قاجىمۇقان قاجىلىققا بارعان با؟

استانا. قازاقپارات - قاجىمۇقان - قازاقتىڭ كۇش اتاسى. قاجىمۇقان - زامانىنىڭ الىبى. قاجىمۇقان - حالقىمىزدىڭ تۇڭعىش كاسىپقوي پالۋانى. جاۋىرىنى جەر يىسكەمەگەن باتىر بابامىز تۋرالى اڭىز كوپ. ءبىراق سول اڭىزداردىڭ اراسىنان ءبىزدى ەڭ قاتتى قىزىقتىرعانى - ونىڭ قاجىلىق ساپارى ەدى.

پالۋان مۇقان قالاي «قاجىمۇقان» اتانىپ كەتتى؟ راسىمەن قاجىلىققا بارعان با؟ مەككە- ءمادينانى كوزىمەن كورگەن بە؟ ناماز وقىعان با؟ كەزەكتى ماقالامىزدا وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەپ كورگەن ەدىك.

انادان الىپ بوپ تۋعان - مۇقان
قاجىمۇقان مۇڭايتپاس ۇلى 1871 -جىلى 12- تامىزدا اقمولا وڭىرىندەگى قوسپا دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى مۇڭايتپاس وتىنعا دەگەن اعاشتى تۇبىرىمەن بالتاسىز سۋىرىپ اكەتە بەرەتىن الىپ بولسا، اناسى كابيرا ءبىر بارعاندا ءبىر ايلىق وتىندى يىعىنا سالىپ اكەلەتىن زور قۋات يەسى بولىپتى. ال بالا مۇقاننىڭ تۇلعاسى 12-13 جاسىندا 20 جاسار جىگىتتىكىندەي ەكەن. قىستىگۇنى قىزىلجارداعى ماسليكوۆ اتتى ساۋداگەردە جالشى بوپ جۇرگەن بوزبالا مۇقان بىردە شانامەن ءشوپ اكەلە جاتادى. ەكى اتتىڭ ءبىرى جولدا ءولىپ، ىزاعا بۋلىققان ول ءولى اتتى ءشوپتىڭ ۇستىنە لاقتىرىپ، ەكىنشى اتتى شانانىڭ ارتىنا بايلاپ، مايا ءشوپتى اۋىلعا ءوزى سۇيرەپ كەلگەن دەسەدى. سول جولى قارشاداي بالانىڭ جويقىن كۇشى ماڭايىنداعىلاردى تاڭعالدىرىپتى. 18 جاسىندا ومبىعا كەلگەن مۇقان العاش سيركتى كورەدى، تۇڭعىش رەت كۇرەسىپ، كوزگە تۇسەدى. اينالاسىنداعىلاردىڭ كەڭەسىمەن كۇرەستىڭ وقۋىن وقىماق بولىپ، 1889 - جىلى پەتەربۋرگتەن ءبىر-اق شىعادى. مىنە، وسىلاي ونىڭ ۇلكەن سپورتتاعى العاشقى بەلەستەرى باستالادى.
مۇقاندى الەم چەمپيونى دەي الامىز با؟
بۇگىندە كەي دەرەكتەردە قاجىمۇقاندى «تەك قازاق ىشىنە تانىمال بولعان»، «الەمدىك دەڭگەيگە شىقپاعان»، «الەم چەمپيونى اتاۋىمىز جاراسپايدى»، «چەمپيوناتتارعا قاتىسپاعان»، «سيركتە ونەر كورسەتىپ جۇرە بەرگەن» دەگەن سوزدەر ايتىلىپ ءجۇر. ءبىراق بۇل سوزدەردىڭ نەگىزسىز ەكەنىن سوڭعى تابىلعان دەرەكتەر دالەلدەۋدە. مۇقان پەتەربۋرگتە التى اي فرانسۋز كۇرەسىن ۇيرەنەدى، 1890 - جىلى ءۇش اي گامبۋرگتەگى كۇرەس مەكتەبىندە تاجىريبە جينايدى. ال 1891 - جىلى العاش رەت الەمدىك دەڭگەيدەگى كۇرەسكە ءتۇسىپ، يۆان زايكيندى جەڭەدى. بۇل كۇرەس كيەۆ قالاسىندا وتكەن بولاتىن. ءدال وسى ساپارىندا كەيىن اينىماس دوسىنا اينالعان اتاقتى پالۋان پوددۋبنىيمەن تانىسادى. بۇل دوسىمەن تالاي جارىستارعا بىرگە قاتىسقان مۇقان باس جۇلدەنى پوددۋبنىيعا كۇرەسسىز بەرىپ، ونى ۇستاز تۇتىپ، ءوزى كەيىنگى ورىنداردى الىپ وتىرادى ەكەن. قاجىمۇقان 1899 - جىلى پاريجدە اراب پالۋانى حاجى مۇرزىقتى جەڭسە، 1905 -جىلى قىتايدىڭ حاربين قالاسىندا جاپوندىق ساراكيكيدى دجيۋ- دجيسۋ ادىسىمەن جەر جاستاندىرادى. الەمنىڭ تالاي ەلدەرىن ارالاپ، كۇرەسكەنى جونىندە پالۋاننىڭ ءوزى:

