تىيىم سالىنعان تەرروريستىك ۇيىمدار

استانا. قازاقپارات - تىيىم سالىنعان تەرروريستىك ۇيىمدار قانشالىقتى شىندىققا جاقىن ەكەنى قايدام، كەيبىر دەرەككوزدەرى الەمدە بەس جۇزگە تارتا لاڭكەستىك ۇيىمدار بار دەگەندى كەلتىرەدى. مۇمكىن.

ويتكەنى ءىرىلى-ۇساقتى ۇيىمداردى ەسەپكە الىپ جاتقان ەشكىم جوق. دەگەنمەن، قازىر جەر-جاھاندى ۇرەيگە ۇستاپ وتىرعان ءمۇيىزى قاراعايداي «ءال-كايدا»، «يسلام مەملەكەتى»، «جابحات ان-نۋسرا» سەكىلدى ۇيىمداردىڭ اتى كوپ اتالادى. تاياۋ شىعىستى قانعا بوكتىرگەن بۇل سودىرلاردىڭ اتىنان الەم شوشىپ قالعان.

سەبەبى جالپاق دۇنيەنىڭ ءار قيىرىندا جاسالىپ جاتقان بارلىق تەراكتى، جارىلىس، ادام ءولتىرۋ وقيعالارىنىڭ ارتىندا وسى ۇيىمدار تۇر. لاڭكەستىك ارەكەتتەر مىسىقتابانداپ جىلجىپ ءبىزدىڭ دە ەلگە جەتكەن. ماسەلەن، 2011-2012-جىلدارداعى وقيعالاردى الايىق. نە بولماسا، كۇنى كەشە عانا اقتوبە مەن الماتىدا بولعان اتىستىڭ ار جاعىنان ۇڭىلەيىك. بۇلاردىڭ ءبارىن يسلام اتىن جامىلعان ءتۇرلى اعىمنىڭ الداۋىنا شىرمالعان جاندار جاساعانى بەلگىلى. جالپى، لاڭكەستىك دەگەن ءسوز گرەكتىڭ «terror» دەگەن اتاۋىنان شىققان. بۇل «ۇرەيلى»، «قورقىنىشتى»، «قاتەرلى» دەگەن ماعىنانى بەرەدى.

شىندىعى سول، اياقاستىنان بولعان جارىلىس، سانسىز قۇرباندار ادامدى ەستاندى حالگە جەتكىزەرى حاق. وسى ورايدا ءبىزدىڭ تىلگە تيەك ەتكىمىز كەلگەن نارسە، ەلىمىزدە تەررورلىق دەپ تانىلىپ، تىيىم سالىنعان ۇيىمدار جونىندە بولماق.  

وزبەكستان يسلام قوزعالىسى

بۇل ۇيىمنىڭ ەكىنشى اتى «وزبەكستاندى ازات ەتۋ يسلام قوزعالىسى» نەمەسە «يسلام قايتا ورلەۋ پارتياسى» دەپ اتالادى. بۇل قوزعالىستىڭ نەگىزىن 90-جىلداردىڭ باسىندا نامانگان وبلىسىندا بيلىكتى كۇشپەن باسىپ الۋعا ارەكەت ەتكەنى ءۇشىن قۋدالاۋدا جۇرگەن تاحير يۋلداشەۆ 1992-جىلى قالاعان. قوزعالىستىڭ ىقپالدى ءبىر تۇلعاسى جۇما نامانگاني ەدى. ءبىراق 2001-جىلى اۋعانستاندا ۇرىس جۇرگىزىپ جاتقان حالىقارالىق كواليتسيا كۇشتەرى ونىڭ كوزىن جويدى. قوزعالىستىڭ نەگىزگى ماقساتى -  وزبەك بيلىگىن كۇشپەن باسىپ الىپ، ونىڭ ورنىنا شاريعاتتىڭ زاڭىنا باعىنعان يسلامدىق مەملەكەت قۇرۋ.

ءال-كايدا

الەمدەگى ەڭ ءىرى حالىقارالىق لاڭكەستىك ۇيىم بولىپ سانالادى. تامىرىن تەرەڭگە جىبەرگەنى سونشالىق، بۇل ۇيىمنىڭ سودىرلارى الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىندە بار. ۇيىم 1988-جىلى اۋعان توپىراعىندا قۇرىلعان. بۇل ۇيىمدى لاڭكەس دەپ تانىلعان كەز 1998-جىل. ءدال سول جىلى بۇل ۇيىمنىڭ سودىرلارى كەنيا مەن تانزانيادا ا ق ش ەلشىلىگىندە جارىلىس جاسادى.

بۇل قاندىقول ۇيىمنىڭ ەڭ ۇلكەن تەراكتىسى 2001-جىلى 11- قىركۇيەكتە نيۋ-يوركتە جاسالدى. اتاقتى تەررورلىق ۇيىمدى 2011-جىلى 2- مامىردا قازا تاپقانعا دەيىن ۋساما بەن لادەن باسقارىپ كەلگەنى بەلگىلى.

