مارس وركەنيەتتىڭ وشاعى بولعان با؟

ادامزاتتى تولعاندىرعان دۇنيە كوپ. ءبىراق شەتسىز-شەكسىز الەمنىڭ قۇپياسىن اشىپ، «مىنا جەردە تىرشىلىك بار، ءومىر سۇرۋگە قولايلى» دەپ ەشكىم ءالى ايتا العان جوق. دەسەك تە جورامال كوپ.

جاقىندا اعىلشىن عالىمدارى جەردەن جارىق جىلدامدىعىمەن ەسەپتەگەندە 40 جىل جۇرەتىن جاڭا پلانەتا تاۋىپ، ونى GJ1214b دەپ بەلگىلەدى. ءبىر قىزىعى اسپان الەمىن زەرتتەپ جۇرگەندەر وندا سۋ بار دەپ بولجاپ وتىر. ءتىپتى سۋ بولعاندا جەردەگىدەن دە كوپ دەسەدى. دەمەك سۋ بولعان جەردە ءومىر بار دەگەن ۇعىم ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى. ءبىراق ول قانشالىقتى شىندىق؟ دەگەنمەن ادامداردىڭ ەڭ كوپ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان كۇن جۇيەسىندەگى عالام ول - مارس.

مىنە، جارتى عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرى گەولوگ، استرونوم ت. ب. سالانىڭ وقىمىستىلارى، عالىمدارى وسى قىزىل پلانەتاعا دەگەن قۇمارلار باسىلار ەمەس. نەگە دەسەڭ، وسى ءبىر قىزىل جالقىن تۇسكە بويالعان پلانەتادان كوزگە ءتۇسىپ، عالىمداردىڭ ەسىن الىپ وتىرعان جۇمباق جايتتار وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى «مارس بەتى» دەگەن اتقا يە بولعان، ۇزىندىعى 2,5 شاقىرىم، كولدەنەڭى 2 شاقىرىم بولاتىن ادامنىڭ الىپ باسىنا ۇقساس سۋرەت.

ول مارستىڭ باتىس بولىگىندە جاتىر. العاشىندا عالىمدار جارىق پەن كولەڭكەنىڭ اسەرىنەن تۋىنداعان قۇبىلىس دەپ قابىلدادى. الايدا وزگە ءبىر قىرىنان تۇسىرىلگەن سۋرتتەرگە ساراپتاما جاساي كەلە، ول ەشقانداي جارىق پەن كولەڭكەدەن پايدا بولعان كەسكىن ەمەس، تازا ادامنىڭ بەينەسىنە كەلەتىن جۇمباق بەدەر دەگەن شەشىمگە كەلدى. ول نەدەن پايدا بولدى؟ سىرى نە؟ ازىرگە ءدوپ باسىپ ەشكىم ايتا الماۋدا.

 مارستىڭ تاعى ءبىر قۇپياسى مىسىر پيراميدالارىنا ۇقساس ءۇش بۇرىشتى وركەشتەردىڭ ءار قيىردا شاشىلا ورنالاسۋى.

عالىمدار مىسىر پيراميدالارى مەن مارستاعى سىرى بەيمالىم نىساندار اراسىندا ۇندەستىك، بايلانىس بار دەپ وتىر. سوندا ونى كوككە اپارىپ كىم سالدى ەكەن؟ الدە بۇل عالامشارلار اراسىن كوكتەي ۇشىپ جۇرگەن وزگە ءبىر وركەنيەت يەلەرىنىڭ تۋىندىلارى ما؟ بۇدان قالسا، عالىمدار پلانەتا بەتىندە كوپتەگەن وزەن-كولدەردىڭ قۇرعاپ قالعان سۇلباسىن تاۋىپ وتىر. سۋ قايدا؟

تاعى ءبىر ماسەلە، عالىمدار مارستىڭ 1,5 ميلليون شارشى شاقىرىمىن مۇز قۇرساپ جاتۋى ىقتيمال دەگەندى دە ايتۋدا. سونداي-اق، ءار كەزدە مارس بەتىنەن بەلگىسىز جارقىل بايقالىپ وتىرادى ەكەن. ەڭ كەرەمەت جارقىل 1937-جىلى 4- ماۋسىمدا بولىپتى. ۇزاقتىعى 5 مينۋتقا سوزىلعان. بۇل قۇبىلىس تا قىزىل پلانەتانىڭ شەشىلمەگەن ءبىر جۇمباعى.

استرونومدار مارس بەتىنەن جەردەگى سۋەتس، پاناما، كيلسك سەكىلدى ادام قولىمەن تۇرعىزىلعان الىپ كانالدار سەكىلدى اسا ءىرى جىرالاردىڭ بارلىعىن بايقاعان. ادام قولىمەن قازىلعانداي كەرەمەت! بۇعان نە دەيسىز؟ كوپتەگەن ۋفولگتار «جەتى قات كوكتىڭ ءبىر قيىرىندا تىرشىلىك بار، وندا قاتتى دامۋعا قول جەتكىزگەن سانالى تىرشىلىك يەلەرى تۇرادى» دەسەدى. ال جەر بەتىندە، ءيا بولماسا وزگە پلانەتالاردا بولىپ جاتقان توسىن قۇبىلىستاردىڭ اۆتورى سولار دەگەن كوزقاراستا. ءتىپتى ۇشاتىن بەلگىسىز تاباقشالار سولاردىڭ عارىش كەمەلەرى دەيدى ولار. ءبارى مۇمكىن.

