كونفۋتسي «عاقليالاردىڭ» ۇيىتقىسى - ىزگىلىك
ءبىز بۇگىن «كونفۋتسي عاقليالارى» دەپ اتالاتىن، ءتۇپنۇسقادان اۋدارىلعان كىتاپ تۋراسىندا ءسوز قوزعاماقپىز. بۇل كىتاپ «ىزگىلىك»، «ادەپ- يبا»، «ەل بيلەۋ، ساياساتكەرلىك تۋرالى» جانە «ءىلىم- ءبىلىم» دەگەن ءتورت ءبولىم نەگىزىندە 21 تاراۋعا بولىنگەن.
اتالعان كىتاپتىڭ كىرىسپە سوزىندە: ««كونفۋتسي عاقليالارىندا» - كونفۋتسي مەن ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ ءسوز- ارەكەتتەرى جيناقتالعان»، - دەپ جازىلعان. قىتايلار ۇلى ويشىل كونفۋتسيدى ءوز تىلىندە كۇڭزى دەپ اتايدى. كۇڭزى جاڭاشا جىل ساناۋعا دەيىنگى 551 -جىلدان 479 -جىلعا دەيىن ءومىر سۇرگەن. اتى - چيۋ، جاناما اتى - جۇڭني. چۇنچيۋ داۋىرىندە لۋ بەكتىگىنىڭ زۋيى دەگەن جەرىندە (قازىرگى چاندۋن ولكەسىنىڭ چۇيفۋ اۋدانى) تۋعان. قىتايدىڭ تاعىلىمشىلدار اعىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى، حان ۇلتىنىڭ ەرتە كەزدەگى ۇلى ويشىلى، اعارتۋشىسى، سونىمەن قاتار ساياساتكەرى. ارعى اتاسى سۇڭ بەكتىگىنىڭ اقسۇيەگى بولعان كۇڭزى ۇلتىنىڭ رۋحاني، مادەني، يدەيالىق دامۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ، تەرەڭ ىقپال ەتكەن. ول جاسىراق كەزىندە ءوزى تۇراتىن لۋ بەكتىگىندە جول-جورا ىستەرىن باسقارعان، كەيىن ەسەپ- قيساپ ىستەرى جانە مال شارۋاشىلىعىن باسقارۋ سىندى ۇساق مانساپتاردى اتقارعان. كەيىنىرەك بەكتىكتىڭ باسقارۋشىلارىنا نارازى بولىپ، وزگە ەلگە قونىس اۋدارىپ كەتكەن. ول ءوزىنىڭ ساياسي دارىپتەمەلەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بىرنەشە بەكتىكتەردى ارالايدى.
الايدا ەشقايسىسىنان قولداۋ تاپپاعان سوڭ تۋعان جەرىنە قايتىپ كەلىپ، ومىردەن وتكەن. ول جاسى ەگدەلەگەن ۋاقىتتا، ومىردەن جيعان تاجىريبەسى مەن وقىعان كىتاپتارىنان العان ءبىلىمىن نەگىز ەتىپ، شاكىرت تاربيەلەۋمەن اينالىسقان. اڭىزدارعا قاراعاندا ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ سانى ءۇش مىڭعا جەتكەن كورىنەدى. ولاردىڭ ىشىندە كەيىنگى ۇرپاققا بەلگىلى بولىپ، ەسىمدەرى ەل ەسىندە قالعاندارىنىڭ سانى سەكسەنگە جۋىق. كۇڭزى «جىرناما»، «ەرتەدەگى تاريح» سياقتى بايىرعى ادەبي، تاريحي مۇرالاردى رەتكە سالىپ، وڭدەگەن. ونىڭ بۇل ەڭبەكتەرى قىتايدىڭ تۇڭعىش جىلنامالىق تاريحي شىعارماسىنا اينالدى. دەگەنمەن كەيبىر تاريحشى عالىمدار ۇلى فيلوسوفتىڭ بۇل ەڭبەگىنە كۇمانمەن قاراپ، كۇڭزى العاشقى جىلنامانى كوركەمدەپ وڭدەۋشى دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيدى. ءبىراق، اقيقاتىنا جۇگىنەر بولساق، ايگىلى اقىلماننىڭ كلاسسيكالىق شىعارمالاردى وتە جەتىك بىلگەنى، تاريحي ادەبيەتتى وڭدەۋگە قابىلەتىنىڭ ەركىن جەتەتىندىگى تەك قىتاي حالقىنا عانا ەمەس، كۇللى ادامزات بالاسىنا ءتالىم بولارلىق قۇنعا يە ارتىنا قالدىرعان مول مۇراسى دالەل بولادى.
