تايگا ورمانىنداعى توسىن اپاتتىڭ سىرى نە؟

ادامزاتتىڭ ەڭ وركەنيەتتى عاسىرىنا اياق باسساق تا، عالامشار قۇپياسى ءوز قويناۋىندا بەيمالىم سىردى جاسىرىپ كەلەدى.

سول جۇمباقتىڭ ءبىرى - تۇڭعىس اپاتى. اتالعان اپاتقا 2008 -جىلى 100  جىل تولدى. جىل سايىن وسى كۇنى ورىس باسپا ءسوزى وتكەندى ءبىر ەسكە الىپ قويادى. ۇمىتپاۋ ءۇشىن دە، ەسكە الىپ، زەرتتەپ وتىرۋ ءۇشىن دە شىعار. ءبىراق ەڭ اقيقاتى مىنادا: تۇڭعىس (تۋنگۋس) اپاتىنىڭ سىرى ءالى كۇنگە دەيىن اشىلماي كەلەدى.

.. .1908 -جىلى 30 - ماۋسىم كۇنى قازىرگى ەۆەنكيسك اۆتوموليالىق وكرۋگى تۋنگۋس- چۋنسك اۋدانى ۆاناۆارا پوسەلكەسىنىڭ ماڭىنداعى قالىڭ ورماندا عالامات ءبىر جارىلىس بولدى. تاڭعى ساعات جەتىلەر شاماسىندا ەنيسەي باسسەينى ماڭىنا اسپاننان كوز قارىقتىرار اسقان جىلدامدىقپەن وت- ساۋلەمەن كەلىپ، ءبىر ۇلكەن دەنە- شار قۇلاعان. ءتىپتى كورىنۋ قاشىقتىعى 600 شاقىرىمدى قۇراعان وتتى شار ورىس ورمانىنا قۇلاعان ساتتە ترانسسىبىر ماگيسترالى بويىمەن كەتىپ بارا جاتقان پويىزدىڭ ءماشينيسى جىلدامدىعىن كۇرت ازايتىپ، امالسىز توقتاۋعا ءماجبۇر بولعان. وراسان زور گۇرىل مەن جارىلىستان سوڭ ورمانداعى جۇزدەگەن بۇعىلار ءولىپ، جاقىن ماڭداعى ۇيلەردىڭ تەرەزەسى قيراعان. سۇمدىق جارىلىس ورماننىڭ كۇلىن كوككە ۇشىرىپ، ءورت پەن شاڭ، توپىراق 7-10 شاقىرىم بيىكتىككە كوتەرىلگەن. جارىلىس ءتىپتى جەر سىلكىنىسىن تۋدىرعان. سۋتەگى بومباسىنىڭ قۋاتىنا پارا- پار بولعان بۇل اپات قازىرگى ماسكەۋدىڭ اۋماعىنداي جەرگە زالالىن كەلتىرگەن. اتالعان ايماقتان 100 شاقىرىم جەردە تۇراتىن تۇرعىنداردىڭ دەنەسىن كۇيىك شالدىرعان بۇل عالامات وتتى شار نە نارسە؟ جارىلىس بولعان كۇننىڭ ءتۇنى جاپ- جارىق بولىپ، ءتىپتى گازەت وقۋعا بولاتىنداي جاعداي ورناعان. اسپاننان توگىلگەن ساۋلەدەن ادامدار ۇيىقتاي الماي، تۇندە سەڭ سوققان بالىقتاي كۇي كەشۋگە ءماجبۇر بولعان. بۇل نە سوندا؟ نەنىڭ سالدارى؟ مەتەوريت پە، بوگدە پلانەتالىقتاردىڭ قۇلاعان ۇشقىش تارەلكاسى ما، جوق الدە كومەتا ما؟ ادامزاتتى تولعاندىرعان بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى ءالى كۇنگە دەيىن قۇپيا كۇيىندە قالىپ كەلەدى. دەسەك تە، اپات بولعان جەرگە ۋاقىت وتە كەلە ورىس زەرتتەۋشىلەرى ات ءىزىن سالدى. 21  جىلدان كەيىن.

1927 -جىلى رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ دەلەگاتسياسىنان قۇرالعان ءبىر توپ ەكسپەديتسيا مەتەوريت جونىندە اقپار جيناۋ ءۇشىن كراسنويارسكىگە، تۇڭعىس ورمانىنا كەلدى. ارينە سونشاما ۋاقىت وتكەننەن كەيىن دەرەك جيناۋ وڭايعا سوققان جوق. ەكسپەديتسيانى باسقارعان لەونيد كۋليك ەڭ الدىمەن سول كەزدەگى گازەت قيىندىلارىن اقتاردى، كۋاگەرلەرمەن سويلەستى. ءسويتىپ ءورت شالعان ايماققا العاش رەت اياق باستى. شىن مانىندە الىپ مەتەوريتىڭ ەنيسەي بويىمەن ۇشىپ كەلىپ، تومەنگى تۇنعىسقا قۇلاعانىن انىقتادى. الىپ ايماقتى ورتكە دۋشار ەتىپ، تابيعاتقا وراسان زور زاردابىن تيگىزگەن بەيمالىم دەنەدەن الايدا ەشقانداي بەلگى قالماعان. كۋليك ەكسپەديتسياسى ەشقانداي قوماقتى دەرەك تاپپاي كەرى قايتتى.

