ەركەكتەردى ەسىنەن تاندىرعاندار
. . اشى ايعاي، اتىس- شابىس. توگىلگەن قان. قايشىلاسقان قىلىشتىڭ ءۇنى. ايەلدەردىڭ اۋىر سوققىسىنان جاراقاتتانىپ ىڭىرسىعان ەركەكتەر، ءۇنسىز جاتقان مۇردەلەر.. . مۇنىڭ ءبارى تەڭىزدە تەربەلگەن كەمەلەردەگى قاراقشى ايەلدەردىڭ شابۋىلىنان كەيىنگى كورىنىستەر. كوزگە ەلەستەتىپ، ەسكە الۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. ايەلدەر دە وسىنداي قاتىگەزدىككە بارادى دەپ كىم ويلاعان. امالقانشا، تاريحتا تانبالانىپ قالعان قاتىنداردىڭ قاتىگەزدىگى، ءتۇرلى قىلمىسقا بارۋ وقيعالارى بۇگىندە دە جاڭاشا قارقىن الىپ وتىر.
فرانسياداعى اقسۇيەك ارۋ جاننا دە بەلۆيل قاراقشىلىق ونەردىڭ وركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىن قوسقان بىزگە بەلگىلى ءبىرىنشى ايەل. ونىڭ جات ءىس- ارەكەتكە بارۋىنا انگليا مەن فرانتسيا اراسىنداعى سوعىس كەزىندە 1343 -جىلى فرانسۋز كورولى فيليپپ IV بۇيرىعى بويىنشا كۇيەۋى دە كليسسوننىڭ جالامەن دارعا اسىلعانى سەبەپ بولعان. ەرجۇرەك ايەل ءوز اقشاسىنا 3 كەمە جاساتىپ، بىرەۋىن ءوزى يەمدەنىپ، ەكەۋىن ۇلدارىنا باسقارتقان. ول فرانسۋز كورولىنىڭ كەمەلەرىنە قىرعيداي ءتيىپ، جاعالاۋلارداعى جاۋىنگەرلەردىڭ جانىن مۇرىنىنىڭ ۇشىنا كەلتىرگەن. ءبىراق، ونىڭ جويقىن جورىقتارىنىڭ سوڭى قالاي اياقتالعانى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز.
وسى وقيعالاردان 200 جىل وتكەن سوڭ، لامانش ارالىنىڭ سۋلارىندا داڭقتى ارۋ كيلليگريۋدىڭ كەمەسى پايدا بولدى. ول ءوزى جاساعان قىلمىسقا كۋا بولعانداردىڭ ءبارىنىڭ كوزىن جويىپ وتىرعان. ءتىپتى تۇتقىنعا الىنعان كەمەدەگىلەردى تۇگەل ءولتىرىپ تاستاعان جاعدايلار دا كەزدەسكەن. پورتتى قالا فالمۋت گۋبەرناتورىنىڭ ايەلى بولعان كيلليگريۋ قىلمىستى توپقا وتە قۇپيا باسشىلىق جاساعان. الايدا، قاراقشى قاتىننىڭ قىلمىسىن كوزىمەن كورگەن يسپاندىق كەمە كاپيتانى تۇندەلەتىپ تۇتقىننان قاشىپ شىعادى. جاعالاۋعا امان جەتىپ، بولعان وقيعانى گۋبەرناتورعا ايتۋعا كەلەدى. قابىلداۋ بولمەسىندە ول قانىشەر - سۇيكىمدى دە جاس كيلليگريۋدىن ءوزىن كورىپ قايران قالادى. ىلە- شالا سۇلۋ، ءبىراق باسكەسەر ايەلدىڭ قىلمىستارى لوندون جۇرتشىلىعىنا ايگىلەنەدى.
قىلمىستى تەكسەرۋ بارىسىندا كيلليگريۋدىن «تۇقىمى قاعىنعان» قاراقشى ەكەندىگى انىقتالادى. ول داڭقتى قاراقشى فيليپپ ۆولۆەرستوننىڭ جاقسى مەكتەبىنەن وتكەن قىزى بولىپ شىعادى.
