اتى اڭىزعا اينالعان اندەر

نۇر- سۇلتان. قازاقپارات - قاسىم امانجولوۆ- قازاقتىڭ اسا ءىرى اقىندارىنىڭ ءبىرى. ونىڭ كوركەمدىك- ەستەتيكالىق دەڭگەيى جوعارى، قازاق ادەبيەتى تاريحىندا ايتۋلى ورىنعا يە شىعارماشىلىعى، نەگىزىنەن، پوەزيالىق تۋىندىلاردان تۇرادى.

انشىلىك، ارتىستىك ونەرگە بەيىم، مۋزىكالىق اسپاپتاردا ەركىن وينايتىن اق كوڭىل «ەركە قاسىم» 1941 -جىلى مايدانعا اتتانىپ كەتكەنگە دەيىن دە اقىندىق جولىنا ءبىرجولاتا بەت بۇرعان ەدى.

قاسىم پوەزياسىنداعى پاتريوتتىق، وتانشىلدىق سەزىم سوعىس جىلدارىندا ەرەكشە كۇشەيدى. سوعىستىڭ قاتال دا اشى شىندىعى اقىندى دا، ونىڭ جىرلارىن دا تىڭ ءورىس، جاڭا بيىككە كوتەردى. «قىپ- قىزىل ءورتتىڭ ىشىندە جۇرگەن» جالىندى اقىن قاسىم وتە جىگەرلى قازاق سولداتىنىڭ كۇندەلىگىن قالدىردى. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل اۋزىنان تۇسپەي ايتىلىپ، تىڭدالىپ كەلە جاتقان «داريعا سول قىز» ءانى.

«داريعا، سول قىز» ولەڭى ءومىر شىندىعىن، ليريكالىق كەيىپكەردىڭ تەبىرەنىسىن بەينەلەۋ ەرەكشەلىگىمەن دە، ءتۇر جاعىمەن دە ايرىقشا جاڭالىق رەتىندە سۇيىندىرەدى. ءار تارماعى ون بۋىننان تۇراتىن ولەڭ قاسىمعا دەيىنگى جانە كەيىنگى قازاق پوەزياسىندا ونشا قولدانىلا قويعان جوق. «داريعا، سول قىزدا» مايدان ارپالىسى، تاريحي شىندىق، جەكە ادامنىڭ باسىنداعى تراگەديا جانە سونىڭ بارىنەن امان الىپ شىققان ومىرگە دەگەن قۇشتارلىق وپتيميستىك رۋحتا ورنەكتەلگەن. كەيىپكەردىڭ جان دۇنيەسىندەگى بۇلقىنىستار بەلگىلى تاريحي كەزەڭدەگى جەكە ادام مەن قوعام ومىرىندەگى الەۋمەتتىك ءدراماتيزمدى بەينەلەيتىن وبرازدىلىققا اينالعان. كوركەمدىك- فيلوسوفيالىق جيناقتاۋشىلىق مانگە يە جىر جولدارى اقىننىڭ تاعى ءبىر بيىككە كوتەرىلگەنىن تانىتتى. «كورسەتپەي ءجۇزىن، ەستىرتپەي ءسوزىن، قاھارىن توگىپ تۇر دولى سوعىس»، «ساپىردى داۋىل، تەبىرەندى تەڭىز، تۋلادى تولقىن، شايقالدى شىڭ- قۇز» دەگەن جولداردان زامانا تراگەدياسىن، «ارمانىم بار ما ولسەم ءبىر كورىپ، قايدا ەكەن، قايدا، داريعا، سول قىز؟» دەگەننەن ليريكالىق قاھارماننىڭ ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىن، ماحاببات قۇدىرەتىن، «دەدىم دە تۇردىم، جۇگىرە بەردىم، قولىمدا نايزا، شاعىلىپ ايعا» دەگەننەن ەلى ءۇشىن ءوزىن ارناعان باتىر جۇرەكتى، قايسار رۋحتى ۇلت ۇلانىن بايقاۋعا بولادى.

اقىن مۇقاعالي ماقاتايەۆتىڭ اتاقتى «فاريزا» ءانىن ەڭ تانىمال، اتى اڭىزعا اينالعان اندەردىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. ءاننىڭ قالاي تۋعانى تۋرالى سان ءتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلىپ كەلەدى. ايتىلىپ جاتىر، ايتىلا بەرمەك. بۇل ولەڭنىڭ حالىققا كەڭىنەن تانىمال بولۋى مۇقاعاليدىڭ قازاقتىڭ اقىن قىزى فاريزاعا ارنالۋىندا عانا ەمەس ەدى. «فاريزا» ولەڭىنە كومپوزيتور ابيىربەك تىنالييەۆ ءان جازۋىمەن بايلانىستى. بالكىم «فاريزا» ءان بولىپ شىرقالماعاندا مۇقاعالي ماقاتايەۆتىڭ ارناۋ ولەڭدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قانا قالار ما ەدى؟!.

