مۇرىن نەگە بۇزىلدى؟

نۇر- سۇلتان. قازاقپارات - ەجەلگى مىسىرعا جولى تۇسكەن ادامداردىڭ ءبارى وسى ەلدەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ مۇرىندارى تەگىس بۇزىلىپ، بىت- شىت بولعانىن بىردەن بايقايدى. مۇرىندار نەگە بۇزىلدى؟

ەڭ ايگىلى سفينكستىڭ دە مۇرنى بىت- شىت... كونە كاير تۇرعىندارى پەرعاۋىندار تۋرالى اڭگىمە بولعاندا ولاردىڭ باسقا جاقتان كەلگەندىگىن مويىندايدى. الەمنىڭ جەتى عاجايىبىنىڭ ءبىرىن تۇرعىزعاندار كىم بولدى سوندا؟

ارحەولوگيا دەگەن ءىلىم بار. ناقتى ءىلىم. قىرىق قاتپارلى جەر قىرتىسىن اشا قالساڭىز، ونىڭ استىندا جاسىرۋلى جاتقان قانشاما بۇيىم، كونە زاتتار مەن تاريحي جادىگەرلەردىڭ جاسىن، قاشان جاسالعانىن، قالاي جاسالعانىن ءدال انىقتاۋ قيىن ەمەس.

سوڭعى جىلدارى تالايلاردىڭ تۇسىنىگىن تاس- تالقان قىلعان بىرنەشە جاڭالىق اشىلدى. تاريحتىڭ قازانى توڭكەرىلدى. ماسەلەن، ارحەولوگ عالىمدار مىسىر پيراميدالارىنان تابىلعان مۋميەلەردەن تەمەكى مەن كوكاين ىزدەرىن تاپتى. كەشەگە دەيىن كوكايندى حريستوفەر كولۋمب تاپقان دەگەن اڭىزبەن ءومىر ءسۇرىپ كەلدىك. 1492 - جىلى كولۋبم كوكاين جاپىراعى تۋرالى ءوزىنىڭ كۇندەلىگىندە «قۇرعاق تا قۇنارلى جاپىراق» دەپ جازىپتى. وعان جاپىراقتى جەرگىلىكتى ابوريگەندەر اكەپ بەرگەن. سوندا بۇعان دەيىن بولمادى دەگەن كوكاين جاپىراعى مەن تەمەكى پەرعاۋىندار الەمىندە قايدان ءجۇر؟

1992 - جىلى نەمىس عالىمدارى مىسىر مۋميەلەرىنىڭ قالدىقتارىن زەرتتەي كەلە گاشيش پەن كوكايننىڭ جانە تەمەكىنىڭ جاپىراقتارىن تاپقان. وسىعان دەيىن الەم عالىمدارى تەمەكى مەن گاشيش تەك قانا امەريكان جەرىنە تيەسىلى دەگەن تۇجىرىم جاساپ كەلگەن. قازاق دالاسىندا كەشەگە دەيىن كوكنار بولمادى دەپ كىم ايتا الادى؟ بىزدىكى ەسەپكە الىنبايتىنى ەلگە بەلگىلى. نەمىس عالىمدارى مۋميەلەردىڭ شاشتارى مەن تەرىسىنە، سۇيەكتەرىنە قوسىمشا تاجىريبەلەر جاساپ، ايگىلى رامزەس 2- ءنىڭ ءىش قۇرىلىسىنان تەمەكى جاپىراقتارىنىڭ فراگمەنتتەرىن تاپقان. بۇكىل الەمنىڭ عالىمدارى مۇنداي قۇبىلىستىڭ كىلتىن دە، سەبەبىن دە تابا الماي باس قاتىرۋدا.

1933 -جىلى نيۋ- مەكسيكودان سالماعى 90 تونناداي تاس تابىلعان. وعان كونە ەۆرەي تىلىندە 10 وسيەت قاشاپ جازىلعان ەكەن. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە بۇل جازبالاردىڭ وسىدان 2000 جىلداي بۇرىن قاشالعانى انىقتالدى. ەۆرەي ءتىلى مەكسيكادا قايدان ءجۇر؟!. تاستى بىرەۋ- مىرەۋ اپاردى دەيتىندەي دە نەگىز جوق. مينەرالدىڭ تازا جەرگىلىكتى جەر جىنىسىنان ەكەنىن عالىمدار انىقتاپ قويعان.

1993 - جىلى ارحەولوگتاردىڭ ءبىرى مەحيكونىڭ ىرگەسىنەن ءبىرقاتار ارتەفاكت تاپقان. سولاردىڭ اراسىندا ەجەلگى ريم قۇندىلىقتارىنا جاتاتىن ستاتۋيا تابىلعان. تاريحي كومبە 1500 - جىلدارى بىرنەشە قابات سەمەنتپەن نىعىزدالىپ كومىلگەن. ال مەكسيكاعا اق ادامداردىڭ تابانى 1519 - جىلى عانا تيگەندىگىن ەسكەرسەك، بۇل دا تاڭداي قاعارلىق قۇبىلىس.