گۋبەرناتور لورد ءوز ايەلىنىڭ «سۇيىكتى ءىسىن» بۇرىننان بىلگەن جانە ودان تۇسەتىن «تابىستان» باس تارتپاعان. اكىرى گۋبەرناتور دارعا اسىلىپ، ايەلى ءومىر بويى تۇرمەگە قامالادى.
ال انگليادا دۇنيەگە كەلگەن قاراقشى قىز گرەين و' مالي دا ەلدى ۇركىتپەسە وتىرا المايتىن وتباسىندا ومىرگە كەلىپ، ءبۇلدىرشىن كەزىنەن وشپەندىلىكتى كوزبەن كورىپ وسەدى. ونىڭ العاشقى كۇيەۋى دە قاراقشى بولعان. دەگەنمەن ومىردەن ەرتە وزىپ، سوڭىنداعى ءۇش بالاسىن ايەلىنە قالدىرادى. وسىعان قاراماستان گرەين ەكىنشى رەت تۇرمىسقا شىعادى. ءتورتىنشى نارەستەسىنە جۇكتى كەزىندە «بۇيرىعىنا» قۇلاق اسپايتىن كۇيەۋىن ماي قۇيرىقتان ءبىر تەۋىپ تاستاپ كەتەدى.
كەمەلەرگە شابۋىل جاساۋ ارەكەتتەرى ۇزاققا سوزىلمادى. گرەين تۇتقىندالىپ، ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت تۇرمەدە وتىرادى. قاتەلىگىن مويىنداپ، قايتا- قايتا كەشىرىم سۇراي بەرگەن سوڭ بوستاندىققا شىعارىلادى. «قاسقىر ورمانعا قاراپ ۇلىعانىن قويمايدى» دەمەكشى، گرەين قارا تۋ كوتەرىپ، كەمەسىمەن كوك تەڭىزگە ورالادى. قاراقشىلىقپەن قايتا اينالىسىپ، 1603 -جىلى كوز جۇمدى.
كوزىنىڭ تىرىسىندە «قارا ساقالدى» اتانعان ەدۆارد ءتيچتتىڭ قۇنى 70 ميلليون دوللاردان اساتىن بايلىعى سولتۇستىك كارولينانىڭ جاعالاۋىندا جاتىر دەگەن اڭگىمەگە سەنەتىندەر، سول بايلىقتى ءالى كۇنگە ىزدەستىرۋدەن شارشاعان ەمەس. ەدۆارد بىردە ءوزى باسىپ العان كەمەدەن سۇلۋ قىز كورىپ، سوعان عاشىق بولىپ قالادى. ءتىپتى وعان ءوزى مىنگەن كەمەسىن دە سىيلايدى. يرلاندىق مەري بلادتىڭ قاراقشىلىقپەن اينالىسۋى وسىلاي باستالادى. نەبىر ءىنجۋ- مارجان تيەگەن كەمەلەردى قيراتىپ، بار بايلىقتى يەمدەنۋ وعان وتە ۇنايدى. 1729 -جىلى قاراقشى كەلىنشەك يسپاندىق كەمەدەن تۇتقىنداعان ءبىر جىگىتتى ۇناتىپ قالادى. مۇنىڭ سوڭى ەكەۋىنىڭ پەرۋگە قاشىپ كەتۋىمەن اياقتالادى.
