ءماشھۇر ءجۇسىپ ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇنى
يمەكەڭنىڭ ايتۋى بويىنشا، ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ارابشا جازباسىن اراب ارپىنەن ورىس ارپىنە اۋدارعان مەن، - مىڭجىلدىق قۇداسى الدابەرگەن ۇلى تولەپبەرگەن. 4 جىل بويى ەڭبەك ەتىپ، 1991 - جىلى ەلىمىز ەگەمەندىك الاردىڭ الدىندا ءبىتىردىم. ءماشھۇر ادام ءجۇسىپ قۇدامنىڭ ءوزىنىڭ تاپسىرىپ، ارنايى ايتىپ كەتكەن اماناتىنداي بولدى.
ماشەكەڭنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى - ادام ءجۇسىپ، ال اكەسىنىڭ اتى كوپجاسار ەكەن. ال، مەن ءوزىن 15 جىل كۇتكەن كەلىنى اق زەينەپتىڭ نەمەرە باۋىرىمىن. ءماشھۇر ءجۇسىپ ولەرىنەن 10 جىل بۇرىن وزىنە بەيىت سالدىرىپ جانە ولەتىن كۇنى الدىن- الا، كوزىنىڭ تىرىسىندە وزىنە جانازا شىعارتىپ، دالەل وقىتىپ، جۋىندىرىپ، كەشۋ الىسىپ، وسيەتىن ايتىپ ومىردەن ءوتىپتى. وسى ەكى اڭگىمەنى بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ پارىزىم.
ءماشھۇر ءجۇسىپ كوزى تىرىسىندە وزىنە بەيىت سالدىردى. باسشىلىكتەن ەكى قۇداسىن اكەلدى. اۋىل جاستارىن جينادى. ول كەزدە مەن 18-دە، جاس كەزىم ەدى. سونان تاڭەرتەڭ شايدى ءىشىپ بولعان سوڭ، قايلا، لوم، كۇرەك العىزىپ، بارلىعىمىزدى ەرتىپ، ءوزى اتقا ءمىنىپ ءۇي سالاتىن جەردى كورسەتپەك بولىپ، باستاپ ءجۇردى. اۋىلدىڭ جانىندا تۇرعان زيراتقا قاراي ەمەس، اۋىلدان قاشىق جالعىز تۇرعان تاۋعا قاراي كەلە جاتىرمىز. سول تاۋدىڭ ارعى جاعى اۋىلعا قاراي جازىق، جەرى جۇمساق، قازۋعا وڭاي. بۇل كىسىنىڭ بەتى سولاي دەپ كەلە جاتىرمىز. اتىمەن بىزدەن بۇرىن تاۋدىڭ قاق باسىنا شىعىپ، ءبىزدى توسىپ وتىردى. ءبىز دە كەلدىك.
قۇداسى: - «نە مىنا بيىكتەن جازىق جاقتان ىڭعايلى جەر قاراپ وتىرسىز با؟»، - دەدى. ماشەكەڭ: - «جوق، ءدال وسى وتىرعان تاسىمنان باستايسىڭدار. مىنا تاستى ءوزىم وسىندا قونىستانعان جىلى قويعام، جالعاندا پانا قىستاۋىم، بۇلاعىم بولسا، اقىرەتتىك قىستاۋىم وسى تاۋدىڭ باسى بولسىن»، - دەدى. قۇداسى «مىنا تاۋ قىپ- قىزىل تاس قوي، جامباسىڭىزعا باتپاي ما؟»، - دەيدى. ماشەكەڭ: - «جوق بۇل جەردىڭ تاسى سۋىرما، بۇل جەردە مەنىڭ توسەگىم سالۋلى، استىمدا بور توپىراق، ءيىسى قانداي ارامات.
