قاراقشىلاردىڭ جازىلماعان ءوز زاڭى بار

استانا. قازاقپارات - مۇحيت پەن تەڭىز جاعالاۋىن تورۋىلدايتىندار كوپ. ولار قاراقشىلىق جولمەن پايدا تابادى. سوندىقتان تەڭىزگە شىققانداردىڭ، ياعني «كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» . ءبىراق وركەنيەت دامىعان سايىن قاۋىپ- قاتەر دە ازايماي وتىر..

الەمدە قاراقشىلىقپەن اتى شىققان ەل كوپ. سولاردىڭ ءبىرى - سومالي مەملەكەتى. ويتكەنى مۇنداعى تەڭىز قاراقشىلارى جاعالاۋدان وتكەن جۇك كەمەلەرىن تورۋىلدايدى، تونايدى. قازىرگى تاڭدا ولارمەن كۇرەسۋ مۇمكىن بولماي تۇر. ءتىپتى ولارمەن كۇرەس ايعا، جىلدارعا سوزىلۋى ىقتيمال. ءبىراق كۇرەس ناتيجە بەرمەسە شە؟ 2010 -جىلعى اتالعان ەلدە بولعان توسىن جايدى جۇرت ءالى ۇمىتا قويعان جوق.

 كەزىندە سومالي ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ءبىرقاتار ەلدەردىڭ ليدەرلەرىنە مالىمدەمە جاساپ، ءوز ەلىنىڭ جاعالاۋىنا اسكەري كورابلدەر مەن كەمەلەر جىبەرۋدى ۇسىندى. نەگە؟ قايتسىن ەندى، ءبىر ايدان استام ۋاقىت بويى سومالي جاعالاۋىندا ءبىر توپ تەڭىز قاراقشىلارى ۋكراينانىڭ الىپ «فاينا» كەمەسىن جىبەرمەي تورۋىلداپ تۇردى. «فاينا» كەمەسىنىڭ ىشىندە 1979-1983 -جىلى وندىرىستەن شىققان ۋكرايندىق 33 تانك پەن سونداي- اق باسقا دا قارۋلار بار دەسەدى. العاشقىدا 30 ميلليون دوللار سۇراعان قاراقشىلار، بۇرىنعى تالابىنان اينىپ، ونىڭ قۇنىن 8 ميلليون دوللارعا دەيىن تومەندەتتى. قاراقشىلاردىڭ قىسىمىنا شىداماي، كەمە كاپيتانى رەسەيلىك ازامات جۇرەكتەن قايتىس بولدى، ال قالعان 17 ادام ۋكراينا ازاماتتارى. تەڭىزدى تورۋىلداۋشى توپپەن قانشاما رەت كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ جاتسا دا، ماسەلەنىڭ تىعىرىققا تىرەلدى ماسەلە مىنادا، تەڭىز جاعالاۋىندا تۇتقىندا قالعان تەك «فاينا» عانا ەمەس، جىل سايىن سومالي قىلمىستىق توبىنان زارداپ شەگەتىندەردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. سومالي جاعالاۋىندا تەڭىز قاراقشىلارىنان جىل سايىن جۇك تيەگەن الپىسقا جۋىق كورابلدەر مەن كەمەلەردىڭ بايلىعىن تالان- تاراجعا سالادى. باتىس ساراپشىلارىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، سوماليلىكتەردىڭ تەڭىزدەن تاپقان تابىستارى بيىلعى جىلى 30 ميلليون دوللاردى قۇراعان كورىنەدى. جالپى تەڭىز تورۋىلداۋعا باسقا ەمەس، نەگە سومالي قاراقشىلارى اۋەس. ونىڭ بىردەن ءبىر سەبەبى، ەلدەگى قالىپتاسقان ساياسي جاعداي. 1991 -جىلدان بەرى ەلدە باستالعان ازاماتتىق سوعىس 300-500 مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن جالماپ كەتتى. ۋاقىتشا ۇكىمەت داعدارىستى جاعدايدان شىعۋدىڭ امالىن تاپپاي كەلەدى. حالىقتىڭ تۇرمىسى وتە تومەن بولعاندىقتان، وسىلاي قاراقشىلىق جولمەن بايىپ، پايدا تابۋعا داعدىلانىپ الدى.

