مينيستر ساعاديەۆ رەفورماسى: ۇتامىز با، ۇتىلامىز با؟

استانا. قازاقپارات - ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان سۋ جاڭا مينيستر تاعى ءبىر دۇنيەنىڭ شەتىن قىلتيتتى.

 ول ءمينيستردىڭ ورىنتاعىنا جايعاسا سالىسىمەن، «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» ساياساتىن بەكەم ۇستايتىنىن ءبىلدىردى. ءمينيستردىڭ جاڭا رەفورماسىنا سەنسەك، جۋىردا ءبىلىم سالاسى تۇبەگەيلى ءۇش تىلگە كوشپەك. 1 -سىنىپ وقۋشىلارى ءبىلىمدى ءۇش ءتىلدى مەڭگەرەتىن بولسا، ال جوعارى سىنىپتاعىلار حيميا، فيزيكا، ينفورماتيكا، بيولوگيا، ماتەماتيكا پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە، دۇنيەجۇزى تاريحى مەن قازاقستان تاريحى ورىس تىلىندە، ال ادەبيەت پەن قازاق ءتىلى انا تىلىندە وقىتىلماق. مينيستر مۇنىڭ زامان تالابى ەكەنىن ايتادى.

 بيىلدان باستاپ ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2016-2019 -جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى قادامدارى جاسالماق. مينيستر رەفورمانىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ورىس مەكتەپتەرىندەگى قازاق ءتىلىنىڭ ساعاتتارىن كوبەيتۋدەن جانە ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدان باستالاتىنىن، ال جالپى ورتا مەكتەپتەردەگى قازاق ءتىلىن وقىتۋ باعدارلاماسى بۇرىنعى قولدانىستا قالاتىنىن جەتكىزگەن.

ءبىلىم سالاسىن تىزگىندەگەن 13-مينيستر مەكتەپتەردى 5 كۇندىك وقۋ جۇيەسىنە كوشىرۋ ماسەلەسىن دە قولعا الدى. ازىرگە بۇل تالاپ 1 سىنىپ وقۋشىلارىنا عانا قاتىستى. بىردەن جاڭا جۇيەگە كوشۋ وڭاي ەمەس. وعان تۇبەگەيلى بەت بۇرۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل قاجەت ەمەس پە؟

 ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ دۇرىس پا؟

 ەرلان ساعادييەۆتىڭ جاڭا رەفورماسىنا قاتىستى پىكىرلەر تولاستار ەمەس. بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە «اققۋ -  كوككە، شورتان -  كولگە، شايان جەرگە» تارتىپ تۇر. بەلگىلى جۋرناليست ساكەن سىبانباي ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا: «پسيحولوگتار ادام اينالاداعى بۇكىل زات، قۇبىلىس، ۇعىمداردى تۇگەل اۋەلى ءوز تىلىندە قابىلداپ، ساناسىندا قالىپتاستىرىپ ۇلگەرگەن سوڭ بارىپ، وزگە ءتىلدى ۇيرەنۋىنە بولاتىنىن ايتادى. دامىعان ەلدەر وسى كەڭەسكە جۇگىنەدى. ماسەلەن، يسپانيا مەن يزرايل مەكتەپتەرىندە 7 -سىنىپقا دەيىنگى بۇكىل ءپان يسپان جانە ۆريت تىلدەرىندە جۇرگىزىلەدى ەكەن. سودان سوڭ بارىپ، ياعني «بالا ءوز ءتىلىنىڭ قۇنارىنا جاقسىلاپ قانىقتى» دەگەن مەزگىلدە بەلگىلى ءبىر شەت ءتىلىن (كوبىنەسە اعىلشىن) قوسا وقىتادى. ءوز ۇرپاعىنىڭ قامىن ويلاۋ دەگەن، مىنە، وسى! ال ءبىز «ا» مەن «ب» - نىڭ باسىن ارەڭ قۇرايتىن بالالارعا بىردەن ءۇش ءتىل وقىتىپ، ميىنان بوتقا جاساپ وتىرمىز. نەمەنە، وسىدان بالالارىمىز شەتىنەن شەتەلشە سايرايتىن پوليگلوت بولىپ شىعا ما ەكەن؟! تۇسىنىكسىز» دەگەن پىكىردى العا تارتادى.

