قازاق حالقى ۇل بالانى ەپتىلىك پەن باتىلدىققا قالاي تاربيەلەگەن؟
ءالميساقتان، ادام اتادان تاراعان ۇرپاق ءبىر-بىرىنە جات بولىپ، ءار اتانىڭ بالاسى ءوز بەتىنشە كۇن كەشە باستاعان ەستە جوق ەسكى زاماننان بەرى ءار قاۋىمنىڭ ەر ازاماتتارى ءوزىنىڭ ءورىسىن، جەرىن، جانۇياسى مەن جاقىندارىن اڭنان، جاۋدان، ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەردەن قورعاۋى ءتيىس بولعان.
سەبەبى «ادام ادامعا قاسقىر» دەگەن قاعيدا اعىلشىن فيلوسوفى توماس گوببس ايتپاستان كوپ بۇرىن، سوناۋ ەرتە زاماننان، العاشقى ايەل حاۋا انانىڭ جاتىرىن جارىپ شىققان قابىل ءوزىنىڭ ءىنىسى ءابىلدى ولتىرگەن كۇننەن بەرى جەر بەتىندە «تىرشىلىك ەتىپ» كەلە جاتقان-دى.
ادامنىڭ ادامعا بىتپەيتىن جاۋلىعى وسىلايشا ءار حالىقتا ەل قورعايتىن ەرلەردى بالا كۇننەن ەپتى، شاپشاڭ، باتىل، جاۋجۇرەك قىلىپ تاربيەلەۋ ءداستۇرىن قالىپتاستىردى.
جەر بەتىندەگى ەڭ كونە 12 حالىقتىڭ ءبىرى تۇركىلەر دەيدى عالىمدار. سول ەر تۇرىكتىڭ قارا شاڭىراعىنا قازىرگى تاڭدا قازاق دەيتىن ۇلتتىڭ يە بولىپ وتىرعانىنا ەشكىمنىڭ داۋى جوق. ەندەشە ءبىزدىڭ حالىقتىڭ دا ۇل بالانى ەل شەتىنە جاۋ كەلسە، ەگەۋلى نايزا قولعا الىپ، جارالى جولبارىستاي اتىلاتىن ايبىندى دا ايباتتى ازامات ەتىپ تاربيەلەۋ تاسىلدەرى بار. تومەندە سولاردى تارقاتپاقپىز.
«تارتىسپاق». بۇل ونەردىڭ ءتۇرى ات ۇستىندە بولاتىن بولعاندىقتان، ەر بالالاردىڭ الدىمەن استىنا تاي مىنگىزىپ، كەيىن كوكپارعا سالاتىن بولعان. بۇل ونەر بالانىڭ جاستايىنان دەنى ساۋ بولۋىنا ىقپال ەتەدى.
«شابىسپاق». بۇل ونەر ءتۇرى دە ات ۇستىندە ورىندالادى. ەر بالانىڭ قولىنا نايزا، قىلىش، سەمسەر، الداسپان بەرىلىپ، قارۋ-جاراقتىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرەتىن بولعان. ات ۇستىندە شاۋىپ كەلە جاتىپ قارسىلاسىن اتتان قۇلاتۋ، شابىسىپ ءوتۋ سەكىلدى سىنداردان وتكەن.
«اتىسپاق». قازاق حالقىنىڭ ەرتەدەن قالىپتاسقان ونەر ءتۇرى. بۇل ونەردى تۇزدە اڭعا شىققاندا ءارى ات ۇستىندە دە جاياۋ ءجۇرىپ تە باۋلىعان. ساداق، ساقپان، مىلتىق سىندى اتۋعا ىڭعايى بار قارۋلاردى العاش دايىندىق كوزى رەتىندە اعاش-تەرەكتەرگە اتۋ ارقىلى ۇيرەتكەن. كەيىن اڭعا الىپ شىعىپ وتىرعان. بۇل ونەر بىرىنشىدەن اتىسۋ ونەرىنە باۋلىسا، ەكىنشىدەن، اڭ اۋلاۋعا، سونداي-اق ەر ادامنىڭ تۇزدە ءجۇرىپ مال تابۋىنا باۋليدى.