امەريكانىڭ مەن شتاتىنداعى جەرگىلىكتى تايپالاردىڭ تۇرعان ورىندارىن زەرتتەگەن عالىمدار تاستان جاسالعان مونەتا تاپقان. باسىندا ونى 12 - عاسىرداعى اعىلشىننىڭ پەننيى دەپ قابىلداعان ولار تولىق زەرتتەي كەلە نورۆەگ كورولى ولافتىڭ تۇسىندا جاسالعان اقشا ەكەنىن انىقتاعان. ال ونىڭ پاتشالىق قۇرعان ءداۋىرى 1065-1080 -جىلدارعا كەلەدى. سوندا ولاف كورولدىڭ مونەتاسى امەريكاداعى ابوريگەندەر اۋىلىندا قايدان ءجۇر دەپ عالىمداردىڭ باسى قاتۋدا.

نيۋ- مەكسيكونى مەكەندەگەن زۋني تايپاسىنىڭ ءتىلى جاپون تىلىمەن ۇقساس ەكەن. مۇنى انتروپولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى نەنسي دەۆيس دەگەن قىز انىقتاپتى. ەكى ءتىلدىڭ فونەتيكالىق جانە سينتاكسيستىك قۇرىلىمدارى ەگىز قوزىداي ۇقساس بولىپ شىققان. عالىمدار ماسەلەنىڭ ۇڭعىل- شۇڭعىلىن زەرتتەي كەلە زۋنيلەر مەن جاپونداردىڭ قان قۇرامى كەڭ تارالعان ءۇشىنشى توپقا جاتاتىنىن انىقتاعان. ەكى حالىقتىڭ دا سيرەك اۋرۋلارعا بەيىمدىلىگى، اۋىز ادەبيەتىندەگى سيۋجەتتەرى دە ورتاق بولىپ شىققان. زۋني ءتىلى نيۋ- مەكسيكوداعى باسقا تىلدەرگە مۇلدەم ۇقسامايدى ەكەن. دەۆيس بولسا، جاپونداردىڭ ءبىر تايپاسى كاليفورنيا جاعالاۋىنا 12- عاسىردا جەتكەن بولۋى مۇمكىن دەگەن تۇجىرىم جاساپ وتىر.

بۇدان نە تۇيۋگە بولادى؟ الەم قازىرگىدەي التى قۇرلىققا بولىنبەي تۇرعان باعزى زاماندا ادام بالاسى بىرگە بولعان. جاپونداردىڭ وزدەرىن التاي توبىنا جاتقىزادى. ولاردىڭ اراسىندا اين دەگەن تايپا بار. قازاقتاردان اۋمايدى. بويلارى ۇزىن، اتجاقتى، جاۋىنگەر بولىپ كەلەدى. وسىلاردىڭ ار جاعىندا نە جاتىر؟ ۇقساستىق تامىرىن تەرەڭ زەردەلەگەن عالىم بار ما بىزدە؟!.

اڭگىمەنى مۇرىننان باستاپ ەدىك قوي. كايرداعى ۇلتتىق- تاريحي مۋزەيدە 1995 - جىلى بولعانىمىزدا تۋتانحامونعا قاتىستى تاريحي جادىگەرلەردى كورگەنبىز. قاپتاعان كوپ مۇرانىڭ اراسىنان ءوزىمىزدىڭ اسىق كوزگە بىردەن شالىنعان. ونى «يگرۋشكي تۋتانحامونا، بەز نازۆانيا» دەپ جازىپتى. ءبىز دە، بىزبەن بولعان قىرعىزدار مەن تۇركپەندەر دە «اسۋك»، «اشۇك» دەپ قاۋقىلداسىپ قالعانبىز. بۇل تۋرالى 2005 - جىلعى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ەتجەڭدىسىندە مەنىڭ «تۋتانحاموننىڭ اسىعى» دەگەن ماقالامدا جازىلدى.

ايتايىن دەگەنىم: الەمدە قانداي جاڭالىق اشىلسا دا كوشپەلى جۇرت سانالاتىن ءبىز سياقتى حالىقتار ايدالادا قالادى؛ قۇندىلىقتىڭ ءبارى ەۋروپا مەن امەريكا، يزرايل ەلدەرىنىڭ تۇرعىسىنان تۇجىرىمدالادى. ەجەلگى مىسىر ەسكەرتكىشتەرىنىڭ مۇرىندارى بۇزىلماعان كۇيى ساقتالسا ولار مەن بىزدەردىڭ ءتۇر- تۇلعا جاعىنان ۇقساستىعىمىز ايقىن بىلىنەر ەدى. قالاي دەگەندە دە تاريحقا تىڭ كوزقاراسپەن - كوشپەلىلەردىڭ ادامزات بالاسىنا قوسقان ۇلەسىن ەسكەرە وتىرىپ، قايتا قاراۋ دا كەرەك سىقىلدى.

ءبىزدىڭ قازاقتا ادامزات بالاسىنىڭ شىققان تەگى - ادام اتا ەسىمى نەگە ەرەكشە اتالادى؟ نەگە ءبىز عانا «ادامزات»، «ادامگەرشىلىك»، «ادامدىق» دەپ سويلەيمىز؟!.

پەرعاۋىن پاتشازاداسى تۋتانحامون باسقا ويىنشىق تابىلماعانداي نەگە اسىق وينادى؟!.

وسى ءبىزدىڭ مۇرنىمىز نەگە بۇزىلا بەرەدى؟!.

نۇرتورە ءجۇسىپ

«ايقىن» گازەتى