قاجىمۇقانمىن قازاقتا كۇشىم اسقان،

پالۋاندىقتان ايتايىن ءبىراز داستان.

«ورىس پالۋان» اتانىپ ون ەكى جىل،

جيىرما ءتورت پاتشالىقتىڭ جەرىن باسقام.

قالاسىن كەزدىم تالاي دۇنيەنىڭ،

تانىتتىم مەنى تۋعان قازاق ەلىن.

ۇستىمنەن جۇكتى اۆتوبۋس جۇرگەن ۋاقتا،

سوندا دا قايىسپاعان قايران بەلىم، - دەپ جىرلايدى. ال حالىق اقىنى نارتاي بەكەجانوۆ:

قازاقتىڭ قاجىمۇقان پالۋانى،

ونەردىڭ بار وزىندە الۋانى.

شەتەلدەن قىرىق سەگىز مەدال العان،

قايتپاعان، اسىپ تۋعان ارۋاعى.

قۇدىرەتتى قارا كۇشتىڭ قاھارمانى،

پالۋاننىڭ ءبارىن جىققان جيھانداعى.

تىزەسىن بەلدەسكەننەن بۇككەن ەمەس،

چەمپيون جەر جۇزىنە اتالعالى، - دەسە، سىرباز اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ:

اتاعى بولىپ كەتكەن اڭىز ەردىڭ،

قول سوققان تۇرە كەلىپ پاريج، بەرلين.

بريۋسسەل، ريم، لوندون گازەتتەرى،

پالۋاننىڭ جازعان تەرىپ ءار ىزدەرىن، - دەپ جازعان بولاتىن.

قاجىمۇقان ءومىرىن زەرتتەۋشى قالياكپار ءامىرجانوۆتىڭ: «قاجىمۇقان - قازاق حالقىنىڭ تۋىن بيىككە كوتەرگەن الەم چەمپيونى. ول پورتتى قالا جيدداعا كەلگەن. ونداعى جارىسقا الەمنىڭ 25 پالۋانى قاتىسادى. ءۇندىستاننان - سالاح، مامبۋ، احمەت، ءالي، ەگيپەتتەن - يۋسۋف، نۋرا، مۋستافا، يراننان - ماحمۋد جانە فارۋددين، وڭتۇستىك افريكادان - قارا مۇسىلمان تسيپس قاتىسقان. جارتىلاي فينالعا مۇقان جانە مامبۋ، تسيپس پەن يۋسۋف شىعادى. ناتيجەسىندە، فينالعا مۇقان جانە تسيپس جەتەدى. مۇقان 10 مينۋتتىڭ ىشىندە قارا مۇسىلماندى جەڭىپ، التىن مەدال مەن باس جۇلدەگە بەس مىڭ رەال اقشا الادى. مەدالدىڭ لەنتاسىندا «ازيا مەن افريكا چەمپيونى» دەگەن ءسوز جازىلعان. قاجىمۇقاننىڭ قىتاي پالۋانى سي- حو- چانگتى، جاپون پالۋانى ساراكيكيدى جەڭگەنىن ەسكە الساق، ونى ازيا، افريكا چەمپيونى بولعان دەۋگە تولىق قۇقىمىز بار.