«شانىشپاق». ات ۇستىندە ءجۇرىپ شاۋىپ كەلىپ قولعا ىلىنگەن نايزا، بالتا، كەزدە، سۇڭگى سىندى قارۋلاردى نىساناعا ءدوپ قاداۋ. بۇل ونەر بالانىڭ تاباندىلىعى مەن قايسارلىعىن شىڭداۋعا نەگىزدەلگەن.
«سالىسپاق». ەل اراسىندا كەڭىنەن تاراعان ەجەلگى ۇلتتىق ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى. بۇل ونەر ات ءۇستى ءارى اتسىز ورىنداۋعا ىڭعايلى. ەر بالانىڭ قولىنا شوقپار، سويىل، بوسمويىن سىندى قارۋلاردى ۇستاتىپ، ولاردى ات ۇستىندە قالاي مەڭگەرۋدى ۇيرەتكەن.
«تاستاماق». كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە كورىنىس تاۋىپ كەتكەن بۇل ونەردىڭ نەگىزگى قارۋى - ارقان، ءجىپ، قۇرىق. العاشقىدا ەر بالالارعا ارقان ەسىپ، قۇرىق سالىپ، بۇعالىق جاساۋدى، كەيىن ءتورت تۇلىكتىڭ ءمۇيىزى مەن اياق-قولىنا سالۋدى ۇيرەتەدى.
«الىسپاق». قازاقتىڭ قانىنا ءسىڭىپ قالعان بۇل ونەر، ارينە، كۇرەسپەن دە الماسىپ كەلە بەرەدى. بۇل ونەردى تەك بەيىمى عانا بار ەمەس، بارلىق جەتىلىپ كەلە جاتقان ەر بالاعا ۇيرەتكەن.
«كۇرەسۋ». جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي، الىسپاق ءسوزىنىڭ سينونيمى بولا الاتىن ونەر ءتۇرى.
«ءجۇزۋ». كەڭ دالانىڭ ءتوسىن توستە جاتقان قازاق جەرىنىڭ ارىسى مەن بەرىسىنىڭ باسىندا وزەن-كول جەتەرلىك. سوندىقتان ەر بالا مىندەتتى تۇردە ءوزىنىڭ ءارى وزگەنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن سۋعا ءجۇزىپ ۇيرەنگەن.
«ورمەلەۋ». جالپى قازاق حالقىنىڭ تىلدىك نورماسىنداعى ەرەكشەلىك وسى، ءبىز ءتۇبىر ءسوز ارقىلى كەز كەلگەن دۇنيەنىڭ ماعىناسى مەن مانىنە بارا الامىز. وسى ونەر ءتۇرى اتى ايتىپ تۇرعانداي زاتى دا سونداي بولماق. كوپتەگەن بالە-جالادان امان قالۋ جولىندا وسى ونەر ءتۇرى ۇيرەتىلمەك. مىسالعا: تاۋعا شىعۋ، جىرتقىش اڭداردان ورمان ىشىندە قاشۋ ت. ب. سىندى.
«قارعۋ». بۇل ونەردىڭ ءتۇرى دە كەڭ ەتەك العان. تىپتەن، بابادان جەتكەن ءسوز دە بار: «قارعىماق بىلمەگەن ءتىرى عارىپ» دەيتىن. بۇل ونەر بالانى جاستايىنان جىگەرلىك پەن قايسارلىققا تاربيەلەيدى. قاراپايىم سەكىرە ءبىلۋدىڭ دە ءادىس-ءتاسىلىن ءبىزدىڭ اتالارىمىز بىلگەن، ءارى ونى پايداعا اسىرعان.
ەربول جانات