ال ك س ر و مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى، بىلىكتى مۇعالىم قانيپا بىتىبايەۆا: «ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ەڭ ءبىرىنشى بالا تۇر. ءبىزدىڭ باستى قاتەلىگىمىز - وسىنى ەستەن شىعارىپ الاتىنىمىز. ءومىر وزگەرىستەردەن تۇرادى. ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمالار، ءتۇرلى باعدارلامالار بولۋى - زاڭدىلىق. ءبىراق بۇل سالادا توڭكەرىس جاساۋعا مۇلدە بولمايدى. بارىنە بايىپپەن ءھام اقىلمەن كەلۋگە ءتيىسپىز. ويتكەنى بۇل جەردە ۇلت بولاشاعى تۇر. بالا ەكسپەريمەنتتىڭ باستى وبەكتىسىنە اينالماۋى ءتيىس. بۇل - ءبىر. ەكىنشىدەن، قازىرگى ەكسپەريمەنتاتور، زەرتتەۋشى مۇعالىمدەر بار ما؟ مۇعالىمدەردىڭ كوبى - كەشەگى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ تۇلەكتەرى. ولار قانشالىقتى جاڭا جۇيەگە دايىن؟ الدىمەن وسى سۇراقتارعا جاۋاپ الىنۋى ءتيىس. جاڭا زاماننىڭ جاڭا تالاپتارى بولاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. جاڭا تەحنولوگيانىڭ جاعىمدى جاڭالىقتارىن پايدالانعانىمىزبەن، ءداستۇرلى پەداگوگيكانىڭ جەتىستىكتەرىن جوققا شىعارا المايمىز. دەسەك تە، مەنىڭ كوڭىلىمە قوناتىنى - ەلباسىنىڭ دارىن تاربيەلەۋگە نازار ءبولىپ وتىرعانى. بالانىڭ قۇزىرلىلىعىن، ءوز مەنتاليتەتىن قالىپتاستىرۋىنا زور ءمان بەرىلۋىنىڭ ەل ەرتەڭى ءۇشىن ماڭىزى زور. بۇگىنگىنىڭ ءمۇعالىمىنىڭ باستى ماقساتى - ناتيجەگە باعىتتالعان ءبىلىم بەرۋ بولۋى ءتيىس. ويتكەنى ءبىز نارىق زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. سوندىقتان ءار مۇعالىمنىڭ ساناسىندا «مەن نارىقتان قالاي شىعام؟» دەگەن ساۋال تۇرۋى ءتيىس. ال ونىڭ ءونىمى - بالا!» دەيدى.

گرۋزيانىڭ جوباسى قازاققا كەلە مە؟

ءبىلىم سالاسىندا قولعا الىنعان جاڭا رەفورمانىڭ گرۋزيالىق جوبا ەكەندىگىن ايتىپ جۇرگەندەر دە بار. گرۋزياداعى ءبىلىم بەرۋدىڭ باستى العىشارتتارى قانداي؟ راس، گرۋزيادا دا بالالار التى جاستان مەكتەپكە كەلەدى. وقۋ جۇيەسى - 12 جىلدىق. مەكتەپتە بالالار ءۇش ساتى بويىنشا ءبىلىم الادى:

 باستاۋىش مەكتەپ التى جاستان باستالادى.

نەگىزگى مەكتەپ - 3 جىل.

 ورتا مەكتەپ -  3 جىل.

 گرۋزين مەكتەپتەرىندە كومپيۋتەرلەندىرۋ باستى نازارعا الىنعان: ءاربىر ءبىرىنشى سىنىپ وقۋشىسىنا پرەزيدەنتتىڭ تەگىن سىيلىعى -  نەتبۋك سىيلانادى. نەتبۋكتەر بالانىڭ جازۋ جازۋىنا جانە ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداۋىنا ارنالعان. ءاربىر بالانىڭ كومپيۋتەرىنە ارنايى وقۋ باعدارلامالارى ەنگىزىلگەن. بۇل بالانىڭ وقۋعا ىقىلاسىن اۋدارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىراق نەگىزگى ءبىلىم ءداستۇرلى وقۋلىقتارمەن وقىتىلادى. وقۋ جىلىنىڭ باسىندا وقۋشىلارعا وقۋلىقتار تەگىن بەرىلەدى.

 شەت ءتىلىن وقۋدى گرۋزين بالالارى ءبىرىنشى سىنىپتان باستايدى. گرۋزيادا نەگىزگى مەكتەپكە كوشكەندە وقۋشىلاردىڭ دەنى اعىلشىن ءتىلىن ەركىن مەڭگەرىپ كەلەدى. بەسىنشى سىنىپتان باستاپ وقۋشىلاردىڭ ەكىنشى شەت ءتىلىن تاڭداۋىنا مۇمكىندىگى بار. ولار قاي ءتىلدى مەڭگەرگىسى كەلسە، تاڭداۋ قۇقى ءوز ەركىندە.

 ەڭ قىزىعى، گرۋزيادا مەكتەپ ءومىرىن قاداعالايتىن ارنايى قامقورلىق كەڭەسى قۇرىلادى. قامقورلىق كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا مۇعالىمدەر، اتا-انالار مەن وقۋشىلار كىرەدى. ءبىلىم مينيسترلىگىمەن بىرگە قامقورلىق كەڭەسىنىڭ مەكتەپ ديرەكتورىن تاڭداۋىنا دا مۇمكىندىگى بار. ديرەكتورلىق قىزمەتكە تاعايىندالاتىن مامان دا وسال بولماۋى ءتيىس. بىرنەشە سىناقتان سۇرىنبەي وتكەن ۇستاز عانا ديرەكتوردىڭ ورىنتاعىنا جايعاسا الادى.