كۇرد حالىقتىق كونگرەسى

كونگرەسس 1978-جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ماقساتى -  تۇركيانىڭ وڭتۇستىك شىعىسىندا كۇردتەردىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىن قۇرۋ. سول جولدا تۇرىكتىڭ ۇكىمەت اسكەرلەرىمەن سان قاقتىعىستى. ءبىراق رەسمي انكارا ولارعا جول بەرگەن جوق. تالاي مارتە لاڭكەس- جانكەشتىلەردى جالداپ، جارىلىستار جاسادى. ونداعان، جۇزدەگەن ادام قۇربان بولدى. دەگەنمەن، باسشىسى ابدۋللا وجالان تۇرمەگە وتىرعالى بەرى، بۇل ۇيىمنىڭ جۇمىسى ءسال سايابىرسىعان. الايدا سوڭعى كەزدەگى حالىقارالىق ءتۇرلى جاعدايلاردان كەيىن، ۇيىم تاعى دا قارۋلى قاقتىعىستار جولىنا تۇسكەن سياقتى.

«تاليبان» قوزعالىسى

«تاليبان» ءسوزىنىڭ ارابشا توركىنى «تاليب» -  ءبىلىم ىزدەۋشى، وقۋشى. تاليبان قوزعالىسى يسلامشىل ستۋدەنتتەردىڭ اسكەري ۇيىمى رەتىندە پايدا بولدى. كەڭەس وداعىنىڭ باسقىنشىلىق ارەكەتتەرىنەن قاشقان بوسقىن ستۋدەنتتەر سولتۇستىك-باتىس پاكىستاندا تاليبتەر قوزعالىسىن نەگىزدەدى. ونىڭ قۇرامى «اۋعان سوعىسىنىڭ جەتىمدەرىنەن» جاساقتالدى.

تاليبتەر وزدەرىن «اللاھتىڭ شاكىرتتەرىمىز» دەپ اتادى. يسلام ءدىنىن تازا ۇستاۋ؛ اۋعان جەرىندە اللاھتىڭ قالاۋىمەن مەملەكەت ورناتۋ؛ يسلام بيلىگىن باسقا ەلدەرگە تاراتۋ. تاليبان كوسەمدەرىنىڭ كوپشىلىگى پەشيەۆارعا تاياۋ جەردەگى حاككاني مەدرەسەسىن ءتامامداعاندار. 1994-جىلى قوزعالىس بيلىك ءۇشىن تارتىسقا ءتۇستى. قىسقا ۋاقىت ىشىندە اۋعان جەرىنىڭ ۇلكەن بولىگىن باقىلاۋعا الدى. ول جەرلەرگە ءوز زاڭدارىن ەنگىزدى. قازىر تالىپتەر «ءال-كايدامەن» بىرىگىپ بيلىك كۇرىلىمدارىنا جانە سول ەلدە تۇرعان حالىقارالىق كواليتسيا كۇشتەرىنە قارسى كۇرەس جۇرگىزىپ، ءتۇرلى لاڭكەستىك ارەكەتتەر جاساۋدا.

يسلام مەملەكەتى

يسلام مەملەكەتىنىڭ تاريحى 2003-جىلى ا ق ش ساددام حۋسەين باسقارعان يراكقا سوعىس اشقان كەزدەن باستاۋ الادى. 1990-جىلداردان باستاپ ءال-كايدامەن بايلانىسى بار «تاۋحيد جانە جيھاد» جاماعاتىنىڭ جەتەكشىسى ءابۋ مۇسعاب ءاز-زارقاۋي سوعىس باستالعاننان كەيىن ءبىر جىل وتكەن سوڭ ايگىلى لاڭكەس ۋساما بەن لادەنگە سەرت بەرىپ، ءال- كايدانىڭ يراكتاعى بولىمشەسىن قۇردى.

2006-جىلى ءاز-زارقاۋي قازا تاپقاننان كەيىن ونىڭ جاقتاستارى ءبىرقاتار ەكسترەميستىك توپتارمەن بىرىگىپ «يراك يسلام مەملەكەتىنىڭ» نەگىزىن قالادى. 2009-جىلعا قاراي تولىعىمەن دەرلىك جويىلعان بۇل توپ 2010-جىلى ءابۋ باكىر ءال-باعدادي باسشى بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن قالپىنا كەلە باستادى.2013-جىلى ءال-باعدادي يراك پەن سيريا اۋماعىندا «يراك جانە شام يسلام مەملەكەتى» قۇرىلعانىن جاريالادى.

2014-جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا يراكتىڭ ءىرى قالاسى موسۋلدى باسىپ العان ي م ءوزىن «حاليفات» دەپ جاريالاپ، توپتىڭ كوسەمى ءابۋ باكىر ءال-ءباعداديدى «حاليفا» ەتىپ سايلادى. قازىرگى تاڭدا ي م- ءنىڭ قول استىنداعى سيريا مەن يراك مەملەكەتتەرىنىڭ ايماقتارىندا بىرنەشە ميلليون ادام ءومىر سۇرۋدە. يم- ءنىڭ ورتالىعى، دالىرەك ايتقاندا، شتاب- پاتەرى -  سيريا اۋماعىندا ورنالاسقان راققا قالاسى.