ءاننىڭ شىنايى تاريحىنا ۇڭىلسەك، «فاريزا» ءانى 1987 -جىلى تۋعان. م. ماقاتايەۆتىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىنە ارنالعان پەسا جازۋعا جامبىل وبلىستىق تەاترىنان ورازحان بودىقوۆقا تاپسىرىس بەرىلگەن. سول كەزدە ورازحان بودىقوۆ «جان ازابى» دەگەن پەسا جازادى. پەسا ساحنالانىپ، 1987 -جىلى 1-15 -ماۋسىم ارالىعىندا ولار وسى قويىلىممەن نارىنقول اۋدانىنا بارادى. سول قويىلىمنىڭ كومپوزيتورى ءارى كەيىپكەرى بولعان اۆتوردىڭ قۇلاعىنا قۋاندىق قاسىموۆتىڭ 16 كۇن بويى «فاريزانى» 32 رەت وقىعانىنان ولەڭ ابدەن ءسىڭىپ قالادى. ءان 16 -ماۋسىمدا دۇنيەگە كەلگەن. سول كۇنى «جان ازابىنىڭ» رەجيسسەرى قۋاندىق قاسىموۆتىڭ تۋعان كۇنى ەكەن. كومپوزيتور ابيىربەك تىناليەۆ وعان تەلەفون ارقىلى ءاندى تۋعان كۇنىنە جاساعان سىيلىعى ەتكەنىن ايتقان. «سىيلىعىن» ورىنداپ تا بەرەدى. ءاننىڭ ۇلكەن ساحناداعى تۇساۋى ەڭ العاش رەت رەسپۋبليكا سارايىندا وتكەن حالىقارالىق اقىندار ايتىسىندا كەسىلگەن. ءاندى ەستىگەن حالىق بۇل تۋىندىنى اسا زور قوشامەتپەن قابىلدايدى. ءسويتىپ، «فاريزا، فاريزا جان، فاريزا قىز!» دەپ باستالاتىن ايگىلى ءان كوپ ۇزاماي جالپاق جۇرتقا جايىلا باستايدى. اتاقتى اقىننىڭ سوزىنە جازىلعان ءاننىڭ ەلگە تارالۋىمەن قاتار، ونىڭ اڭىزى دا قوسا تاراعان.

جوعارداعى ەكى ءان سياقتى داقپىرتى مول كەلەسى ءبىر ءان - «قارا باۋىر قاسقالداق». بۇل ءاننىڭ ءسوزىن جازعان ەسەنعالي راۋشانوۆ ەكەنىن كوزقاراقتى جۇرت ابدەن بىلەدى. بالا كۇنىندە-اق «پلانەتا بوپ ەسەنين اينالىپ ءجۇر، ەسەنعالي اۋىلدا قوي باعىپ ءجۇر...» دەپ ولەڭدەر جازا باستاعان ارمانشىل اقىننىڭ شىعارماشىلىعى وزىندىك دارالىعىمەن وقىرمان كوڭىلىنەن شىعىپ جاتادى. ادەبيەتتە بولسىن، عىلىمي زەرتتەۋ رەتىندە بولسىن، قۇستار جايىندا قازاقتا ەسەنعاليداي كوپ جازعان ەشكىم جوق. ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «قۇستار - ءبىزدىڭ دوسىمىز» كىتابىندا اتالعان تاقىرىپتا وتە مول ماعۇلماتتار بەرگەن. قىسقاسى اقىن قۇستارعا دەگەن ماحابباتىن، قۇستاردىڭ ادام بالاسىنا دەگەن جاقىندىعىن ايتقان. راۋشانوۆ اقىن رەتىندە قۇستاردى پوەزيادا دا كوپ تاقىرىپ ەتكەن. ونىڭ ەل بىلەتىن ناقتى ءبىر مىسالى رەتىندە جوعاردا ايتقان «قارا باۋىر قاسقالداقتى» باسا ايتۋعا بولادى. ە. راۋشانوۆتىڭ سوزىنە جازىلعان لەسبەك امانوۆتىڭ بۇل ءانى تۋرالى اڭگىمەلەر قازىرگە دەيىن ءار ءتۇرلى ايتىلىپ كەلەدى. الايدا بۇل ولەڭدى ناقتى قانداي ماقساتتا جازىلعانىنا ءالى سوڭعى نۇكتە قويىلعان جوق.

