اكەسىنىڭ باسىن ىزدەگەن نەمىس

نۇر- سۇلتان. قازاقپارات - ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان سوڭ، كەڭەس وداعىنىڭ باسشىسى ي. ستالين اشۋلانىپ، سوعىس كەزىندە بەيتاراپتىق تانىتقان نەمەسە فاشيستەر جاققا كوپتەپ ءوتىپ كەتكەن حالىق وكىلدەرىن قۋدالادى.

سونىڭ ناتيجەسىندە، ەدىلدىڭ ەن بويىنا قونىستانىپ، قوس قاپتالىن ەمىپ جاتقان ەجەلگى نەمىستەر مەن قالماق، نوعاي، تاتارلاردى جىلى ۇياسىنان ءتۇپ قوپارىپ كوشىردى. ولاردى قيىر شىعىسقا جانە قازاقستانعا ايدادى.

وسى تۇستا ءبىزدىڭ اۋىلعا اكە- شەشەسى جوق نەمىستىڭ جەتىم بالالارىن اكەلىپ تاراتقان ەكەن. نازار اۋعانبايەۆ دەيتىن ۇستا اقساقال ءوزىنىڭ ەكى ۇلىنا قوسىپ 4 جاسار نەمىستىڭ بالاسىن اسىراپ الىپتى. بالانىڭ قۇجاتتاعى اتى - گاينس رەدولف. نازار اتامىز ونى وزگەرتىپ «قايىس اۋعانبايەۆ» دەپ ءوزىنىڭ اتىنا جازدىرىپ العان.

حوش سونىمەن... كوپ زامان ءوتتى. قايىس ۇلكەن ازامات بولادى. قىزىق بولعاندا نازار اتامىزدىڭ ۇلدارى وقىپ- توقىعان سوڭ اۋىلعا ورالماپتى. قىزمەت بابىمەن ەلدەن الىستاپ كەتكەن. ءبىرى الماتى دا ۇلكەن دارىگەر، ەكىنشىسى شەتەلدە ەلشىلىك قىزمەتتە دەگەندەي... اقىرى قارا شاڭىراقتا قايىس قالىپ قويدى. ناكەڭ قايىسقا قويشى زيااحمەتتىڭ وقىماعان مالساق، قاراجون قىزى دامەلىنى الىپ بەردى.

قايىس پەن دامەلى 90- جىلدارى سوۆحوز تاراعاندا ءبىر وتار قويدى جەكەگە الىپ اشىبۇلاقتاعى ەسكى قىستاۋعا كوشىپ كەتتى. نازار اقساقال كەمپىرى ەكەۋى ورتالىقتا قالىپ قايىستىڭ ساپ- سارى ۇل- قىزدارىن وقىتتى. ءبىر كۇنى اۋىل دۇرلىكتى. ءدال سول جىلى نازار مەن كەمپىرى دۇنيەدەن وتكەن- ءتىن. ءبىز 9- سىنىپتا وقيتىن ەدىك. گەرمانيادان قايىستىڭ اعاسى ىزدەپ كەلىپتى. اعاسى ءىنىسىن «گاينس رەدولف» دەپ ۇزاق ىزدەگەن ەكەن. ءىنىسىنىڭ قايىس بولىپ وزگەرىپ كەتكەنىن قايدان ءبىلسىن. اقىرى تاپقان. قىزىق بولعاندا قايىس اعامىز نە نەمىسشە، نە ورىسشا بىلمەيدى. اقىرى ەكى اعايىنعا ۆەتۆراچ قابدەش اۋدارماشى جاساعان.

قايىستىڭ اعاسى رەسەيدىڭ ءبىر تۇكپىرىنە ايدالىپ بارىپتى (قاسىندا تاعى ءبىر ءىنىسى بار). وداق قۇلاعان سوڭ گەرمانياعا كوشىپ كەتىپتى. كەلن دەيتىن قالادا تۇرادى ەكەن. ول مال سوڭىندا ءجۇرىپ ابدەن توتىعىپ كەتكەن ىنىسىنە جانى اشىپ، ءبىر اپتاداي شارۋاسىنا كومەكتەسكەن بولىپ ءجۇردى دە، كەتىپ قالدى.