«كونفۋتسي عاقليالارى» دانىشپاننىڭ ءومىرى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن ساراپتاۋدىڭ، ىشكەرىلەي تانىسۋدىڭ تاپتىرماس قۇرالى.
ايتا كەتۋ كەرەك، «كونفۋتسي عاقليالارى» ىلىمگەر اقىلماننىڭ ءوز قولىمەن تاسقا باسىپ، قاعازعا ءتۇسىرىپ جازىپ كەتكەن دۇنيەسى ەمەس. بۇنى اتالعان كىتاپتىڭ مازمۇنىنا قاراپ بايقاۋعا بولادى. جالپى، «عاقليالار» عۇلاما عالىمعا زامانداستارىنىڭ قويعان ساۋالدارىنا بەرگەن تولعامدى، ەستىگەن كىسى ەسىندە قالارلىقتاي جاۋاپتارى جانە شاكىرتتەرىنىڭ كۇڭزىدان جازىپ العان وسيەت سوزدەرى. «كۇڭزى عاقليالارى» تۋراسىندا تالاس- تارتىس تۋدىراتىن پىكىرلەر بار. حان ديناستياسى تۇسىندا «كۇڭزى عاقىليالارى» ءۇش نۇسقادا بولعان. اتاپ ايتار بولساق: «لۋ بەكتىگىنىڭ عاقليالارى»، «چي بەكتىگىنىڭ عاقليالارى» سونىمەن قاتار «ەسكى تىلدەگى عاقليالار» دەگەن. الايدا كەيىنگى عالىمداردىڭ ءتۇرلى وڭدەۋىنە تۇسسە دە قازىرگە جەتكەن كونفۋتسي ءىلىمىنىڭ ادامدارعا بەرەرى مول.
بۇل كىتاپ - كونفۋتسي يدەياسىن، ءومىرىن زەرتتەۋدىڭ ەڭ نەگىزگى ماتەريالى. اتالعان كىتاپ قىتايدىڭ ەرتە زاماننان بۇگىنگە جەتكەن باعا جەتپەس قۇندى مۇرالارىنىڭ بىرەگەيى ەكەنى داۋسىز. «كونفۋتسي عاقليالارى» كەيىنگى كوپتەگەن زەرتتەۋشى عۇلامالاردىڭ كوز مايىن تاۋىسا وتىرىپ زەرتتەپ، ەكشەۋىنىڭ ارقاسىندا بارىنشا كەمەلدەنە تۇسكەن. سوندىقتان ونىڭ قۇنى تەك قىتايدىڭ عانا ەمەس، ادامزات رۋحانياتىندا الار ورنى ەرەكشە مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن.
قاعاز بەتىنە تۇسكەن «عاقليالاردىڭ» ۇيىتقىسى - ىزگىلىك.