ەندى ءبىر «قاھارماننىڭ» ەسىمى دە مەري. انگليادا تۋعان. شەشەسى ونى ەر بالاشا تاربيەلەگەن. ەتەگى ۇزىن كويلەك كيىپ كورمەگەن بويجەتكەن اسكەري ومىرگە جاستاي ارالاسادى. وزىمەن بىرگە ءبىر پولكتا قىزمەت ەتەتىن جىگىتكە تۇرمىسقا شىعادى. كۇيەۋى قايتىس بولعان سوڭ ساۋدا كەمەسىندە قىزمەت ەتەدى. بىردە كەمەلەرى قاراقشى دجون رەكحەم مەن ونىڭ كوڭىلدەسى ەنن ءبوننيدىڭ قولىنا تۇسەدى. ءدال وسىنداي ءومىردى اڭساپ جۇرگەن مەري قاراقشىلاردىڭ قولىنا تۇسكەنىنە وكىنبەيدى. دجون رەكحەم XVIII عاسىردىڭ العاشقى ون جىلدىعىنداعى ايگىلى قاراقشىلاردىڭ ءبىرى. ول 1719 -جىلى اعىلشىن گۋبەرناتورىنا كەشىرىم جاساۋ جونىندە حات جازادى. تالابى ورىندالىپ، الايدا بوستاندىقتا ۇزاق جۇرە الماعان دجون قالتالى ازاماتتىڭ قىزى ەنن بوننيمەن بىرگە قاشىپ كەتەدى. وسىلايشا كەمەمەن تەڭىزگە قايتا شىعادى. وسى ساپاردا ول مەري ريدپەن ءتىل تابىسىپ، قاراقشىلىق شابۋىلدارىن جالعاستىرادى.
1720 -جىلى ولاردىڭ كەمەسى اسكەري كەمە تاراپىنان كۇشتى شابۋىلعا ۇشىرايدى. قولعا تۇسكەن رەكحەم بىردەن دارعا اسىلىپ، ەنن مەن مەري تۇرمەگە قامالادى. مەري 43 جاسىندا تەمىر توردىڭ ىشىندە ومىردەن ءوتتى. ەنندى اكەسى بار بايلىعىن توگىپ قۇتقارىپ الادى.
قاراقشىلىقتىڭ جابايى ءتۇرى بۇگىندە قايتالانۋى جانە ولارعا ايەلدەردىڭ باسشىلىق جاساۋى ەكىتالاي. دەسەك تە، الەمدە ايەلدەر جاساعان جان تۇرشىكتىرەرلىك قىلمىستار جەتكىلىكتى. بۇعان مىسالدى مىڭداپ، جۇزدەپ تابا الاسىز. تەك قىلمىس ءتۇرى جاسالۋ جاعىنان عانا وزگەرگەن. مىسالى، ا ق ش- تىڭ «نيۋ- يورك تايمس» گازەتى ەل تاريحىندا بولماعان قىلمىستىڭ بەتىن اشتى. «بەنك وف نيۋ- يورك» بانكىسى ارقىلى رەسەيدىڭ 4,2 ميلليارد دوللارى ا ق ش- قا جەتكىزىلگەن. بۇعان كىنالى بانكتە قىزمەت ىستەيتىن - بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ ازاماتشالارى ناتاليا كاگولوۆسكايا مەن ليۋسيا ەدۋارد بولىپ شىقتى.