1910 -جىلى بەرليندە وتكەن بىرىنشىلىكتە دۇنيەءجۇزى چەمپيونى گانس كاۋندى قۇلاتىپ، تاعى دا چەمپيون اتانادى. 1909-1910 - جىلدارى ەۋروپانىڭ ريگا، كەلن، گەتەبورگ، بەرلين قالالارىندا وتكەن بىرىنشىلىكتەردە دۇنيەءجۇزىنىڭ چەمپيونى اتاعىن ءۇش مارتە الادى»، - دەپ جازدى ءوز زەرتتەۋلەرىندە. مىنە، وسى جازبالاردىڭ بارلىعى قاجىمۇقاننىڭ الەمدىك دارەجەدەگى پالۋان بولعانىنىڭ دالەلدەيدى ەمەس پە؟! تەك مۇراعات اقتارىلماي، قۇجاتتار زەرتتەلمەي جاتسا كەرەك. ايتپەسە، پالۋان ومىرىنە قاتىستى تالاي قۇندى دۇنيە تابىلار ەدى دەپ ويلايمىز.

قاجىمۇقان ءدىندار بولعان با؟
قاجىمۇقاننىڭ تەڭدەسسىز پالۋاندىعىمەن قاتار، دىنگە جاقىن، يماندى جان بولعانىن دالەلدەيتىن ەستەلىكتەر دە بارشىلىق. ءبىرىنشى ايەلى، ورىس قىزى نادەجدا چەپكوۆسكايانى العاندا وزگە قازاق زيالىلارىنداي قاجىمۇقان دا نەكەسىن مۇسىلمانشا قيدىرىپ، ايەلىنە يسلام ءدىنىن قابىلداتادى. نادەجدا اتتى ەسىمىن وزگەرتكىزىپ، ارداقتى پايعامبارىمىزدىڭ (س. ا. س. ) سۇيىكتى قىزى فاتيمانىڭ اتىن بەرگىزەدى. كەيىن حالىق ونى «ءباتيما» اتاپ كەتەدى. بۇل تۋرالى نادەجدا چەپكوۆسكايانىڭ ءوزى «كۇش اتاسى» كىتاپتا:

«قاجىمۇقان وتە سىمباتتى، بويشاڭ، قاراتورى جىگىت بولاتىن. شىنىمدى ايتسام، مەن ونى ءبىر كورگەننەن- اق ۇناتىپ قالدىم. سيرك ويىنى مەن كۇرەس ەكى ايعا سوزىلدى، ءبىزدىڭ تانىسقانىمىزعا دا ەكى ايداي ۋاقىت بولدى. وسى مەرزىم ىشىندە ەكەۋىمىزدىڭ ارامىزدا ماحاببات وتى تۇتانىپ، ومىرلىك دوس بولۋعا بەل بايلاستىق. قاجىمۇقان مەنى ءوز ەلىنە، ومبىعا الىپ باراتىنىن ايتتى. مەن بولسام، مۇقانعا سەنگەنىم سونشالىق، ۇلتى، سالتى باسقا ادام بولسا دا ەندى ماعان ەشكىمنىڭ زەكىپ سويلەپ، زابىرلىك جاساي المايتىنىنا كوزىم جەتكەندىكتەن شەكسىز قۋانىش ۇستىندە ەدىم. ءالى ەسىمدە، ومبىعا كەلگەن سوڭ عانا ءومىرىمنىڭ وزگەرىپ، نۇرلانىپ، شاتتىققا، جاقسىلىققا بولەنگەنىن سەزىندىم. قازاق حالقىنىڭ جايدارى ءجۇزدى مەيماندوستىعى، باۋىرمالدىعى بىردەن باۋراپ اكەتتى.