ەشقايدان ەشتەڭە اكەلىپ اۋرە بولمايسىڭدار جانە باسىما ورناتاتىن قاسيەتتى راۋان تاسىمدا وسىندا»، - دەپ قازدىردى. ۇلكەن پودۆال قىلىپ، كەڭ ەتىپ بىرنەشە كۇن قازدىق. ءوزى بىزبەن بىرگە بارىپ وتىردى. ءبىر كۇنى، ەندى لوم سوقپاڭدار، بۇدان بۇلايعى تاس كوزدى- كوزدى سۋىرما تاس، قايلامەن تىرناپ الىڭدار. باسىما قوياتىن راۋان تاسىم سىنىپ قالماسىن. مىنا سۋىرما جۇمىر تاستاردا شۇڭقىر- شۇڭقىر تەسىك بار، مۇنى جەكە ۇيىڭدەر. مىنا سىرتىمداعى بيىككە جەكە ءۇيىپ قويىڭدار. ءار تاستا 1, 2, 3, 4, 5 تەسىك بولادى، سونىڭ بىرەۋىندە 7 تەسىك بولادى، كىمگە كەزدەسسە، ءبىر جەتىستىك بولادى: تىلەگى ورىندالادى - كوزدەن، تىلدەن، سۇقتان ساقتايدى. سابيلەردىڭ ءار ءتۇرلى دەرتىنە شيپالىعى بار، كىم كەرەك قىلسا، سول السىن، - دەپ توبەشىككە ۇيگىزدى.
مۇنان سوڭ ءوزى ايتقان جالپاق سارعىلت، كىسى بويىنداي، ءيىسى سونداي ارامات، بيىكتىگى ءبىر مەتردەن اسادى، جالپاقتىعى ەكى قارىس، ال قالىڭدىعى 15 س م- دەي، ايتقان تاسى شىعا كەلدى. تاستىڭ استىندا ۇلپا توپىراق. جەر ۇستىنە شىققان سوڭ، ءوزىنىڭ وتكىر كەزدىگىنىڭ ۇشىمەن: «جەتپىس ۇشكە كەلگەنشە، بالتالاساڭ دا، ولمەيمىن، جەتپىس ۇشكە جەتكەن سوڭ، جەلكەلەسەڭ دە، تۇرمايمىن»، دەپ ويىپ جازدى.
سودان، ماشەكەڭ بىزگە ءوز ويىن ايتتى. باسىما ەكى بولمەلى ءۇي سالىڭدار. سول ءۇيدىڭ پولىنىڭ استىنا، سۇر مايدا توپىراعىنا جاتقىزاسىڭدار. ۇستىمە توپىراق سالمايدى، اشىق جاتام. جىلما- جىل ۇستىمدەگى اقتى ءشاراپيىم اۋىستىرىپ وتىرادى. ونان كەيىن كەلىنىم اق زەينەپ اۋىستىرىپ وتىرادى. بۇعان تاڭدانباڭىزدار، ايەل ادامعا بەيىتكە جولاۋعا بولمايدى عوي. ول ماعان انا بولدى، وزدەرىڭىز دە بىلەسىڭدەر. ارقامدى جۋدى، تۇندە نەشە ويانسا، دامىل- دامىل كەلىپ كورپەمدى جاۋىپ تۇردى. بالا بولماعاندا، نەمەنە، وسىلاي كەلىسكەنبىز، قاجى ەكەڭ بىلەدى. ۇكىمەت قۇداي جوق دەپ ايتادى، دەپ قۇدايدان بەزبەڭدەر، ءتۇبى قۇدايدى تاباسىڭدار، - دەگەن ەدى. مىنا راۋان تاسىمدى ءوزىمنىڭ كەۋدە تۇسىما، توپىراق جاتقان جەرگە تۇسپا- تۇس ورناتاسىڭدار. ءۇيدىڭ ەسىگى ىقتان بولسىن، ۇلكەن بۇرعىمەن جوعارى جاقتاۋىنان 7 تەسىك بۇرعىلاپ شىعاراسىڭدار. وسى ەكى ايدا راۋان ۇشىعىن الۋعا بولادى. سوندا كوزسىزگە - كوز، ەسسىزگە - ەس بەرىپ، اجالسىز دەرتكە مىڭدا ءبىر داۋا بولار. قازىر جەر بەتىنە شىققاننان كەيىنگى ءتيىپ تۇرعان پايداسى. ەلدەگى بولىپ جاتقان ادام مەن مالداعى ىندەت بۇگىننەن باستاپ ساپ بولار.