الايدا تۇڭعىس اپاتى ادامزاتتىڭ نازارىن ودان ءارى اۋدارا بەردى. اسىرەسە اتوم قارۋى پايدا بولعاننان كەيىن تايگاگا تۇسكەن توسىن قۇبىلىسقا زەرتتەۋشىلەر جاڭا ءبىر بولجام ايتا باستادى. 1946 -جىلى كەڭەس وداعىنىڭ فانتاست جازۋشىسى الەكساندر كازانتسيەۆ ءبىرىنشى رەت «اپات يادرولىق ەنەرگەتيكالىق قوندىرعىسى بار بوگدە پلانەتالىقتاردىڭ عارىشتىق كەمەسىنىڭ قۇلاۋىنان ورىن الۋى مۇمكىن» دەگەن پىكىر ايتتى. الايدا، كەيىننەن عالىمدار بۇل پىكىردى جوققا شىعاردى. ءبىر توپ ماماندار اپات «عارىشتىق دەنەنىڭ ىشكى جارىلىسىنان بولۋى ىقتيمال» دەگەن بولجامعا ارقا سۇيەدى. كوپتەگەن فانتاست- عالىمدار «بۇل قالاي ايتقاندا دا بوگدە پلانەتالىقتار وركەنيەتىنەن كەلگەن زارداپ» دەگەن بولجامنان قايتپاي وتىر. ال عالىمداردىڭ ءبىرقاتارى «اتالعان زارداپ جەر قويناۋى جايدايلارىنا قاتىستى» دەيدى. ناقتى ايتقاندا، بۇل- ۆۋلكاننىڭ جارىلىسى. ءبىراق بۇل پىكىرلەر دە ناقتى دەرەك جانە شىنايى اقپارات بولىپ تابىلمايدى.

دەسەك تە، 1982 -جىلى «ۇشقىش تارەلكالار جانە اشىق كوسموستىڭ قۇپيالارى» اتتى كىتاپ جازعان امەرمكالىق جازۋشى دجەيمس وبەرگ «تۇنعىس فەنومەنىنىڭ» توركىنىن عارىش كەمەسىندەگى اتوم بومباسىنىڭ جارىلىسىنان ىزدەدى. الايدا بۇل دا بولجانعان پىكىر كۇيىندە قالدى. ءبىراق اپاتتان سەبەپ ىزدەگەن فانتاست جازۋشىلاردىڭ ءبارى اينالىپ كەلىپ، نەگىزىنەن وقيعاعا «ۇشقىش تارەلكالاردىڭ قاتىسى بار» دەرەككە امالسىز ارقا سۇيەيدى.

الايدا «تۇڭعىس داعدارىسىن» شەشۋ وڭايعا سوققان جوق. تەك ونى زەرتتەۋشىلەردىڭ ىشىنەن عالىم يۋري لابۆيننىڭ عانا اقپارى شىندىقتىڭ بەتىن اشقانداي بولدى. ول دا وراسان زور اپاتتىڭ بولعانىن جوققا شىعارمايدى. قۇرامىندا 12 زەرتتەۋشىسى مەن گەولوگتارى بار ءلابۆيننىڭ ەكسپەديتسياسى اپات بولعان ايماقتان ەكى مەتال ستەرجن تاپتى. زەرتتەي كەلگەندە ەكى مەتالل راكەتا شليۋزدەرىنە پايدالاناتىندىعى انىقتالدى. تابىلعان بۇل ولجا تەحنوگەندىك بلوك- قوندىرعىلار 100  جىل وتسە دە ساپالىلىعىن ساقتاپ قالعان.

تابىلعان قۇندى زاتتاردى ەلەپ- ەكشەي كەلە ينجەنەر- عالىم مىنانداي قورىتىندى شىعاردى: «تايگانىڭ نۋ قالىڭ ورمانىندا شىن مانىندە مەترەوريت جارىلعان. سونىمەن بىرگە بوگدە پلانەتالىقتاردىڭ عارىش كەمەسى دە قۇلاعان. ەكەۋىنىڭ سوعىسۋى سالدارىنان اپات ورىن الۋى مۇمكىن» .