ومبى قازاقتارى مەنى باسقا ۇلتتىڭ بالاسى دەپ جات كورمەي باۋىرىنا باسىپ، تۋىسقانداي قارسى الىپ، «كەلىن كەلدى، توي بولادى» دەپ قۋانىسىپ جاتتى. ومبىعا كەلگەننەن سوڭ كوپ ۇزاماي، مەنى مەشىتكە اپارىپ حاسەن دەگەن مولداعا نەكەمىزدى قيدىردى. سول كۇننەن باستاپ مەن «قاجىمۇقاننىڭ زايىبى ءباتيما» اتاندىم»، - دەپ ەسكە الادى. قاجىمۇقاننىڭ بۇل ايەلىنەن تۋعان ەكى ۇل - حاليوللا مەن عابدوللانىڭ ەسىمدەرىنىڭ دە مۇسىلمانشا قويىلۋى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.

قاجىمۇقان بەرتىنىرەك، 1948 - جىلى قايتىس بولدى. سوندىقتان ونىڭ كوزىن كورگەن كونەكوز قاريالاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ كوزى بۇگىندە ءتىرى. پالۋاننىڭ كەيىنگى ءومىرى تۋرالى ولاردىڭ ايتقان ەستەلىكتەرى بارشىلىق. مىنە، سول ەستەلىكتەردە قاجىمۇقان ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا بەس ۋاقىت ناماز وقىپ، اللاعا قۇلشىلىق ەتكەنى ايتىلادى. پالۋاننىڭ ۇلى ايدارحاننىڭ دوسى بولعان، قاجىمۇقاندى كىشكەنتاي كەزىندە كورگەن ءاشىمباي وتكەلبايەۆ اقساقال:

«قازانداعى ەت پىسكەنشە ايدارحان ەكەۋمىز گۇل تەرۋگە كەتكەنبىز. كەلسەك، اتا توسەكتە دومبىراسىن شەرتىپ جاتىر ەكەن. ەت جەپ بولعان سوڭ ول كىسى قورىلداپ ۇيقىعا باستى. سىزگە وتىرىك، ماعان شىن، قورىلىنان بۇكىل دالا گۇرىلدەگەندەي. ۇيقىسىنان تۇرا سالا جۋىنىپ، ناماز وقىدى. قۇلشىلىق جاساپ بولىپ تومەن قاراي ءسال جۇگىرىپ، توقتادى دا، اتقوسشىسى جانىنا سۇيرەلەپ اكەپ بەرگەن ۇلكەن كىر تاستارىن كوتەرە باستادى»، - دەگەن ەستەلىك ايتقان. وسىنىڭ ءوزى اتاعى الەمدى شارلاعان الىپ پالۋاننىڭ دىنگە قانشالىقتى جاقىن بولعانىنىڭ دالەلى بولسا كەرەك.

قاجىمۇقاننىڭ وڭ جاعىندا ايەلى ءمىنايىم، ۇلى ايدارحان جانە نەمەرە ءىنىسى ەسبول


مۇقان پالۋان قاجىلىققا قالاي باردى؟
و باستا قاجىمۇقاننىڭ ازان شاقىرىلىپ قويىلعان ەسىمى مۇقان ەكەن. ءبىراق بەرتىن كەلە «قاجى مۇقان» اتانىپ، حالىققا دا سولاي تانىمال بولادى. پالۋانعا بۇل اتاۋدىڭ قالاي جالعانعانى جونىندە دە ءتۇرلى پىكىرلەر بار. بىرەۋلەر «مۇقان قاجىلىققا بارامىن دەپ جولعا شىعىپ، تۇركيادان قايتقان. سودان كەيىن «قاجى» اتانا باساتاعان» دەسە، ەندى بىرەۋلەر «مەككەگە قاجىلىققا بارعانى راس»، - دەيدى. ءبىز دە سوڭعى نۇسقاعا قوسىلامىز. ويتكەنى، قازاقتىڭ كەز كەلگەن ادامدى «قاجى» اتاي بەرمەسى انىق. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، پالۋان قاجىلىققا بارعان، پارىزىن وتەگەن، تەك كەيىنگى جىلدارى كەڭەستىك يدەولوگياعا وراي بۇل تۋرالى كوپ ايتا بەرمەگەن.