ايتقانداي، سول كەزدە ەلدە كۇللى اۋرۋ بولعان. ادامدا وبا دەگەن اۋرۋدان ءبىر ءۇيلى جان قىرىلىپ قالعان. بەزگەك، سۇزەك، قۇياڭ، تۇينەمە، وكپە قابىنۋى، جىندانۋ، بالادا قىزىلشا، مالدا - سىيىر قاراسان، قاراتالاق، اۋسىل، قويدا - توپالاڭ، ەشكىدە - كەبەنەك، وسى اۋرۋدىڭ ءبارى سول كەزدە تۇگەل بولعان. سول راۋان تاسى شىققان سوڭ، ماشەكەڭ ايتقانداي، تۇگەل پىشاق كەسكەندەي تىيىلدى.
مۇنان كەيىن ادامدار اش- جالاڭاش قىسى- جازى سۋىقتا، ىستىقتا جۇرسەدە، ءبىر ادام اۋىرعان جوق. بۇل وقيعانى كوزىمىز كوردى. ساۋ سيىر كولىك بولدى، جەگىپ، ساۋىپ كۇن كوردىك. وسى سالىنعان ەكى بولمەلى ءۇيدىڭ، سونىڭ ىققى بولمەسىنە پەش سالىنسىن. ات سايمان، قامىت، دوعا، ەرشىك، بوجى، كوتەرمە بولسىن جانە وگىزدىڭ مويىناعاشى، ءبىر بوتەلكە ناسىباي تۇرسىن. مەن ولگەننەن كەيىن ەسكەلدىدە ەل بولمايدى. كيروۆ كولحوزىنىڭ جولاۋشىلارى وگىزبەن سول شىققان كۇنى جاڭاجولعا جەتە المايدى. جولدا ەسكەلدىگە قونادى، ال بۇل ارانىڭ بورانى ەلدەن الا بوتەن قاتتى بولادى. كەيدە سول جولاۋشىلار ەكى- ءۇش كۇن قونىپ تا قالادى. ال ەندى ەسكەلدىدە ەل جوق، نە بولادى. ول بەيشارالار وگىزى دە، وزدەرى دە قىرىلىپ قالماي ما؟ ويلاساڭدارشى، شىراقتارىم! ادام ادامعا جاقسىلىق ىستەۋ كەرەك، مەن ولسەم دە شاراپاتىم ءتيسىن جانە ولار كەلگەندە وزىمدە ءبىر اۋناپ جاتام عوي. سوندىقتان وسى ىققى ءۇيىم سولاردىڭ بەكەت ءۇيى بولسىن. ءتىرى كۇنىمدە ىققى ءۇيىمدى بەرەتىنمىن. ءماشھۇر ولگەن سوڭ، دالادا قالىپ قۇرىدىق قوي، دەمەسىن. سوندىقتان، بۇل ءماشھۇردىڭ مەكەنى بولسىن، جولاۋشىنىڭ بەكەتى بولسىن. تەككە جاتقانشا، ادامعا پايدام ءتيىپ جاتايىن، - دەگەن ەكەن.
الماس قۋانبايەۆ
ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيەۆ كىتابىنان الىندى
***
ءماشھۇر- ءجۇسىپ كوپەي ۇلى (1858-1931، پاۆلودار وبلىسى، باياناۋىل اۋدانىندا تۋعان) - ۇلى ويشىل، فولكلور تانۋشى، ەتنوگراف، تاريحشى، فيلوسوف، قازاق مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ بەلگىلى تۇلعاسى.
ءماشھۇر- ءجۇسىپ اراب جانە پارسى تىلدەرىن جەتىك بىلگەنىمەن قويماي، كوپ ءتىلدى بىلگەن عۇلاما.
ول ولەڭ جازۋمەن قاتار، اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناپ باستىرۋمەن دە اينالىستى. شەجىرەلەر مەن ايتىستاردى، كوپتەگەن تاريحي جىرلاردى حاتقا ءتۇسىرىپ، كەيىنگى ۇرپاققا اماناتتادى. سونىمەن بىرگە، ول كۇللى عۇمىرىن قازاق حالقىن ساۋاتتاندىرۋعا جۇمسادى دەسەك تە بولادى.