قازاقستاندا دا قىلمىسكەر ايەلدەر تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا جەتىپ- ارتىلادى. ولاردىڭ ءبىرى قىلمىسقا امالسىزدان بارسا، ەكىنشى بىرەۋى قاساقانا، ءوز ەركىمەن باسىن بالەگە تىققاندار. ماسەلەن، اياكوزدىك ليدا ەسىمدى قىزدى قاراقشى بولادى دەپ ەشكىم ويلاماعان. مەكتەپتى التىن مەدالمەن بىتىرگەن ول سەمەيدەگى مەديتسينا اكادەمياسىنا تۇسەدى. ءبىر كۇنى وزىمەن بىرگە وقيتىن ءۇندىستاندىق جانە پاكيستاندىق ەكى ستۋدەنتتى توناۋعا بەل بۋادى. قاسىنا ەكى كۋرستاس جىگىتتى ەرتىپ العان قاراقشى قىز شەتەلدىكتەر تۇراتىن پاتەرگە باسا- كوكتەپ كىرەدى. ستۋدەنتتەردىڭ قول- اياعىن بايلاپ تاستاپ، ۇيدەگى كەرەكتى زاتتىڭ ءبارىن الىپ تايىپ تۇرادى. سىرتقا شىعا بەرە باسىنا قاپتاعان شۇلىقتى شەشكەندە، ءبىر ستۋدەنت ەسىك تەسىگىنەن ونىڭ ليدا ەكەنىن كورىپ قويادى. ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى بۇزاقى بويجەتكەندى ۇيىقتاپ جاتقان جەرىنەن ۇستاعاندا ايعاقتى زاتتاردىڭ ءبارى تابىلدى. ءۇش قاراقشى دا ءۇش جىلعا سوتتالدى. قاراقشىلىقپەن اينالىسقان، الاياقتىق جولعا تۇسكەن، قاساقانا كۇيەۋىن، بالاسىن ولتىرگەن، جەزوكشەلىككە سالىنعان ارۋلاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. الماتىدا ءمادينا ەسىمدى قىزدىن الاياقتىعىنان تالاي وتباسى پاتەرلەرىنەن اجىراپ قالسا، م ت ك مەكتەبىنىڭ وقىتۋشىسى ش. قوشانوۆا باستاپ اۋەزوۆ اۋداندىق ءتولقۇجات بولىمىشەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ج. اقىنبەكوۆا مەن ن. ريابكينا قوشتاپ قىتاي ازاماتتارىنا جالعان ءتولقۇجات جاساپ بەرۋمەن اينالىسقان قىلمىستى توپ ۇستالدى.
بۇرىنعى تالدىقورعان وبلىسىندا مال ۇرلاۋمەن اينالىسقان ايەلدەر توبى قولعا تۇسكەن. ال باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى تەرەكتى اۋدانىندا ءبىر توپ ۇرىنىڭ باسىن قوسقان ايجامال باپاشيەۆا دەگەن ايەل بولىپ شىقتى.
رەسپۋبليكامىزداعى ايەلدەر كولونياسىنداعىلارمەن اڭگىمەلەسسەك، نەبىر سوراقى وقيعالارعا كۋا بولار ەدىك. بويجەتكەن، ەكىنشىسىنىڭ بالاسى بار ارۋلاردىڭ قىلمىسقا قالاي، نەگە بارعانىنا تاڭداناسىڭ. ايتەۋىر ءبارىنىڭ سەبەبى بار. دەگەنمەن ايەلدى ءاردايىم نازىك كۇيىندە كورگىمىز كەلەتىندىكتەن، ولاردىڭ ءبىرىن دە قىلمىسكەر رەتىندە مويىنداعىڭ كەلمەيدى. امال قانشا.. .
ادام بالاسىنىڭ دامۋى، جەتىلۋى جانە كوبەيۋى بارىسىندا ايەل قانىنداعى قاسيەت بالاعا دا داريتىنى الدەقاشان دالەلدەنگەن. قازىر قىلمىس جاساعان قىزداردىڭ كەلەشەكتە ءوز بالاسىن ءمىنسىز، تازا كۇيىندە بوسانۋى، تاربيەلەۋى مۇمكىن بە؟ بۇل ساۋالعا ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. «جاماننان جاقسى دا تۋادى» دەگەن حالىق دانالىعىن ءپىر تۇتىپ، ايتەۋىر ەشتەڭەنى جاماندىققا جورىعىمىز كەلمەيدى. جاراتقان يەمىز تۇقىم قۋالايتىن تەكسىزدىكتەن ساقتاسىن. سودان سوڭ.. . جان- جاعىمىزدى جاقسى ايەلدەردىڭ نۇرى جىلىتىپ، سول مەيىرىم مەن كىرشىكسىز تازالىق وزگە ارۋلارعا دا جۇعىستى بولسىن.
جولداسبەك دۋاناباي
«ايقىن»