كەلەسى جىلى اعالى- ءىنىلى ەكەۋ بولىپ كەلدى. ولار جاي كەلگەن جوق، ىنىسىنە مال سۋارۋ ءۇشىن قۇدىقتان سۋ تارتاتىن موتور، تۇتىنۋعا ارنالعان سۋ تازارتاتىن قۇرىلعى اكەلىپ ورناتىپ بەردى... كەلەسى جىلى اعالارى قايىستى بالا- شاعاسىمەن گەرمانياعا كوشىرىپ اكەتتى. ەكى ورتادا اۋدانعا بارىپ كورمەگەن دامەلى اپامىز ەۋروپانىڭ تورىنەن ءبىراق شىقتى...

سول ەكى ارادا بىزدەر ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، جوعارى ءبىلىم الىپ ۇلگەردىك. ءوز باسىم كوپ ۋاقىت اۋىلعا بارمادىم. سەبەبى، ءۇي- ءىشىمىز تۇگەلدەي الماتى ماڭىنداعى قارعالى اۋىلىنا كوشىپ كەلگەن ەدى.

جۋىقتا اۋىلدا ناعاشى اپامىزدىڭ ۇلى ۇيلەنەتىن بولىپ، ءبىزدىڭ اۋلەت اتىنان وكىل رەتىندە مەن باراتىن بولدىم. قىستىڭ قىراۋلى كۇنى جول ءجۇرۋ دە وڭاي ەمەس... اۋپىرىممەن 1200 شاقىرىم جولدى باسىپ كوكپەكتىگە جەتتىك.

ەرتەڭىندە توي مالىن سويىپ جاتقان جىگىتتەردىڭ اراسىنان قايىس اعامىزدىڭ سارى ۇلىن بايقاپ قالدىم. بۇلار اكە- شەشەسىمەن بىرگە گەرمانياعا كوشىپ كەتكەن سياقتى ەدى عوي... مەنىڭ تاڭدانىپ تۇرعانىمدا اڭعارعان سامات ناعاشىم بىردەن: «ە، بۇلار گەرمانيانى تاستاپ باياعى دا قايتا كوشىپ كەلىپ العان» دەدى. تويدا قايىس اعانى دا كوردىم. قارتايىپ ەڭكىش تارتىپتى. ءبىراق ءالى تىڭ. ءبىر ارەدىكتە كاكەڭنەن «گەرمانيا جاقپادى ما، نەگە قايتىپ كەلدىڭىز؟» دەپ سۇرادىم.

قايىس اعامىز قالتاسىنان شىلىمىن الىپ تۇتاتتى، اۋىل شەتىندەگى شاعىن زيراتقا ۇزاق قاراپ، ويلانىپ وتىردى دا، «سەن الگى سۇيەكەڭنىڭ (سۇلەيمەن اتامدى ايتادى) نەمەرەسى ەمەسسىڭ بە، جارىقتىق جاقسى ادام ەدى، ەندەشە سەن بالاعا شىنىمدى ايتايىن. گەرمانياعا بارۋىن باردىم، ءبىراق انا زيراتتا جاتقان اكەمنىڭ باسىن قيىپ كەتە الماي، قايتا ىزدەپ كەلدىم... جارىقتىق مەنى تۋعان ۇلدارىنان كەم كورگەن جوق، قارا شاڭىراعىن ماعان سەنىپ تاپسىردى. ءوزىڭ ويلاشى، شىراعىم، شالدىڭ شاڭىراعىنىڭ وتىن ءوشىرىپ مەن قالاي كەتەم. اماناتتاپ بەرگەن وتىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىرمايمىن با؟! ودان كەيىن ۇرپاعىم قازاق بولماي قالا ما دەپ قورىقتىم...».

كاكەڭ ءدال وسىلاي جاۋاپ بەرەر دەگەن ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەگەن ەدى... كوزىمنەن جاس شىعىپ كەتتى. مەنىڭ دە جەتى اتام باسى وسىندا جاتىر. مەنىڭ جۇرەگىمدە تۋعان اۋىلىما، اتا- بابانىڭ اماناتىنا دەگەن قايىس كوكەمدىكى سياقتى ادالدىق بار ما؟!

جانسەيىت قۇمار
Namys.kz