«ىزگىلىك» - «ادامدى ءسۇيۋ»، «ءوزىڭ جاقسى كورمەگەندى باسقاعا تاڭبا»، «اياعىڭدى نىق باسىپ تۇرامىن دەسەڭ، باسقالاردىڭ دا اياعىنان نىق باسىپ تۇرۋىنا كومەكتەس!» دەگەن سياقتى سوزدەر. ىزگىلىكتىڭ باستى ۇستانىمى - حالىققا جان- جاقتى جاقسىلىق جاساۋ، بۇقارانىڭ جاقسى ءومىر سۇرۋىنە قول ۇشىن سوزۋ. ونىڭ بۇل ءسوزى قىتاي كوسەمى ماو تسزەدۋن يدەياسىندا كورىنىس تاپقان. مىسالى اتاقتى كوممۋنيستىڭ «حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتەيىك!» دەگەن ءسوزدى ەڭ باستى ۇران ەتۋى كونفۋتسيي مۇراسىنىڭ بۇگىنگە جەتكەن جاڭعىرىعى ىسپەتتى.
كونفۋتسي وسى «ىزگىلىكتى» ىسكە اسىرۋدىڭ تۋرا جولى رەتىندە «ادەپ- يبانى» ولشەم ەتۋ كەرەك دەگەن ويىن ورتاعا قويعان. اتاقتى ويشىلدىڭ «ادەپ- يبا» دەپ وتىرعانى باسقاشا سوزبەن ايتقاندا قۇرمەتشىلدىك. اتاپ ايتار بولساق، ونىڭ الەم فيلوسوفياسىنا بەلگىلى «پاتشا پاتشا سياقتى، ءۋازىر ءۋازىر سياقتى، اكە اكە سياقتى، ۇل ۇل سياقتى بولۋعا ءتيىستى!» دەگەن ءسوزى. ياعني، اركىم ءوز ورنىن ءبىلۋى كەرەك. جانە كىمنىڭ دارەجەسى قانداي بولسا، سونداي قۇرمەتتەلۋگە ءتيىس دەگەن ءسوز. نەمەسە «الدىڭا قۋراي شانشىپ قويىپ، ول سەنىڭ پاتشاڭ دەسە قۇلداي باس ۇر!» دەگەن ويى اڭعارىلادى. كونفۋتسي قوعامنىڭ بەرەكەسىن ادامداردىڭ ءبىر- بىرىنە ىزەت، قۇرمەت بىلدىرۋىمەن ساقتاۋعا بولاتىنىن وسيەت ەتكەن. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، كونفۋتسي ءىلىمى: «بارىنەن دە باۋىرمالدىق پەن پەرزەنتتىك پارىزدى ۇمىتپا، تۋعان- تۋىسقاندارعا قايىرىمدى بول، تاۋبەشىلدىك پەن ۇنەمدىلىكتى باعالا، بويىڭداعى اشۋ مەن ىزانى باسۋعا ۇيرەن، ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتى جوعارى قوي، كوڭىلىڭە ساي كەلمەيتىن ءىلىمنىڭ بارىنەن ارىل، باسقالاردى دا اعات جولعا قادام باسۋدان ساقتاندىر»، - دەيدى.
كۇڭ ۇستاز شاكىرتتەرى ۇستازدارىنىڭ بولمىسىندا ءتورت نارسە: «قىڭىرلىقتىڭ، كوزقاراس تارلىعى، تەرىس ۇعىمنىڭ جانە مەنمەندىكتىڭ» جوقتىعىن ايتاتىن. سوعان قاراپ كونفۋتسي جاي عانا عۇلاما عالىم عانا ەمەس، كوركەم مىنەزدى اسىل ادام بولعانىن اڭعارۋعا بولادى.
كونفۋتسي ءىلىمىنىڭ ءۇشىنشى ءبىر ءبولىمى ساياسي يدەيالارى دەۋگە بولادى. ونىڭ ەسكىشىلدىكتى قورعايتىن ساياسي يدەيالارىندا العاباسارلىق جاعى دا جوق ەمەس. «مىڭ سوعىس ارباسى بار قۋاتتى مەملەكەتتى باسقارۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ ىستەرىن وتە ابايلاپ جۇرگىزۋ كەرەك. بۇيرىقتاردىڭ شىنايىلىعىنا ءمان بەرۋ، ۇنەمشىل بولۋ، حالىقتى نەگىزگى تىرشىلىككە (ەگىنشىلىككە) قاجەتتى ۋاقىتىنان باسقا كەزدە عانا مەملەكەت جۇمىسىنا جۇمساۋ، ولاردى ايالاۋ كەرەك»، - دەيدى.