 گرۋزين مەكتەپتەرىنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى، بىلىكتى مامانداردىڭ كوپتىگىندە. ۇستازداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بەس جىلدا ءبىر رەت ارنايى سىناق تاپسىرادى. سىناق بويىنشا ءمۇعالىم گرۋزين ءتىلى مەن تاريحىن ءارى ءوز ماماندىعىن جەتىك ءبىلۋى ءتيىس. سىناقتان مۇدىرمەي وتكەن ماماننىڭ جالاقىسى دا جوعارىلاپ وتىرادى. وسىلايشا، گرۋزين بالالارىنىڭ ءبىلىمدى، ساۋاتتى ازامات بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن مۇعالىمدەردىڭ اتقاراتىن قىزمەتى جوعارى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.

 گرۋزيا بۇل جاعدايعا وپ-وڭاي جەتكەن جوق. بۇل رەفورمالاردى قولعا الۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل تاجىريبە جيناقتادى. بىلىكتى ماماندار قالىپتاستى. گرۋزياداعى ءاربىر مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ گرۋزين ءتىلى مەن تاريحىن بىلۋىنە مۇمكىندىك جاسالىندى. مەكتەپتەردە اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ قاتار جۇرگىزىلگەنىمەن، نەگىزگى سالماقتى ۇلتتىق ءبىلىمدى مەڭگەرۋگە اۋدارادى.

بىزگە دە وزگە ەلدىڭ «وزىعىن العانىمىز» دۇرىس شىعار. الايدا ءبىز وعان دايىنبىز با؟

القالى جيىندا نە ايتىلدى؟

 ەلدى الاڭداتقان ماسەلەگە وراي، ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ءبىر توپ جۋرناليستەر مەن بلوگەردى جيناپ، كەڭەس وتكىزدى. ولاردىڭ اراسىندا ۇستاز اياتجان احمەتجان دا بار. اياتجان احمەتجاننىڭ ايتۋىنشا، كەزدەسۋ بارىسىندا قوعامعا ۇرەي تاستاپ ۇلگەرگەن ءۇش ءتىلدى وقىتۋ ماسەلەسىمەن بەس كۇندىك وقۋ جۇيەسى دە ءسوز بولىپتى.

«جيىندا قوزعالعان ماسەلە، نەگىزىنەن، ءۇش تۇعىرلى ءتىل ماسەلەسى بولدى. مينيستر باستاۋىش سىنىپتاردان باستاپ ءۇش ءتىل بىردەي وقىلاتىنىن، باستاۋىشتا ءار پانگە باعىتتالعان جاڭا پاندەر ەنگىزىلەتىنىن ءسوز ەتتى. ب ۇ ۇ- نىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋى بويىنشا، بىزدەگى 8 -سىنىپ وقۋشىلارى دامىعان ەلدەردىڭ 8 -سىنىپ وقۋشىلارىنان كەمىندە 2،5 جىلعا ارتتا قالىپ قويعان. سونداي-اق پاندەردى ءۇش تىلدە وقىتۋ تەك 10-11 -سىنىپتا جۇرگىزىلەدى. نەگىزگى مەكتەپ، ياعني 1-9 -سىنىپ اراسىندا بۇرىنعىداي قازاق نەمەسە ورىس تىلىندە جۇرگىزىلەدى. ال 10-11 -سىنىپتان باستاپ اعىلشىن تىلىندە وتكىزىلەتىن پاندەر: ينفورماتيكا، حيميا، بيولوگيا جانە فيزيكا. قازاق تىلىندە وتىلەتىن پاندەر: قازاق ءتىلى، قازاق ادەبيەتى، قازاقستان تاريحى. ورىس تىلىندە ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى جانە دۇنيەجۇزى تاريحى وتكىزىلمەك» دەيدى اياتجان مىرزا.

ءۇش تىلدە وقىتۋ ءۇشىن بىلىكتى ماماندار قاجەت ەمەس پە؟ بۇل ماسەلەگە قاتىستى مينيستر مۇعالىمدەردىڭ باستاپقىدا اعىلشىندى «سۋپەر» دەڭگەيدە ءبىلۋى شارت ەمەس، ولار ءپاندى ءوز تىلىندە تۇسىندىرە بەرۋىنە بولادى دەگەن پىكىردى ايتادى. باستىسى، كىتاپتار اعىلشىن تىلىندە بولماق. مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن جوعارىلاتۋ كۋرستارى، اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋدىڭ ءتيىمدى ءموبيلدى قوسىمشالارى، جازعى مەكتەپتەر اشىلاتىن بولادى.

 سونىمەن بىرگە ۇستازداردى ونلاين وقىتۋ جۇيەسى جۇزەگە اسپاق كورىنەدى. ول ءۇشىن مەكتەپتەردى ينتەرنەتپەن جابدىقتاۋ قاجەت ەكەنى بەلگىلى. وسىعان وراي، 5000 مەكتەپكە ينتەرنەت ورناتۋ جوسپارعا ەنگەن. ءدال وسىنداي رەفورما سينگاپۋر، مالايزيا ەلدەرىندە دە جۇزەگە اسىرىلعان. سوندىقتان ەكونوميكاسى دامىعان مەملەكەتتەردەن ارتتا قالماۋ ءۇشىن بىزگە ءۇشتىلدى مەكتەپتى جاساقتاۋىمىز شارت.