لابۆيننىڭ زەرتتەۋلەرى عالىمداردىڭ دا ەرەكشە نازارىن اۋداردى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، اپات بولعان ايماقتان ءارتۇرلى كەزەڭدە تابىلعان مەتالداردىڭ ءبىرىنىڭ شىن مانىندە كومەتالىق سيپاتى بار. ول جەردەن ءبىر جارىم مەتر تەرەڭدىكتە تابىلعان. الايدا اتالعان مەتالداردى زەرتتەۋ بارىسىندا ينجەنەر تاڭقالارلىق جاعدايعا كەزىككەنىن جاسىرمايدى. تابىلعان مەتالدىڭ قۇرامىندا نە بار؟ مۇنى ءبىلۋ لابۆينگە وڭايعا سوقپادى. ويتكەنى مىقتى دەگەن ارنايى قۇرال - پريبوردىڭ ءوزى مەتالدىڭ نەدەن جاسالعانىن انىقتاۋدا دارمەنسىز بولىپ شىقتى. ءسويتىپ اقىرىندا يۋري لابۆين جەرگە جاقىن قاشىقتىقتا بوگدە پلانەتالىقتاردىڭ عارىش كەمەسى مەن جەرگە زور قاۋىپ توندىرگەلى كەلە جاتقان الىپ كومەتا سوقتىعىسقان» دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى.

بۇل عانا ەمەس، 1994 -جىلى ينجەنەر يۋري لابۆين اپات بولعان ايماقتىڭ ماڭايىنان سالماعى 5 توننالىق مەترەوريتتىك سيپاتى بار ۇلكەن كەسەك زاتتى تاپتى. كەيبىر عالىمدار مۇنىڭ عارىشتىق دەنە ەكەنىن دالەلدەگىسى كەلگەنىمەن، الايدا 5 توننالىق تاستىڭ كەيىننەن مەترەوريت ەمەستىگى انىقتالدى.

الايدا ادام اياعى جەرگە تيمەگەن تايگاداعى نۋ ورماننىڭ 2100 شارشى مەترى، ياعني راديۋسى 35 شاقىرىمدى قۇرايتىن القابى عانا نەگە ورتكە وراندى؟ بۇل سۇراققا دا ساراپشىلاردىڭ بەرەر جاۋابى ءارتۇرلى. ەگەر ءتونىپ كەلە جاتقان الىپ دەنە جەرگە 1 شاقىرىم قالعاندا جارىلعان بولسا، ونىڭ اۋماعىنىڭ زاردابى 70-80 شاقىرىمدى الىپ، شىعىن دا وراسان زور بولاتىن ەدى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنشە، جارىلىس 6 شاقىرىم بيىكتىكتە بولىپ بارىپ جەرگە تۇسكەن.

سونىمەن «تۇڭعىس اپاتىنىڭ» استارىندا نە جاتىر؟ ول شىن مانىڭدە مەترەوريت پە؟ رەسەي اكادەميگى، لازەرلىك مەديتسينانىڭ بىلگىرى نيكولاي ۆاسيليەۆتىڭ پىكىرى مىنانداي: «بۇل مەترەوريت ەمەس. «تۇڭعىس داعدارىسىن» زەرتتەگەن 80 جىلعا زەرتتەۋلەرگە نازار اۋدارساق، ول جەردەن بىردە- ءبىر مەترەوريتتىڭ بولشەگى تابىلعان جوق. مەنىڭ ويىمشا، كومەتا نەمەسە استەرويد بولۋى ىقتيمال. ءبىراق بۇل جەردە ونىمەن بىرگە ورىن العان مىنا ءبىر وقيعالاردى دا زاڭداستىرا قاراستىرۋ كەرەك. 1908 -جىلى اپاتتان بىرنەشە كۇن بۇرىن، ياعني 27-28 - ماۋسىم كۇندەرى الەمنىڭ ءبىرقاتار نۇكتەلەرىندە «اق ءتۇن» پايدا بولدى. ەۋروپا مەن ورتا ازيانىڭ ءبىرقاتار قالالارىندا ءتۇن وتە جارىق بولىپ تۇردى. دەمەك، بۇل جايتتاردىڭ ءبارى اسپان استى كەڭىستىگىندە جەرگە جاقىن جەردە اياق استىنان ءبىر توسىن وقيعانىڭ ورىن العانىن كورسەتەدى. اقىرىندا ەكى كۇننەن كەيىن 30 - ماۋسىم كۇنى تومەنگى تۇڭعىستا وراسان زور جارىلىس بولدى» .

ءبىراق الەم جانە ورىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ باسىن اۋىرتقان تايگاعا تۇسكەن توسىن قۇبىلىستىڭ جاۋابى ءالى شەشىمىن تاپپايدى. ونىڭ سەبەبى وقيعا وركەنيەتكە ءالى اياق باسا قويماعان وتكەن عاسىردىڭ باسىندا بولدى. ەكىنشىدەن، ودان بەرى كوپ ۋاقىت ءوتىپ كەتتى جانە اقىلدى باستاردىڭ «ءۇشىنشى دۇنيە» تۋرالى ىزدەنىستەرى ءالى ناتيجەسىن بەرگەن جوق. ال ناقتى تۇجىرىم بولماعان جەردە پىكىر بولجامدارعا عانا ارقا سۇيەيدى.

... ءبىراق اقيقاتى، وسىدان 100  جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن، ياعني 30 - ماۋسىم كۇنى بولعان «تۇڭعىس فەنومەنى» بۇگىن الەمدىك تۋريستەردىڭ ءجيى باراتىن مەكەنىنە اينالدى.

بەرىك بەيسەن ۇلى

«ايقىن»