بۇل ءسوزىمىزدى قاجىمۇقان تانۋشى قالياكپار ءامىرجانوۆتىڭ مىنا دەرەگى قۋاتتاي تۇسەدى: «ىستامبۇلدا اتاقتى تۇرىك پالۋانى نۇرلانى جەڭگەن سوڭ، شاكىر پاشا مەن يمام بايۋر مۇقاندى قۇرمەتتەپ قاجىلىققا شاقىرادى. ءسويتىپ ءۇش اپتاعا سوزىلعان كەرۋەن ورتالىق تاۆردان، تيگر وزەنىنىڭ بويىمەن باعداتقا، ودان ءارى ۇلكەن نەفۋز شولىمەن مەككەگە جەتەدى. مەككەدە قۇلشىلىق جاساپ، مۇقان قۇدىقتان ءزامزام سۋ ىشەدى، ارافات تاۋىنىڭ ەتەگىندە ءۇش كۇن شاتىردا تۇنەيدى. قىسقاسى، ول قاجىلىقتىڭ شارتتارىن تۇگەلىمەن ورىندايدى. سودان باستاپ مۇقان دەگەن ەسىمى ۇمىتىلىپ، قاجىمۇقان اتالىپ كەتەدى. ال «جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن تۇرىك پالۋانىن جەڭگەن سوڭ مۇقانعا قاجى اتاعى بەرىلىپتى» دەگەن - جالعان اڭگىمە. بۇل سول ۋاقىتتا قوعامنىڭ قۇبىلىسىن، كوزقاراسىن بايقاعان پالۋاننىڭ ناعىز قاجىلىعىن جاسىرىپ، سەبەپ تاۋىپ، ءوزىنىڭ شىعارعان «ەرتەگىسى» عوي».

قاجىلىق ساپارى تۋرالى قاجىمۇقاننىڭ ءوز اۋزىنان شىققان دا ءسوز بار ەكەن. پالۋان اۋىلداسى دۇيسەنباي ەلىبايەۆقا: «بالام، مەنى حالىق بىرىنەن ءبىرى ەستىپ قانا ءبىلىپ ءجۇر. اتىمدى دا تولىق بىلمەگەن جۇرت ءاجىمۇقان دەپ اتاپ ءجۇر. مەنىڭ اتىم - قاجىمۇقان. مەككەدەن كەلە جاتقانىمدا «قاجى» دەگەن ءسوزدى تۇرىكتەر قوسىپ، «قاجى مۇقان» اتاندىم»، - دەگەن كورىنەدى. بۇل دەرەكتەر - قاجىمۇقاننىڭ قاجىلىققا بارعانىنىڭ انىق دالەلى. ويتكەنى، جيدداعا جارىسقا بارىپ تۇرعان قاجىمۇقانداي ادامنىڭ مەككەگە سوقپاي كەتۋى مۇمكىن ەمەس شىعار. قاجىلىق ماۋسىمى بولماعان كۇندە دە كىشى قاجىلىققا بارعان بولۋى ابدەن ىقتيمال. تەك قاشان، قاي جىلى، قانداي جاعدايدا بارعانىن انىقتاۋ - بولاشاق زەرتتەۋشىلەردىڭ ەنشىسىندەگى دۇنيە.