بەس كۇندىك وقۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى اياتجان احمەتجان مىرزا: «ۆيتسە- پرەمەر داريعا نازاربايەۆانىڭ «مۇمكىن وقۋدى شىلدەگە دەيىن سوزارمىز» دەگەن پىكىرى بۇرمالانىپ كەتتى. نەگىزىندە وقۋ ءبىر ايعا ەمەس، ارى كەتسە ەكى اپتاعا سوزىلادى. ەسەسىنە، التى كۇننەن بەس كۇنگە اۋىسىپ جاتىرمىز. الەمدە بىزدەن باسقا وقۋشىلارى ءۇش اي دەمالاتىن ەلدەر جوق. زەرتتەۋ ناتيجەسى 3 ايلىق دەمالىستىڭ تىم كوپ ەكەنىن كورسەتكەن. 3 ايدا بالا مەكتەپتە نە ۇيرەنگەنىن ۇمىتىپ، ساباق وقۋدان «شىعىپ» قالادى. مۇنى جيىنعا كەلگەن مۇعالىمدەر دە، بلوگەرلەر دە راستاپ وتىر. سونداي-اق بىزدە مەيرام كۇندەرى وتە كوپ. مۇنىڭ ءبارى وقۋ باعدارلاماسىنىڭ اسىعىس جانە ساپاسىز وتۋىنە اكەلەدى. وقۋ مەرزىمىنىڭ جازعا دەيىن سوزىلۋىنا قاتىستى مينيستر بۇل جەردە مەرزىم تەك ءارى كەتسە 2 اپتاعا سوزىلاتىنىن ايتتى. دامىعان باتىس ەلدەرىنىڭ وزىندە دەمالىس تەك 1 اي نەمەسە 1،5 اي بەرىلەدى. «بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرىنىڭ وقۋشىلارى سياقتى 3 اي دەمالاتىن باسقا ەل جوق» دەدى مينيستر» دەيدى.

 ۇلتتىق ءبىرىڭعاي تەستىلەۋگە بايلانىستى دا وزگەرەتىن تۇستار بار. كەلەسى جىلدان باستاپ، تەست ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭ مەكتەپ ءبىتىرۋ ءۇشىن مەكتەپتىڭ وزىندە ونلاين تۇردە وتسە، ەكىنشىسى ۋنيۆەرسيتەتكە وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن تاپسىرىلادى.

جەتى ءتىل وقىتسا دا اۋىر بولمايدى

وسى تۇستا KАТЕV ح ق ق پرەزيدەنتى دارحان وتە ۇلى ەلىمىزدەگى نازاربايەۆ ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەرى مەن قازاق- تۇرىك ليتسەيلەرىنىڭ وقىتۋ جۇيەسىن تالداي وتىرىپ، ەرلان ساعاديەۆ ۇسىنعان باعدارلاماعا قاتىستى پىكىرىن ءبىلدىردى:

 -  جالپى، دۇنيەجۇزىندە ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ دامۋى اعىلشىن تىلىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ، سول تىلدە ءبىلىم الۋى شارت. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ تۋرالى ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. بۇل قادامنىڭ نەگىزگى شارتى -  ادام كاپيتالى دەسەك، بولاشاق ۇرپاقتىڭ ءبىلىم مەن ساۋات تۇرعىسىنان باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى اسا ماڭىزدى. وسى تۇستا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان كەنجەعالي ۇلىنىڭ جاساپ جاتقان رەفورماسىن تولىق قولداۋعا بولادى. ماسەلەن، نازاربايەۆ مەكتەپتەرىندە بارلىق پاندەر اعىلشىن تىلىندە وتەدى. بۇل مەكتەپتىڭ تۇلەكتەرى ورتا مەكتەپتى ءتامامداعان تۇستا، شەت ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ شىعادى. ال مۇنداي ساۋاتتى جاس ءوسپىرىم كەز كەلگەن دامىعان مەملەكەتتەردىڭ جوو تۇسۋگە مۇمكىندىك الادى. ءۇش ءتىلدى وقىتۋ ارقىلى تىلدىك كەدەرگى جويىلماق. ءبىزدىڭ ليتسەيلەردە دە 7 -سىنىپقا وتكەن وقۋشىلار تەحنيكالىق پاندەردى اعىلشىن تىلىندە، گۋمانيتارلىق ساباقتارىن قازاق تىلىندە وقيدى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، الەمدە ادام بالاسىنا پايدالى كىتاپتاردىڭ دەنى اعىلشىن تىلىندە جارىق كورەدى ەكەن. 2015 -جىلى ورتا ەسەپپەن 550 مىڭ كىتاپ اعىلشىن، ال 2،5 مىڭعا جۋىق ادەبيەت قازاق تىلىندە شىعىپتى. وسىدان- اق شەت ءتىلىن مەڭگەرگەن بالانىڭ قۇلاشىن قانشالىق سەرمەي الاتىنىن بايقاۋعا بولادى. بۇل -  ءبىر.