سومالي قاراقشىلارىنىڭ تەڭىز كەمەلەرىن ەڭ ۇزاق ۋاقىت ۇستاعان كەزەڭى 2005 -جىل ەكەنى ءالى ۇمىتىلا قويىلعان جوق. 2010 -جىلدىڭ 27 - ماۋسىمىندا گەرمانيا مەن جاپونيادان تيەلگەن 850 توننا كۇرىشتى تەڭىز قاراقشىلارى جاعالاۋدان 60 شاقىرىم جەردە قولعا ءتۇسىرىپ، 3 ايدان استام ۋاقىت ۇستادى. اقىرىندا قاراقشىلار 500 مىڭ دوللاردى العاننان كەيىن ولار ءبىر- اق تۇندە تايىپ تۇرعان. ءتىپتى قاراقشىلاردى كۇزەتىپ تۇرعان ءتيىستى ارناۋلى قىزمەت وكىلدەرىنىڭ ءوزى ولاردى ۇستاي الماي قالعان. مۇنداي مىسالدار وتە كوپ. ەڭ الاڭداتارى سول، الەمدىك قاۋىمداستىق، الپاۋىت دەرجاۆالاردىڭ ءوزى سوماليدەگى كاسىبي قاراقشىلاردىڭ جولىن كەسە الماي وتىر. ويتكەنى تەڭىز شىعاناعىنا تاياۋ ورنالاسقان ەل قاراقشىلىق جاساۋعا تاپتىرماس مەكەن.

جالپى، جۇرتشىلىق اراسىندا قاراقشىلار ەشكىمگە باعىنبايدى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. الايدا بۇل جالعان، ويتكەنى ولاردىڭ ءوز جازىلماعان زاڭى بار، ءبارى سوعان باعىنادى، سوعان كونەدى. ال ەگەر قاراقشىلىق قاعيداسى بۇزىلسا، ولار سول تارتىپپەن قاتاڭ جازالانادى. بانديتتىك توپتىڭ ءوز باسشىسى- كاپيتانى بولادى. بۇكىل قاۋىپسىزدىگى مەن ءومىرىن قالعاندارى سوعان سەنىپ تاپسىرادى. قاراقشىلاردىڭ جازىلماعان زاڭىن بارلىق كوماندا مۇشەلەرى بۇلجىتپاي ورىنداۋى ءتيىس. اتاپ ايتقاندا:

1. كوماندانىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ قۇقى بىردەي. ەگەر ولار قيىن جاعدايعا تاپ بولسا، ءوز ارالارىنان سەنىپ تاپسىرىلعان كاپيتان بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الىپ، باندالىق توپتى تىعىرىقتان الىپ شىعۋعا ءتيىس.

2. كەز كەلگەن قاراقشى تابىستى ورتاق بولىسكە سالادى. ەگەر بايقاۋسىزدا بىرەۋى الاياقتىق جاساپ، الىنعان تاۋاردى ەشكىمگە بىلدىرتپەي يەمدەنەتىن بولسا، ول بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن ادام تۇرمايتىن ارالعا جىبەرىلەدى.

3. كەمەدە قۇمار ويىندارعا اقشا سالۋعا تىيىم سالىنادى.

4. ەگەر توپ مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى كورابلگە ايەل اكەلەتىن بولسا، سول زاماتىندا ولتىرىلەدى.

5. كوماندادان باس تارتقان مۇشەلەردى ءولىم جازاسى كۇتىپ تۇر.

6. كەمەدە توبەلەس شىعارۋعا بولمايدى.

تەڭىز قاراقشىلارىنىڭ ارنايى سايتى، تۋى، ەلتاڭباسى بار. وندا «قاراقشىلىق قاي كەزدەن باستاۋ الدى؟ » دەگەن سۇراقتان باستاپ، بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى «باۋكەسپە- باتىرلاردىڭ» جورىعىنا دەيىنگى ءومىرى سۋرەتتەلگەن. تەڭىز باۋكەسپەلەرىنىڭ تۋى - قارا، تۋدىڭ بەتىندە ادام باسىنىڭ قاڭقاسى مەن ايقاسقان سۇيەك نەمەسە قوس قىلىش بەينەلەنەگەن. بۇل سەنىم مەن سەرتتەن تانباۋ ارەكەتىن بىلدىرەدى.

دەسەك تە ءار ءداۋىردىڭ ءوز قاراقشىلارى بولعان. اسىرەسە سولاردىڭ ىشىندەگى بىزگە اڭىز بولىپ جەتكەندەرى بەس- التاۋ. ولاردىڭ ەڭ اتاقتىلارى - ەدۆارد تيچ. «قارا ساقال» دەگەن لاقاپ اتپەن ءومىر سۇرگەن ونىڭ ءتۇرى شىن مانىندە وتە قورقىنىشتى بولعان. وتە قاتال، تالاپشىل ازاماتتىڭ ءوز كورابلى بولعان. تەڭىزدەگى شايقاستا ۇلكەن اسكەري كەمەلەردىڭ ءوزىن جويىپ، بار بايلىعىن يەمدەنگەن وعان ەشكىم شاق كەلمەگەن. ءتىپتى اعىلشىن حانشايىمى اننا ءتيچتىڭ باسىنا التىن تىككەن كورىنەدى. ونىڭ بەلگىسىز ءبىر ارالدا ەسەپسىز بايلىعى بايلىعى كومۋلى جاتىر دەگەن دە اقپار تاراعان. 1718 -جىلى تەڭىز ۇستىندە لەيتەنانت مەيناردپەن شايقاستا باسىنا وق تيگەن ول زاماتتا ءتىل تارتپاي كەتەدى. سونداي- اق ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن فرەنسيس درەيك، گەنري مورگان، ا. و. ەكسكۆەمەلين سىندى قاراقشىلار دا اڭىزعا اينالعان، «تەڭىز باتىرلارى» .