بۇدان باسقا يسلام مەملەكەتىنە ليۆيا، نيگەريا، اۋعانستان جانە ت. ب. مەملەكەتتەردەگى شاعىن اۋداندار (ۋالاياتتار) باعىنىشتى. يسلام مەملەكەتى -  الەمدەگى ەڭ باي قارۋلى توپ. ناعىز مەملەكەتكە ۇقساپ باققان ي م- ءنىڭ «يسلام دينارى» دەپ اتالاتىن ءوز اقشاسى دا بار. قارجىنىڭ باستى كوزى -  شيكى مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ ساۋداسى. وعان قوسا يم ادام ۇرلاۋ، بانكتەردى توناۋ، بوپسالاۋ، سالىق جيناۋ جانە قۇندى جادىگەرلەردى ساتۋ ارقىلى دا ءبىراز اقشا تابادى.

«مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىمى

«مۇسىلمان باۋىرلار» ترانس ۇلتتىق، ءدىني-ساياسي، تەرروريستىك ۇيىم. 1928-جىلى مىسىردا (يسمايليا ق.) حاسان ءال-باننا تاراپىنان قۇرىلدى. 1950-جىلدارى سەيىت ءال-كۋتب جۇرگىزگەن وزگەرىستەردەن كەيىن ۇيىم راديكالدى سيپاتقا يە بولدى.

«مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىمىنىڭ نەگىزگى ماقساتى -  قوعامدى مۇسىلمانداندىرۋ، مۇسىلمان ەمەس وكىمەتتىك قۇرىلىمداردى جويىپ، دۇنيەجۇزىندە يسلام ءدىنى نەگىزدەرىندەگى حاليفاتتىق رەجيمدەگى مەملەكەت ورناتۋ.

ۇيىمداستىرۋشىلىق نەگىزگى قىزمەتتەرىن سوپىلىق وردەندىك قاعيداتتارمەن بايلانىستىرادى، ساياسي جانە جاسىرىن اسكەري قۇرىلىمدار تەرروريستىك ادىسپەن ءوز قىزمەتىنە پايدالانادى. ۇرانى: اللاح-يدەال، پايعامبار-كوسەم، جيحاد-ءوز ماقساتىنا جەتۋ قۇرالى. اللاح اتىمەن ءولۋ -  ۇلى ارمانداردىڭ ءبىرى. قوزعالىستىڭ نەگىزگى ەمبلەماسى قۇران جانە ايقىشتالعان ەكى قىلىش. 1940-50-جىلدارى ۇيىم مۇشەلەرى ەگيپەتتە ساياسي ءولتىرۋ ارەكەتتەرىن ۇيىمداستىردى، 1954-جىلى وسى ەلدىڭ پرەمەر- ءمينيسترى (كەيىنىرەك پرەزيدەنت) گ. ا. ناسەرعا قاستاندىق ۇيىمداستىرىلدى. تۇتاستاي العاندا، 70-جىلداردىڭ اياعى، 80-جىلدىڭ باسىندا سيريادا جەرگىلىكتى «مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى تەررورلىق ارەكەتتەرىن كۇشەيتتى.

ايتالىق، 1981-جىلى تەرروريستىك ۇيىم مۇشەلەرى كەمپديەۆيد كەلىسىمىندەگى يزرايلمەن دوستىققا قول قويعان ەگيپەت پرەزيدەنتى ا. ساداتتى ءولتىرۋ ءۇشىن قاستاندىق ۇيىمداستىردى. 80-جىلدارى «مۇسىلمان باۋىرلار» اۋعانستاندا ارەكەت ەتىپ جۇرگەن يسلامي ەكسترەميستىك توپتارعا بەلسەندى قولداۋ جاسادى. ۇيىم شابارماندارى جالدامالىلاردى تارتۋمەن اينالىسىپ وتىردى، ولاردى اۋەلى سودىرلاردىڭ دايىندىق جاسايتىن ورنىنا كەيىن اسكەري سوعىس جۇرگىزۋ ءۇشىن اۋعانستانعا باعىتتاپ وتىردى.

ايعاقتار كورسەتكەنىندەي، «مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىم مۇشەلەرى باسقا دا شيەلەنىستى اۋماقتارعا تەرروريستەردى ازىرلەۋدە. 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا «مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىمى بىرنەشە رەت ەگيپەت پرەزيدەنتى ح. مۋباراكقا قاستاندىق جاسادى. قازىرگى تاڭدا «مۇسىلمان باۋىرلار» مىسىردا جارتىلاي زاڭدى جاعدايدا. ۇيىمنىڭ قۇرىلىمدىق بۋىندارى الەمنىڭ ءار مەملەكەتتەرىندە ارەكەت ەتەدى.

سەيسەن امىربەك ۇلى

  «ايقىن»