ەكىنشىدەن، مينيستر ۇسىنعان رەفورما تەك مەكتەپ قابىرعاسىنداعى وقۋشىلارعا ءۇش ءتىلدى ۇيرەتۋمەن شەكتەلمەيدى. ەرلان ساعاديەۆ مىرزا جالپى باعدارلامانىڭ وزگەرەتىنىنە ەرەكشە توقتالىپ وتكەن بولاتىن. مۇندا كەشەگى كەڭەس داۋىرىنەن بەرى قالىپتاسقان جاساندى تەوريالىق نەگىزدەگى باعدارلامادان قازىرگى ابدەن زەرتتەلىپ، دالەلدەنگەن، ومىرشەڭدىگىمەن بەلگىلى بولعان تاجىريبەلىك باعدارلاماعا ءوتۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەن. نازاربايەۆ ينتەللەكتۋالدىق مەكتەپتەرىندەگى كەمبريجدىك جۇيەنى ەلىمىزدىڭ بارلىق ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرىنە ەنگىزۋ ماسەلەسى قوزعالىپ وتىر. مەنىڭ 3 -سىنىپتا وقيتىن قىزىم مەن مەكتەپ تابالدىرىعىن ەندى اتتاعان ۇلىما جانىم اشيدى. سەبەبى بالالارىم كەڭەستىك ەسكى جۇيەدە تەوريانى مەيلىنشە مەڭگەرۋ ارقىلى جاساندىلىققا ۇيرەنىپ جاتىر. مۇعالىمنىڭ تاپسىرماسىن جاقسى ايتىپ بەرسە بەستىك باعا الادى، ايتىپ بەرە الماسا ءتورت نە ءۇش قويادى. ال جاڭا باعدارلاماعا سايكەس بالانى باعالاۋ جۇيەسى دە وزگەرەدى. مۇنداعى نەگىزگى ماقسات - ايتەۋىر باعا قويۋ ەمەس، بالانى جاسامپازدىققا، ىزدەنۋگە ۇيرەتۋ. وڭاي ءارى وڭتايلى جۇيەمەن بالانى اسىقپاي قورشاعان ورتانى، وتباسىن، تۋعان ولكەسىن وزدىگىنەن زەرتتەۋگە ۇيرەتەدى. ماسەلەن، مەن التىنشى سىنىپقا دەيىن ەلىمىزدىڭ ورتا مەكتەپتەرىنىڭ بىرىندە ءبىلىم الدىم. بۇل مەكتەپتە 4  جىل بويى اعىلشىن ءتىلىن وقىتقانىمەن، شەت ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ، ەركىن سويلەي المادىم.

ال 7 -سىنىپتا قازاق- تۇرىك ليتسەيىنە ءتۇستىم دە ەكى ايدىڭ ىشىندە اعىلشىن تىلىندە ەركىن سويلەپ كەتتىم. نەگە؟ سەبەبى مۇندا جۇيە باسقا، تەوريادان گورى تاجىريبەگە كوبىرەك ءمان بەرىلەدى. سول سەبەپتى بۇل رەفورمادان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق. باستاۋىش سىنىپتان اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن بالا ءوز انا ءتىلىن ۇمىتپايتىنى انىق. ال ءۇش ءتىلدى بىردەي ۇيرەنۋ بالا پسيحولوگياسىنا اۋىر دەپ داۋرىعۋدىڭ دا قاجەتى جوق. بالاعا جاس كەزىندە جەتى ءتىل وقىتسا دا اۋىر بولمايدى. تەك تەتىگىن بىلسەك، جۇيەسىن جەتىلدىرسەك، ونىڭ ەشقانداي زيانى جوق.