شىعىس دانىشپانى ءومىرىنىڭ سوڭىندا ەجەلگى قىتاي تاريحىنداعى تۇڭعىش مەكتەپتى اشىپ، ءۇش مىڭنان استام بىلىكتى شاكىرتتەر تاربيەلەۋمەن اتى اڭىزعا اينالعان ادام ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ۇزدىك 70 تەن استام شاكىرتى ارتىنا قالدىرعان اسىل مۇرالارىنىڭ قانات جايۋۋىنا سەبەپ بولعان. كونفۋتسي مۇرالارىنىڭ ءتورتىنشىسى - ءىلىم- ءبىلىم حاقىندا. وقۋ- اعارتۋ ىسىندە كۇڭ ۇستاز ەكى باعىتتى ايرىقشا دارىپتەگەن. «ۇيرەنۋدەن زەرىكپەۋ، ۇيرەتۋدەن قاجىماۋ» سونداي-اق «ادامداردى جىككە، تاپقا بولمەي تاربيەلەۋ». ۇيرەنۋ تۋراسىندا «كىتاپ وقىعاندا وي جۇگىرتپەي، وقي بەرۋ - ادامدى مەڭ- زەڭ كۇيگە تۇسىرەدى. كىتاپ وقىعىسى كەلمەي، دۇنيەنىڭ سىرىنا قانىققىسى جوق بولىپ، تەك بوس قيالعا بەرىلگەن ادام قاتەرلى جولعا تۇسەدى». «بىلگەنىڭدى بىلەم دە، بىلمەگەنىڭدى بىلمەيمىن دە» . كونفۋتسييدىڭ «كەلە جاتقان ءۇش ادامنىڭ بىرەۋى ماعان ۇستاز بولا الادى»، «مىنەز- قۇلىقتى جەتىلدىرمەۋ، دۇرىس قاعيدالاردى ەستىگەندە دەرەۋ ىسكە اسىرماۋ، جامان ادەتتەردەن ارىلماۋ - مەنىڭ ۋايىمىم مىنە وسىلار» دەگەن ەدى. شاكىرتتەرىنىڭ ايتۋىنشا كونفۋتسيي عاجايىپتار، جىن- ءارۋاقتار جايىندا سويلەمەگەن. «مەن 15 جاسىمدا بىلىمگە قۇمارتتىم. 30 جاسىمدا تالابىمنىڭ دۇرىس ەكەنىن بايقادىم. 40 جاسىمدا بىلىمپاز بولۋ قىزعىلىقتى كورىندى. 50 جاسىمدا عالام، تىرشىلىك زاڭدىلىقتارىن ۇقتىم. 60 تا وسى زاڭدىلىقتارعا مۇقيات زەر سالىپ ءجۇردىم. 70 تە جۇرەگىمنەن جەتكەن كەڭەستەردەن بىردە- بىر اسپادىم»، - دەگەن سياقتى بيىك پاراساتقا تولى مول مۇرالار قالدىرعان ۇلى ۇستازدىڭ دۇنيەتانۋعا، ادامتانۋدا بەرەر پايداسى وراسان.
«كونفۋتسي عاقليالارى» قازاق تىلىنە ءتۇپنۇسقادان تىكەلەي اۋدارىلعان جوق. ونىڭ باسقا ۇلت تىلدەرىنە ءتارجىمالانعان كەي بولىمدەرى عانا قازاقشاعا اۋدارىلىپ كەلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
بەيسەن سۇلتان ۇلى