كەيبىر وعاش جايتتار جايلى ناقتى دەرەكتەرگە كوز سالساڭ، سەنبەسكە امالىڭ قالمايدى. بۇعان دەيىن بوگدە تىرشىلىك يەلەرى ياعني گۋمانويدتار جايىندا اقپارات بەتتەرىندە تالاي عاجايىپ جايتتار ايتىلىپ، جازىلىپ كەلگەنى بەلگىلى. ولار جونىندە ۋفولگتاردىڭ دا پىكىرى كوپ. دەگەنمەن گۋمانويدتارمەن تىكىلەي بايلانىسقا تۇسكەن عارىشكەرلەر ءالى كۇنگە ءوز ويلارىن جاسىرىپ كەلدى. بۇعان حالىقتىڭ اراسىندا ۇرەي، ءتۇرلى كوزقاراستار تۋىپ كەتپەس ءۇشىن ا ق ش اەرونوۆتيكا جانە عارىشتى زەرتتەۋ ۇلتتىق ورتالىعى (ناسا) توسقاۋىل قويىپ كەلگەنى بەلگىلى. سول سەكىلدى كەشەگى كەڭەستىك يمپەريادا بوگدە جۇرتتىقتار جونىندەگى ماسەلەلەردى وتە قۇپيا ۇستاۋعا تىرىستى. دەگەنمەن بۇگىنگى كۇنى ارنايى ورىندار جات پلانەتالىقتار جونىندەگى دەرەكتەردى قانشا جاسىرعانىمەن، ەپتەپ سىرى اشىلىپ جاتقان دايەكتەر بارشىلىق. ەندى سوعان كەزەك بەرەلىك.

ا ق ش- تىڭ ايعا قونعان 6- عارىشكەرى ەدگار ميتچەل ۇزاق جىلدار جۇرتتان جاسىرىپ كەلگەن سىرىن، سوڭعى ۋاقتتا جايىپ سالدى. اقپارات قۇرالدارىنىڭ بىرىنە بەرگەن سۇحباتىندا، ول ناسا سوڭعى 60 جىل بويى جاسىرىپ كەلگەن، ياعني جات جۇرتتىقتار مەن جەر تۇرعىندارىنىڭ بىرنەشە مارتە بايلانىسقا تۇسكەنى جونىندە اڭگىمە قوزعالعان. ونىڭ ايتۋىنشا، بوگدە تىرشىلىك يەلەرى قازىر ءتۇسىرىلىپ، كورسەتىلىپ جۇرگەن فانتاستيكالىق فيلمدەردەگى جات پلانەتالىقتاردىڭ كەيپىنەن اۋمايدى.

ولاردىڭ باستارى ۇلكەن، كوزدەرى الاقانداي، دەنەلەرى شاعىن. ءبىراق تەحنيكانى مەڭگەرگەنى سونشا، ولاردان ادامزات جۇزدەگەن، مىڭداعان جىل كەيىن قالعان كورىنەدى. ولار مىنگەن عارىش كەمەلەرىنىڭ ءوزى كەرەمەت دۇنيەلەردەن جاسالعان، جىلدامدىعى تاڭ قالارلىق. «ولارمەن جاۋلاسۋعا بولمايدى. ەگەر ەكى ورتادا تۇسىنىسپەۋشىلىك بولا قالسا، وندا ادامزات قۇرىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن» دەيدى ميتچەل. «1947-جىلى روزۋەەوم ماڭىندا جاتجۇرتتىقتاردىڭ عارىش كەمەسى اپاتقا ۇشىراعانى شىندىق. ونداي جاعدايلار بۇگىنگە دەيىن جەر شارىنىڭ كوپتەگەن نۇكتەسىندە ورىن الدى. ءبىراق مۇنىڭ ءبارىن ارناۋلى ورىندار «تابيعاتتىڭ ءتۇرلى قۇبىلىستارى» دەپ، ادامداردان جاسىرىپ كەلدى. ءبىراق ۇنەمى ولاي جاسىرىپ ۇستاۋ مۇمكىن ەمەس»، - دەيدى ول.

ال ناسا- نىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى ريچارد حوگلەد «جالپى «اپوللون» جوباسى ايدا ادامزات وركەنيەتى بولعانىن دالەلدەپ بەردى. ارينە ءبىز بۇل جونىندە وتە از بىلەمىز. قولداعى بار مالىمەت تاقىل-تۇقىل.

ءبىراق سونىڭ ءوزى كۇن جۇيەسىندەگى بارلىق پلانەتالاردا تىرشىلىك بولعانىن ايعاقتايدى. ءبىراق ولار قازىر قايدا كەتتى؟ ماسەلە سوندا» دەسە، اعىلشىن فيزيگى ليندون مەرەديت: «جەراستى قاباتتارىن زەرتتەيتىن بولساق، بۇدان ميلليونداعان جىل بۇرىن جەردە كەرەمەت وركەنيەت بولعانىن باعامدايمىز. ول تىرشىلىك يەلەرى دامىعانى سونداي، كەيىنەن عارىشقا شىققان. مارسقا دەيىن بارعان. الايدا وسىدان 30 ميلليون جىل بۇرىن يادرولىق جانجال ورىن الىپ، قۇرىپ كەتكەن» دەگەن بولجام ايتادى. مۇنىڭ ءبارى قانشالىقتى شىندىققا جاقىن ەكەنى بەلگىسىز. ءبىراق قولدا بار دەرەكتەر وسىلاي دەيدى.

اينۇر قازىكەنوۆا

«ايقىن»