• گەرمانيا

 گەرمانيا - ⅩⅩ عاسىردا ءبىلىم بەرۋگە ەرەكشە كوڭىل بولگەن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. 80-جىلدارى بۇل ەل جەكە وقۋ ورىندارىنان باس تارتىپ، اقىسىز وقۋ ورىندارىن كوبەيتكەن. مۇندا دا باسقا ەۋروپا ەلدەرى سەكىلدى باستاۋىش سىنىپقا 6 جاستان قابىلدايدى، جالپى ورتا ءبىلىم الۋ 12 جىلدىق مەكتەپكە نەگىزدەلگەن، بارشا وقۋشىعا العاشقى 9 جىلدىق وقۋ عانا مىندەتتى، ويتكەنى ودان ءارى بالالار ءوز قالاۋى جانە قابىلەتىنە قاراي وقۋلارىن كاسىپتىك مەكتەپتەردە جالعاستىرا الادى. گەرمانيا فەدەراتيۆتىك مەملەكەتىنىڭ زاڭىنىڭ 6-بابىنا سايكەس بارلىق مەكتەپتىك ءبىلىم بەرۋدى مەملەكەت قاداعالايدى. وقۋ 6 جاستان جالپىعا بىردەي مەكتەپتە (1-4 -سىنىپتار) باستالادى، سودان كەيىن باسقا اتالعان تيپتەگى مەكتەپتەردە جالعاستىرىلادى. نەگىزگى مەكتەپتىڭ (5-10 -سىنىپتاردا) 50 پايىزعا جۋىعى وقۋشىلار، ولار ءارى قاراي ءوز بىلىمدەرىن تولىق ەمەس جالپى ءبىلىمدى مەڭگەرگەننەن كەيىن، كاسىبي ءبىلىم الۋعا جولداما الادى. ال ناقتى ۋچيليشەدە (5-  10 نەمەسە 7-  10 -سىنىپتار) كاسىبي- پراكتيكالىق باعىتتاعى جالپى تولىق ەمەس ءبىلىم بەرىلەدى، وندا فيزيكا، حيميا، بيولوگيا، شەت تىلدەر مەن باسقا دا اكادەميالىق پاندەر وقىتىلادى. ناقتى ۋچيليشەنى بىتىرگەن وقۋشى ورتا جانە ارنايى جوعارى كاسىبي- تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىنا تۇسە الادى. گيمنازيا (5-  13 نەمەسە 7-  13 -سىنىپتار) تولىق ورتا ءبىلىم بەرەدى جانە ۋنيۆەرسيتەتتىك ۇلگىدەگى ج و و- عا ءتۇسۋ قۇقىنا يە بولادى. گيمنازياداعى مىندەتتى پاندەر -  نەمىس ءتىلى مەن ادەبيەتى، تاريح، گەوگرافيا، ماتەماتيكا، بيولوگيا، دەنە تاربيەسى، مۋزىكا، ءدىنتانۋ. گيمنازيانىڭ بەيىندىك ءبىلىم بەرۋىنە بايلانىستى ءارتۇرلى نۇسقادا وقۋ باعدارلامالارى جاسالعان. بۇل ەلدەگى مەكتەپتەردە بەيىندىك وقىتۋ بارىسىندا پاندەر بلوكتارعا سايكەس بىرىكتىرىلەدى: «ءتىل- ادەبيەت- ونەر»، «الەۋمەتتىك بىلىمدەر»، «الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق» جانە تاعىسىن تاعىلار. نەمىستىلدى وقۋشىلاردىڭ جوعارى سىنىپتا وقۋداعى مۇمكىنشىلىگى زور، ولار مىندەتتى پاندەردەن باسقا دا پاندەردى قوسىمشا وقي الادى، سونىڭ نەگىزىندە ولاردىڭ جەكە- دارا ەرەكشەلىكتەرى جاقسى داميدى. بەيىندىك باعىتتاعى پاندەردەن باسقا تىلدىك، ادەبي- كوركەم، قوعامدىق- عىلىمي، ماتەماتيكالىق نەمەسە جاراتىلىستانۋ- عىلىمي پاندەرىن مەڭگەرە الادى. نەگىزگى مەكتەپ 4 ءپان بويىنشا ەمتيحان تاپسىرۋ ارقىلى اياقتالادى. 12 جانە 13 جىلدىق مەكتەپتى ءساتتى بىتىرگەن وقۋشىلار ءۇشىنشى دەڭگەيدى اياقتاعاندارى تۋرالى اتتەستاتقا يە بولادى.

• نورۆەگيا

 نورۆەگيادا 1994 مەن 1998 -جىلدار ارالىعىندا ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ رەفورماسى جۇرگىزىلگەن. مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە ءبىلىم الۋ اقىسىز. ورتا ءبىلىم جۇيەسى 13 جىلعا دەيىن بەكىتىلگەن. ون جىلدىققا باستاۋىش جانە ورتا سىنىپتار كىرەدى، قالعان ءۇش جىل جوعارى سىنىپتار. باستاۋىش مەكتەپتە سۋرەت، مۋزىكا، ماتەماتيكا جانە فيزيكا، اعىلشىن ءتىلى مەن انا تىلىنەن باسقا حريستياندىق ءدىنتانۋ، ءۇي ەكونوميكاسى جانە تاڭداۋ پاندەرى مىندەتتى تۇردە وقىتىلادى. نورۆەگيالىق مەكتەپتەردە وقۋشىعا باعا قويۋ تەك 8-سىنىپتا عانا باستالادى. 8-سىنىپتا باعا قويۋمەن قاتار جاڭا پاندەر ەنگىزىلەدى: بۋحالتەرلىك ەسەپ، ەكونوميكا ءارى العاشقى كاسىبي باعدار بەرەتىن پاندەر. مۇعالىم وقۋشىنىڭ جەتىستىكتەرىن ارنايى داپتەرلەردە جيناقتايدى، ەگەر قاجەت بولسا وقۋشىدا وقۋ-تاربيە ۇدەرىسى بارىسىندا كەزدەيسوق جاعدايلار، كوكەيكەستى ماسەلەلەر تۋىنداسا مۇعالىم اتا-انامەن جازباشا تۇردە بايلانىس جاساي الادى. مەكتەپتەردە 16 مەن 19 جاس ارالىعىنداعى وقۋشىلاردىڭ تولىق ورتا ءبىلىمدى ءتامامداپ شىعۋى زاڭدى تۇردە بەكىتىلگەن، ول 3 جىلدىق ءبىلىم بەرۋمەن شەكتەلەدى. جوعارى سىنىپتاردا كاسىبي باعدار بەرۋ تەرەڭنەن قاراستىرىلادى. ءاربىر مەكتەپتە ەكى نەگىزگى مىندەتتى ءبولىم بار: اكادەميالىق جانە كاسىبي شەبەرلىك. كەيبىر جاعدايلاردا مەكتەپتەگى وقۋ باعىتى ۇشكە بولىنەدى: اكادەميالىق، ءداستۇرلى، كاسىبي شەبەرلىك پاندەر (قۇرىلىس ءىسى، جوندەۋشى). ءبىر جىل ىشىندە 36 وقۋ اپتاسى جوسپارلانعان. باستاۋىش مەكتەپتە 20 وقۋ ساعاتى بەكىتىلگەن، ول: ماتەماتيكا -  4، نورۆەج ءتىلى -  6، تابيعاتتانۋ -  1، اعىلشىن ءتىلى -  1، سۋرەت ونەر، ەڭبەك، دەنە تاربيەسى، مۋزىكا 1-2 ساعاتتان جانە ءدىنتانۋ 2 ساعات بولىپ جوسپارلانعان. وقۋ جوسپارىن مۇعالىمدەر مەملەكەتتىك باعدارلاماعا سۇيەنە وتىرىپ جارتى جىلعا جوسپارلايدى، ال ءار اپتانىڭ جۇماسىندا ءار پانگە سايكەس تاقىرىپتار تاڭدالادى. جۋرنالدار جوق، مۇعالىمدەر تاقىرىپتىق جانە كۇنتىزبەلىك جوسپارلار جازبايدى.