قاجىمۇقان تۇرمەگە نە ءۇشىن قامالدى؟
قاجىمۇقان ءوز زامانداستارى - كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ ازاماتتاردىڭ بارلىعىمەن ارالاس- قۇرالاس بولعان. الاش زيالىلارىمەن دە تىعىز قارىم- قاتىناس ورناتقان. اسىرەسە ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆپەن جاقىن ارالاسىپ، ول ەل ارالاۋعا شىققاندا جانىنا بىرگە ەرىپ كەتەدى ەكەن. ونەر ادامدارىنىڭ دا جانىندا ءجيى جۇرگەن قاجىمۇقان تۋرالى ءبيشى شارا جيەنقۇلوۆا: «ايبىندى دا الەۋەتتى كىسى ەدى. جەر جۇزىنە اتى ءماشھۇر بولسا دا سوندايلىق قاراپايىم، كىشىپەيىل، ناعىز حالىقتىڭ ۇلى ەدى»، - دەپ ەسكە الادى.

ال پالۋانمەن كەيىن جاقسى ارالاسىپ، دوس- جار بولىپ كەتكەن اقىن ءابدىلدا تاجىبايەۆ العاشقى كەزدەسۋى جونىندە: «قاجەكەڭ ەتتى قالاي سىپايى جەسە، شايدى دا سونداي سىپايى ءىشتى. تاباقتا كەلىنگە دەگەن سارقىت قالدى، كەسەلەر دە اقىرىنا دەيىن توڭكەرىلگەن جوق. كەيىنىرەك ورتاداعى ستول شىعارىلدى، اپام تەكەمەتىن جايىپ، ونىڭ ۇستىنە كىلەمىن توسەدى. ءسويتىپ وسى توردەن پالۋان اعاعا قاشان قايتقانىنشا جاتىپ تۇراتىن ورىن ۇسىنىلدى. ۇيىمىزدە جاي كىسى ەمەس، الىپ ادامنىڭ جاتقانىن ءبىرىنشى كۇنى عانا سەزىندىك، ازداپ قىسىلدىق تا. «قالاي تويدىرادى ەكەنبىز، بۇل ءداۋدى؟» - دەدىك. ءبىراق ءداۋىمىز ءوزىمىز قاتارلى عانا ءىشىپ- جەيتىن كىسى بولىپ شىقتى. ءبىرىنشى ءتۇنى قاجەكەڭنىڭ جوتەلگەنىنەن بالالار دا بىرنەشە رەت جىلاپ وياندى، ول ەدەندە جاتىپ جوتەلگەندە جەر قوزعالعانداي ءۇي سولقىلايدى ەكەن»، - دەپ جازعان بولاتىن.

قازاق زيالىلارى مەن ونەر ادامدارىنىڭ ورتاسىندا ەركەلەپ قانا جۇرگەن قاجىمۇقاننىڭ تۇرمەگە قامالۋى وسى ارالاس- قۇرالاستىعىنان بولدى. ويتكەنى، 1917 - جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قازاق زيالىلارى ەگەمەندىك ءۇشىن كۇرەسۋگە بەل شەشە كىرىسەدى. ولاردىڭ اراسىندا ءاليحان بوكەيحان ۇلى، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى، ماعجان جۇماباي ۇلى، قازاقتىڭ العاشقى رەجيسسەرى جۇمات شانين مەن ەرمەك سەركەبايەۆتىڭ اكەسى بەكمۇحاممەد سەركەبايەۆ بولعان. بۇل يگى ءىستىڭ بەل ورتاسىندا قاجىمۇقان دا ءجۇردى. ول الاشورداشىلار جينالاتىن جەر - سەمەيگە ءجيى بارىپ تۇرعان.

