال قىتاي مەن فرانسيا ءالى كۇنگە يادرولىق سىناقتى جالعاستىرۋدا. تاعى ءبىر ەسكە سالا كەتەتىن جايت، الەمدەگى «يادرولىق كلۋبقا» بۇگىنگى كۇنى سەگىز مەملەكەت كىرەدى:
ا ق ش (1945 ج)، رەسەي (ك س ر و، 1949 ج)، ۇلى بريتانيا (1952 ج)، فرانسيا (1960 ج)، قىتاي (1964 ج)، ءۇندىستان (1974 ج)، پاكستان (1998 ج) جانە سولتۇستىك كورەيا (2006 ج). سونداي- اق يادرولىق قارۋ وزدەرى مويىنداماسا دا كەيبىر ساراپشىلار يزرايلدە 200 زارياد بار دەپ ەسەپتەيدى. بۇعان قوسا وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى ءوز كۇشىمەن 6 يادرولىق زارياد جاساپ، ءبىراق ونى كەيىن وزدەرى جويىپ جىبەرگەنى بەلگىلى. ال الەم بويىنشا يادرولىق ارسەنالى ءتورتىنشى ورىندا تۇرعان قازاقستان ءوز ەركىمەن اتوم قارۋىنان باس تارتقانى بەلگىلى. وزگەگە ۇلگى كورسەتتى. الايدا، الەمدە ءالى دە يادرولىق قاقتىعىستىڭ قاۋىپ- قاتەرى ساقتالۋدا. ولاي دەيتىنىمىز، لاتىن امەريكاسىنداعى ءبىرقاتار ەلدەر، پارسى شىعاناعىندا جاتقان يران قانداي جولمەن بولسىن يادرولىق شوقپارعا يە بولۋعا ۇمتىلۋدا. سونىمەن قاتار 2006 -جىلى رەسمي تۇردە يادرولىق قارۋىن سىناقتان وتكىزگەن سولتۇستىك كورەيا ءالسىن- ءالسىن الەمدى اتوم قارۋىمەن ۇركىتۋ ۇستىندە. جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە كوز سالساق، ەندى اتوم قارۋىنا جاپونداردا يەك ارتقىسى بار.
سەيسەن امىربەك ۇلى
«ايقىن»