10-15 جاسىنان باستاپ- اق ولەڭ جازىپ، حات جازارلىق بولعاننان- اق ءماشھۇر ءجۇسىپ حالىق ادەبيەتىن ەل اۋزىنان دا، قاعاز بەتىنەن دە جيناۋمەن اينالىسادى.
1887 - جىلى 29 جاسىندا ءماشھۇر ءجۇسىپ بۇحارا، تاشكەنت، تۇركىستان، ت. ب. شاھارلارعا ساپارعا شىعادى. ول زاماندا نەگىزگى كولىك قاتىناسى تۇيە مەن ات بولعانىن ەسكەرسەك، بۇل ساپارىنىڭ ءوزى 2-3 جىل ۋاقىتتى قامتىسا كەرەك. ءماشھۇر ءجۇسىپ ءبىر جىل بۇحارادا تۇرىپ وقىپ، ءبىلىمىن تولىقتىرادى. اراب، پارسى، شاعاتاي، تۇركى تىلدەرىن ۇيرەنەدى. وزبەك، تاجىك، جانە ت. ب. تىلدەردى دە بىلەدى، ادەت- عۇرپىن تۇسىنەدى. كوپتەگەن عىلىمي كىتاپتاردى وقىپ، تانىسادى.
كەلەسى جىلى بۇحارادان قايتىپ، تۇركىستانداعى اتاقتى قوجا احمەت ياساۋيدىڭ باسىنداعى ءامىر تەمىر سالدىرعان كوك كۇمبەزىن كورەدى. وندا دا ءبىرسىپىرا ۋاقىت بولىپ، بىرنەشە عالىمدارمەن تانىسادى. ودان ءارى سىر ءوڭىرىن ارالايدى. مايلىقوجامەن جولىعادى، جەتى اتاسىنان بەرى اقىندىق ۇزىلمەگەن دۋانا قوجا كوشەك، كۇدەرى قوجا تۇقىمدارىمەن تانىسادى. ودان كەيىن شۋ مەن سىردان ءوتىپ، ۇلىتاۋ مەن كىشىتاۋدى باسىپ، ەسىل مەن نۇرانى جايلاپ، مەكەن قىلعان جۇرتتى ارالايدى. وسىنداي ەكىنشى ساپارىنا ءماشھۇر ءجۇسىپ 37 جاسىندا، ياعني 1895 -جىلدار شاماسىندا شىقسا، ءۇشىنشى ساپارى 49 جاسىنا (1907) سايكەس كەلەدى.
ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ءۇش كىتابى: «سارى ارقانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى»، «حال- احۋال»، «تىرشىلىكتە كوپ جاساعاندىقتان كورگەن ءبىر تاماشامىز» اتتى تۋىندىلارى 1907 -جىلى قازان قالاسىنداعى قۇسايىنوۆتار باسپاحاناسىنان جارىق كورەدى.
ءماشھۇر ءجۇسىپ دۇنيەدەن وزعانعا دەيىن ءوزىنىڭ جىلىن وتكىزەدى. ول 1932 -جىلدىڭ تاقسىرەتكە، قاسىرەتكە، قىرعىنعا تولى ەكەندىگىن كۇنى بۇرىن بىلگەن. قىرىق جىلعا دەيىن دەنەسى سول قالپىندا ساقتالاتىندىعىن جانە جىل سايىن جاز ايىندا اق داكەمەن وراپ وتىرۋدى ەسكەرتەدى.
1946 -جىلى اتاقتى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆ قابىردىڭ ىشىنە تۇسكەن، تاعزىم ەتكەن. 1952 -جىلى قازاقستانداعى بەزبۇيرەك، قۇزعىن ساياساتتىڭ زۇلىمدىق ارەكەت- كەسىرىنەن ءماشھۇر اتانىڭ قابىرى، ءۇيى قوپارىلىپ تاستالعان.