قازاق جاناشىرلارى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قۇرىعىنا ءىلىنىپ، شەتىنەن اباقتىعا قامالا باستاعان 1929 - جىلى قاجىمۇقان دا ۇستالىپ، تۇرمەگە تۇسەدى. نوۆوسىبىردەگى تۇرمەدە 5-6 اي جاتقان سوڭ، ونى جولداستارى شىعارىپ العان دەسەدى. ودان كەيىنگى جىلدارى قاجىمۇقان وزگە ەلدەردە جۇرگەنىنە قاراماستان، قازاقتىڭ زيالىلارى قۇرعان «الاش» پارتياسىنا بىرنەشە رەت اقشا اۋدارىپتى. بۇل تۋرالى ساقتالعان قۇجاتتار بار كورىنەدى. ال 1937 - جىلدىڭ زوبالاڭىندا «حالىق جاۋى» اتانعاندارمەن بايلانىسى بار ادامداردىڭ بارلىعى ايدالدى، اتىلدى. بۇل ۋاقىتتا پالۋان كوزدەن تاسا جۇرە تۇرۋدى ۇيعارىپ، ەل ىشىنە كەتەدى. ءبىراق ناقتى قايدا، نە ىستەپ جۇرگەنىن ەشكىم بىلمەگەن. ءومىرىنىڭ بۇل كەزەڭى تۋرالى قاجىمۇقان دا ەشكىمگە ءتىس جارىپ ايتپاعان دەسەدى.

پالۋان الاش زيالىلارىنىڭ ورتاسىندا

«بۇلشىق ەتى دالانىڭ...»
قاجىمۇقانعا جىر ارناماعان اقىن كەمدە- كەم. سول سياقتى قاجىمۇقاندى اڭىزعا ارقاۋ ەتپەگەن اڭگىمەشى، شەجىرەشى دە جوق شىعار. «قازاقتىڭ باس بۇلشىق ەتى» تۋرالى اقيقات ارالاس اڭىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاق دالاسىن كەزىپ ءجۇر. جۇرت اسىرەسە پالۋاننىڭ يمانجۇسىپتەن قالاي تاياق جەگەنىن تۇرلەندىرىپ، جاساندىرىپ ءارقيلى ەتىپ اڭگىمەلەيدى. بۇل وقيعانى ءابدىلدا تاجىبايەۆقا قاجىمۇقاننىڭ ءوزى ايتىپ بەرگەن دەسەدى.

قاجىمۇقاننىڭ جاسىراق ۋاقىتى ەكەن. بازاردا ءبىر شالمەن سوزگە كەلىسىپ قالعان پالۋاندى شال قامشىمەن ۇرماققا ۇمتىلعاندا، قاجىمۇقان ونى اتتان جۇلىپ الىپ، ءۇيدىڭ ۇستىنە اتىپ ۇرىپتى. اشۋلانعان اقساقال: «ءىنىڭدى ءوز قولىڭمەن جازالاماساڭ، بۇل دۇنيەدە كەشىرمەيمىن»، - دەپ يمانجۇسىپكە بارادى. يمەكەڭ دە قاتتى اشۋلانىپ، ءبىر توپ اداممەن قىمىز ءىشىپ وتىرعان قاجىمۇقانعا كەلەدى. «اكەڭدەي كىسىگە نەگە ازار بەرەسىڭ، يت؟!» - دەپ، ارقاسىنان قامشىمەن سالىپ ءوتىپتى. ونى پالۋاننىڭ ءوزى: «تۋ سىرتىم سوگىلىپ كەتكەن شىعار دەپ ەم، ايتەۋىر امان ەكەن. كوزىم قاراۋىتىپ كەتىپ، ارەڭ جىعىلماي قالدىم»، - دەپ ەسىنە العان كورىنەدى. «ياپىرماي، اياماعانى ما؟» - دەگەن ءابدىلداعا: «ارينە، اياعانى. جۇرت «ازىرەيىل يمانجۇسىپتىڭ قامشىسىنىڭ ۇشىندا» دەيتىن. شىنداپ سوقسا، مەنى ەكى ءبولىپ تۇسىرمەي مە؟ ونداي اعالار قازىر قايدا؟ بولمىسى بولەك جاندار ەدى عوي»، - دەپ كوزىنە جاس الىپتى.