جوعارى سىنىپتاردا وقۋشىلاردىڭ مەكتەپتى ءبىتىرىپ ج و و- عا تۇسۋىنە كوپ كوڭىل بولىنگەن، وقۋشىلار تاڭداعان پاندەر ساباق كەستەسىنە قويىلادى. ەگەر ءبىرىنشى وقۋ جىلىندا اپتالىق وقۋ جۇكتەمەسى 30 ساعاتقا تەڭ كەلسە، كەلەسى جىلى بۇل ساعات وزگەرتىلەدى. ەكىنشى جىلى 18 ساعات مىندەتتى پاندەر قويىلسا، قالعان 12 ساعات وقۋشىنىڭ تاڭداعان ءپانى وقۋ جۇكتەمەسىنە ەنگىزىلەدى. ال ءۇشىنشى جىلى بۇل وقۋشىلارعا مىندەتتى پانگە اپتاسىنا تەك 14 ساعات ءبولىپ، قالعان 16 ساعاتتى وزدەرىنىڭ تاڭداعان پاندەرىن مەڭگەرۋىنە رۇقسات ەتىلەدى. وقۋشىلاردىڭ ءپاندى قانشالىقتى مەڭگەرگەنىن انىقتاۋ ءۇشىن نورۆەگيانىڭ سەكرەتارياتى تاڭداۋ ەمتيحان- سىناعىن جۇرگىزەدى. بۇل ەمتيحانعا ەكى كۇن قالعاندا مەكتەپكە ارنايى وقۋشىلاردىڭ ءتىزىمى بار كونۆەرت جىبەرىلەدى، وسى تىزىمدەگى وقۋشىلار عانا ەمتيحان تاپسىرادى. ەرەجەگە سايكەس ءبىرىنشى جىلعى وقۋدا وقۋشىلاردىڭ تەك 10 پايىزى، ەكىنشى جىلدان كەيىن 25 پايىزى، مەكتەپتى بىتىرگەندە 50 پايىزى ەمتيحان تاپسىرادى. ەمتيحاننىڭ نەگىزگى ماقساتى -  ۇلتتىق ءبىلىم دەڭگەيىن انىقتاۋ. نەگىزگى مەكتەپتى بىتىرگەندە وعان تاعى مىندەتتى ەكى ەمتيحان قوسىلادى، ول -  نورۆەج ءتىلى مەن تاڭداۋ ءپانى بويىنشا تاپسىرىلادى.

• جاپونيا

 جاپونيادا 1955 پەن 1985 -جىلدار ارالىعىندا ءبىلىمدى قارجىلاندىرۋ 20 ەسە ارتقان. بۇل ەلدە مەكتەپتىڭ جوعارى ساتىسى (10-12 -سىنىپتار) 5 ءتۇرلى تەحنيكالىق، ساۋدا، اۋىلشارۋاشىلىق، فلوتتىق، قوسىمشا مەكتەپتەر قۇرىلعان. جاپونيادا بالاباقشالار ءبىلىم بەرۋدىڭ ماڭىزدى ءبولىمى ەمەس. بالالار بالاباقشاعا اتا- انالارىنىڭ قالاۋىمەن 4 جاستا دا بارۋى مۇمكىن. جاپون ەلىندە 9 -جىلدىق ءبىلىم بەرۋ اقىسىز، ءبىلىم بەرۋ قۇرىلىمى 6+3+3 (6 جىلدىق باستاۋىش مەكتەپ -  چۋگاككو، 3 جىلدىق كىشى ورتا مەكتەپ -  چۋگاكو، 3 جىلدىق جوعارى ورتا مەكتەپ -  كاتو- گاككو). باستاۋىش سىنىپتاردا نەگىزگى ساباقتار جاپون ءتىلى، اريفمەتيكا، قالعان ساباقتار رەتىندە جاراتىلىستانۋ، قوعامتانۋ، مۋزىكا، ەتيكا، دەنە تاربيەسى، ونەر، قولونەر وتىلەدى. كىشى ورتا مەكتەپكە -  ەمتيحانسىز، جوعارى ورتا مەكتەپكە ەمتيحان تاپسىرىپ تۇسە الادى. ءبىلىمدى تەكسەرۋ ءتاسىلى -  جازباشا تەست.