اقيقاتىنا كەلەر بولساق، قاراقشىلىقتىڭ دا ءوز تاريحى بار. جالپى، تەڭىز تورۋىلداۋشىلاردىڭ تاريحى ريم يمپەرياسى تۇسىنان باستاۋ الادى. قالاي ايتقاندا دا، قاراقشىلىق ساۋدامەن قاتار دامىدى. ءارتۇرلى تاۋارلار ارتىپ، الىپ تەڭىزگە شىققان كورابلدەردىڭ جولىن اڭدىعاندار الدىمەن اياق استىنان بايۋدى كوزدەگەنى ءسوزسىز. قاراقشىلىق پايدا بولعاننان باستاپ، ولارعا قارسى كۇرەس تە باستالدى. مىسالى، جەرورتا تەڭىزىندە مەكەن ەتكەن حالىقتاردىڭ ىشىندەگى ەرجۇرەك فينيكيالىقتاردىڭ داڭقى ساۋدا كەمەلەرى قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋمەن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار تەڭىز قاراقشىلارىمەن كۇرەستە دە اتى شىقتى. ال شىن مانىندەگى اشىق تەڭىزدەگى ايقاس ورتا عاسىرلاردىڭ تۇسىندا دامىدى. ويتكەنى مۇحيتتىڭ ارحى جاعىنان جاڭا قۇرلىقتىڭ اشىلۋى مەن وعان قاراي اعىلعان كەمەلەر مەن كورابلدەر ساۋدا جولىن ورىستەتتى. ءالى قارۋلى تەحنيكا جوق، جەتكىلىكتى دامىماعان تۇستا تەڭىزدە ءبىر- ءبىرىن توناۋ جەڭىلدەۋ بولعان شىعار، دەسەك تە قاراقشىلىقتىڭ كلاسسيكالىق ءتۇرى XVII عاسىردا كاريب تەڭىزىندە قاتتى دامىدى. حريستوفور كولۋمب اشقان جاڭا جەردەن كەيىن، يسپاندىقتار ورتالىق جانە وڭتۇستىك امەريكا تەرريتورياسىنا قاراي اعىلدى. اقىر اياعىندا تەڭىز اۋماعىندا يسپاندىقتارعا قارسى باسەكەلەس انگليا، فرانسيا جانە گوللانديا فلوتتارى پايدا بولدى. اقىر اياعىندا اتالعان ەلدەردىڭ قارۋلى كۇشتەرى يسپان يمپەرياسىن تەڭىز اۋماعىنان ىعىستىردى. ودان كەيىن ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن- كەتكەندەردى توناپ، ماداگاسكار ارالىندا پورتۋگالدىق تەڭىزشىلەر ۇستەمدىك قۇردى. الايدا، ولاردىڭ ارەكەتى قىلمىستىق سيپات قانا العاندىقتان، امىرلىك مەرزىمى دە ۋاقىتشا بولدى دەسە بولادى. الەمدىك اقپارات XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا جەرورتا تەڭىزىندە حايراددين باربوروسسا توبى تولىق بيلىك ەتتى دەگەندى ايتادى. الايدا، وسى عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي بارلىق ەۋروپا مەملەكەتتەرى بىرلەسە قيمىلداپ ءجۇرىپ جەرورتا تەڭىزىندە ۇستەمدىك ەتكەن قاراقشىلار بيلىگىن كەلمەسكە جىبەردى. جالپىلاما ايتقاندا، تەڭىز قاراقشىلارىنىڭ تاريحى وسىنداي.

ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە تەڭىزدە نەمىس اسكەري فلوتى بيلىك قۇرسا،  ⅩⅩ عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي اقيقاتى كەرەك، تەڭىزدى تورۋىلداۋ باسقاشا سيپات الا باستادى. اتاپ ايتقاندا، رەيدەرلىك ارەكەت، توپ بولىپ توناۋ پايدا بولدى. اسىرەسە، بۇل كەدەي، تۇرمىسى دامىماعان نەمەسە ەلدىڭ قوعامدىق ساياسي جاعدايى تۇراقسىز مەملەكەتتەرگە ءتان بولىپ وتىر. سوماليلىك قاراقشىلاردىڭ دا تەڭىزدە جولى بولىپ تۇرعانىندا وسىنداي استار جاتىر. ونىڭ ۇستىنە الىستا جاتقان ەلدىڭ قاراقشىلارىمەن كۇرەسۋ دە قاي ەلگە ءتيىمدى دەيسىڭ؟ . » .

 

بەرىك بەيسەن ۇلى

«ايقىن»