ال تاعى ءبىر اڭىز بىلاي تولعايدى: «رەسەيدە «رۋسسكي مەدۆەد» دەگەن لاقاپ اتى بار ۆولوديا دەگەن ورمانشى بولعان ەكەن. قاجىمۇقان ونىمەن دە كۇرەسىپ، جەڭىسكە جەتكەن. سوندا ورمانشى: «قازاق باتىرى! وتىز بەس جىلدان كەيىن مەن سەنى ىزدەپ بارامىن. سوندا تاعى ءبىر كۇرەسەيىك. سول جولى سەنى مىندەتتى تۇردە جەڭەمىن»، - دەپتى. سونىمەن ول وقيعا ۇمىتىلادى. كەيىن قاجىمۇقان تەمىرلاندا تۇرعاندا قالاي تاۋىپ العانى بەلگىسىز، جاڭاعى ورمانشى شال ىزدەپ كەلىپتى. جانىندا ەڭگەزەردەي ەكى ۇلى بار ەكەن. قاجەكەڭ قۋانىپ، ولاردى قوناق ەتىپتى. ول كەزدە قاجىمۇقاننىڭ جاسى 75-تە، ورمانشىنىڭ جاسى ودان دا ۇلكەن بولسا كەرەك. سوندا ول:

«ءاي، مۇقان! ەكى مىڭ شاقىرىم جەردەن سەنى بەكەر ىزدەپ كەلگەن جوقپىن. ۇمىتىپ قالدىڭ با؟ بۇگىن ۋادەلەسكەنىمىزگە 35 جىل تولدى. مەن سەنىمەن كۇرەسپەي كەتپەيمىن»، - دەيدى. قاجەكەڭ: «ەكى شالدىڭ كۇرەسىپ جاتقانى ۇيات بولار»، - دەسە دە، اناۋ ايتقانىنان قايتپايدى. اقىرى قاجىمۇقان ۆولوديا شالمەن كۇرەسىپ، ايقىن باسىمدىقپەن جەڭەدى. «جەڭىلگەن جۇدىرىققا تويماس» دەگەندەي، قارت اڭشى ەندى ۇلىن كۇرەستىرمەك بولادى. قاجەكەڭنىڭ ساندىقتا جاتقان جالپاق بەلبەۋى بار ەكەن. سونى بەلىنە بۋىنعاندا ءىشى تارتىلىپ، بۇكىل كۇش كەۋدەسىنە جينالىپتى. سولاي ورمانشىنىڭ ەكى ۇلىن دا جەڭىپتى».

قاجىمۇقان حالىق اراسىندا ونەر كورسەتۋدە

تەڭدەسسىز پالۋان ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن وتكىزگەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، ورداباسى اۋدانى، تەمىرلان اۋىلىندا 1948 - جىلى 77 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وتەدى. كوزى تىرىسىندە پالۋاندى ءداۋاپا اتتى الىپ كەمپىر ارنايى ىزدەپ كەلىپ: «نەگە ەرتەرەك كەزدەسپەدىك ەكەن؟ ەكەۋمىز قوسىلعاندا، بىزدەن دە الىپ پالۋان تۋار ەدى عوي»، - دەپ قاجىمۇقاندى قۇشاقتاپ جىلاعان دەسەدى. اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ تىلىمەن ايتساق:

ياپىر- اي، بۇل نە، ۇلتىمىز الىپتىقتان سۋىنعانى ما؟

ءجۇز قىرىق جىلداي وتسە دە قاجىمۇقاننىڭ تۋعانىنا،

كۇللى قازاق ايەلدەرى جىل سايىن تولعاتقانىمەنەن،

نامىسىن ءور كەۋدە ەركەك قۋاتتارعا قورعاتقانىمەنەن،

اكەلە الماعان سوڭ ومىرگە جويقىن كۇش - جاڭا قاجىمۇقاندى

ءار ايەلدىڭ ءوز كۇيەۋىنە وكپە قىجىلى، نازى تۇتاندى.

راسىمەن دە ارادا قانشاما ۋاقىت وتسە دە قازاق دالاسىنان ءالى جاڭا قاجىمۇقان شىققان جوق. الىپ اتاسىنىڭ كۇرەستەگى جەڭىستى جولىن ءالى ەشكىم قايتالامادى...

مارفۋعا شاپيان

http://islam.kz