«...ۇيا قالسا يەسىز - ايدىن ءۇشىن سول قايعى،

قاڭعىپ كەلگەن شۇرەگەي كولگە پانا بولمايدى...»

ءان رەتىندە وزىندىك ەرەكشە تاريحى بار «التايدىڭ ارجاعىنان كەلگەن ارۋدى» اتاۋعا بولادى. بەلگىلى اقىن- سازگەر تىنىشباي راقىم ءاننىڭ ءسوزىن دە، اۋەنىن دە ءوزى جازعان. ء ان ەل اراسىندا ۇلكەن تانىمالدىلىققا يە بولعان سوڭ، بۇل ءاننىڭ تۋۋ تاريحىنا وراي ءار ءتۇرلى الىپ- قاشپا اڭگىمەلەر ايتىلىپ جاتتى. ءتىپتى بازبىرەۋلەر، «ءان اۆتورى التايدان كەلگەن جاس قىزعا عاشىق بولىپ، سوعان قوسىلىپ، ءوز جانۇياسىن تاستاپ كەتىپتى» دەگەن سىڭايداعى اڭگىمەلەر تاراتتى. بۇل تىنىشباي راقىمنىڭ جانىنا باتىپ، اقىن كوزى تىرىسىندە ءان تاريحىن تەلەباعدارلامالارعا سۇحبات بەرگەندە تولىق بايانداپ بەرگەن.

قىتاي ەلىنەن 1991 -جىلى قازاقستانعا ارنايى شاقىرۋمەن ءار ءتۇرلى ونەر وكىلدەرى كەلەدى. قىتايدان كەلگەن دەلەگاتسيا ىشىندە ءامينا ەركەش قىزى اتتى قازاق قىزى بولعان. ءوزى ءۇرىمشى قالاسىنداعى قازاق تەلەۆيزياسىندا ديكتور بولىپ قىزمەت ەتەدى ەكەن. ول ەكى ەلدىڭ اراسىندا اۋدارماشى بولادى. ەكى جاقتى كەزدەسۋدىڭ تالاپتارى بويىنشا تەك رەسمي تۇردە سويلەسۋ كەرەك. دەلەگاتسيا مۇشەلەرى ءبىر-بىرىنە ءجونسىز جاقىنداپ، اڭگىمەلەسپەۋى كەرەك. شارا اياقتالعان سوڭ، قوناقتار ەلىنە قايتادى. سول كەزدەسۋدە بولعان تىنىشباي راقىم قىتاي ەلىنە كەتىپ بارا جاتقان قارىنداسىنا جانى اشىپ، ءتىپتى، تىلدەسە الماعانىنا ىشتەي وكىنىپ قالادى دا، ىشىنەن: «قيمايتىن جان ەكەنسىڭ جات ۇياعا» دەپ ايتادى. كەيىن ۇيىنە كەلىپ، قالعان ولەڭ جولدارىن، اۋەنىن جازادى.

شىنىن ايتقاندا «التايدىڭ ار جاعىنان كەلگەن ارۋ» ءانى كوپشىلىك ويلاعانداي عاشىقتىقتان نە ماحابباتتان تۋعان ءان ەمەس. بۇل ءاندى العاش رەت 1993 -جىلى «كەش جارىق» باعدارلاماسىندا ءانشى ساكەن قالىموۆ شىرقاعان. ۋاقىتىندا ءان وزگە ەلدە تۇرىپ جاتقان قازاق باۋىرلاردىڭ رۋحىن كوتەرىپ، «ەلگە قايتىڭدار، باۋىرلار» دەگەن ۇندەۋ ىسپەتتى بولعان ەدى.

قازاق حالقىندا بۇل سياقتى شىعۋ تاريحى اڭىزعا اينالىپ، كەيىن اركىم ءار ءتۇرلى ەتىپ اڭگىمەلەيتىن ءان- كۇي كوپ بولعان. ءبىز بۇل جولى وتكەن جارتى عاسىر ارالىعىنداعى ءان ونەرىندە ەلىمىزدە ەڭ تانىمال سونداي-اق، جۇرت اراسىندا داقپىرتى دا مول بولعان اندەر تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. ۇلتىمىزدىڭ مۋزىكا الەمىندە مۇنداي ءوزى ومىرشەڭ، ءوزى تىڭدارماندارىنا مول رۋحاني ازىق سىيلاپ قانا قويماي، ارتىنان ايتىلاتىن اڭگىمەسى عاسىرلارعا كەتەتىن اندەر ءالى دە تۋاتىنىنا سەنىمدىمىز.

اۆتور: بەيسەن سۇلتان ۇلى