ءتۇيىن.
مينيستر: «جاراتىلىس تانۋ (حيميا، فيزيكا، بيولوگيا، ينفورماتيكا) پاندەرىن ءۇش تىلدە، ونىڭ ىشىندە قازاق تىلىندە دە جاڭا ادىستەمەمەن وقىتۋ كوزدەلىپ وتىر. سوندىقتان بيىلعى جىلدان باستاپ، 73 مىڭ مەكتەپ مۇعالىمى جاڭا ادىستەمەگە ارنايى دايىندالادى» دەپ مالىمدەدى. مەكتەپ وقۋشىلارى ءۇشىن قازاقشا وقۋدىڭ ءوزى اۋىر تيەتىن جاراتىلىستانۋ پاندەرى اعىلشىن تىلىنە كوشكەندە قالاي بولار ەكەن؟! حيميا مەن فيزيكانى اعىلشىن تىلىندە بالا ساناسى ءسىڭىرىپ كەتە الا ما؟ مينيستر جاڭاشىلدىقتى ەنگىزۋ ءۇشىن 73 مىڭ مەكتەپ مۇعالىمىنە جاڭا ادىستەمەنى ۇيرەتەتىن 80 مامان نازاربايەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىندە دايىن تۇرعانىن ايتادى. ساعاديەۆ بۇل رەفورمالاردىڭ قاجەت ەكەنىن ايتقانىمەن، ونىڭ جۇزەگە اسۋ پروتسەسىنىڭ قيىندىعىن ەسكەرمەي وتىرعان سەكىلدى. ءىرى قالالاردا بۇل رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ جەڭىل شىعار، ارنايى اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن ماماندار «ات بايلاسا تۇرمايتىن» شالعايداعى اۋىلدارعا بارا ما؟ ماسەلە -  وسىندا. الدە رەفورما شالعايداعى اۋىلعا قاجەت ەمەس پە؟ قالاي دەسەك تە، مينيسترگە «وگىزدى دە ولتىرمەۋدىڭ، اربانى دا سىندىرماۋدىڭ» جولىن ىزدەۋ كەرەك سياقتى. ول ءۇشىن ءبىلىمنىڭ دامىماي قالعان سالالارىن دامىتۋ. بەلگىلى اكادەميك اسقار جۇمادىلدايەۆ: «وعان ءبىزدىڭ مۇمكىنشىلىكتەرىمىزدىڭ ازدىعى باستى سەبەپ. سوندىقتان حالىققا، ەكونوميكاعا قاجەت ءبىلىم سالالارىن دامىتۋ كەرەك، ءتىپتى عىلىمعا قارجى قۇيۋ مەحانيزمىن وزگەرتۋ كەرەك» دەگەندى ايتادى. شىن مانىندە، شەتەلدىك تاجىريبەنى ۇيرەنەر الدىندا كوپ جاعدايدا ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز ەسكەرىلمەي قالاتىن سياقتى. حالىققا ۇلتتىق مۇمكىندىكتەردى ساقتاي وتىرىپ، ءبىلىمدى ارتتىراتىن رەفورما قاجەت.

ايتقانداي، قازاقستانداعى 5000 مەكتەپكە ينتەرنەت ورناتۋ دەگەنگە قاتىستى ەسىمىزگە ساعاديەۆكە دەيىنگى جيىرما شاقتى ءمينيستردىڭ «قازاقستان مەكتەپتەرى جاپپاي كومپيۋتەرلەندىرىلدى» دەگەن راپورتى ءتۇستى. ەگەر جاپپاي كومپيۋتەرلەندىرىلگەن مەكتەپتەر ينتەرنەتكە قوسىلماي قالعان بولسا، وندا وعان قاي ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جاۋاپ بەرەدى؟

مەملەكەت باسشىسى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا جىل سايىن قوماقتى قارجى ءبولىپ، ۇدايى قامقورلىق جاساپ كەلەدى. بولىنگەن قارجىنىڭ قايتارىمى قايدا، ءبىلىم سالاسىندا ناقتى ناتيجە نەگە جوق؟ جاڭا مينيستر وسى جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ تۇسىنسە بولدى. قالعانىن ءومىر كورسەتەدى.

گۇلزينا بەكتاس، ايدانا نۇرمۇحان

«ايقىن»