قازاقستاننىڭ كورىكتى جەرلەرى: ناۋرىزىم قورىعى

1931-جىلى ۇيىمداستىرىلعان (320 مىڭ گەكتار) بۇل مەملەكەتتىك قورىق قوستاناي وبلىسىنىڭ ناۋرىزىم جانە اۋليەكول اۋداندارىندا ورنالاسقان.

قورىق 1966-جىلى اۋدانى ىقشامدالىپ (87,7 مىڭ گەكتار) قايتا قۇرىلدى. وعان تىرسەك (كولەمى 4,7 مىڭ گەكتار)، سىپسىڭ (كولەمى 7 مىڭ گەكتار) جانە ناۋرىزىم (كولەمى 37,2 مىڭ گەكتار) ورمان القاپتارى مەن جاركول، اقسۋات، سارىمويىن كولدەرى ەنەدى.

ولاردىڭ ۇلەسىنە بەتەگەلى-جۋساندى 5 مىڭ گەكتار تىڭ جازىق دالا كىرەدى. قورىق ورنالاسقان اۋماقتىڭ كليماتى كونتينەنتتىك؛ قىسى - سۋىق، ىزعارلى؛ جازى - ىستىق. جىلدىق جاۋىن-شاشىن مولشەرى 200 - 250 م م. توپىراعى قۇمايتتى. مۇندا جوعارى ساتىداعى وسىمدىكتەردىڭ 700 گە جۋىق ءتۇرى (قاراعاي، قايىڭ، كوكتەرەك، توبىلعى، تال، مويىل، قىرىققۇلاق، ت. ب.) وسەدى.

قورىق جان-جانۋارلار دۇنيەسىنە دە باي: سۇتقورەكتىلەردىڭ 40 تان استام، قۇستاردىڭ 250 دەي، قوسمەكەندىلەر مەن باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 3 جانە بالىقتاردىڭ 10 عا جۋىق تۇرلەرى تىرشىلىك ەتەدى. سونداي-اق، ور قويان، ەلىك، بورسىق، تۇلكى، سۋىر، ت. ب. مەكەندەيدى. قورىقتان اققۋ، بەزگەلدەك، دۋاداق، اق سۇڭقار، تارعاق سياقتى سانى جىلدان جىلعا ازايىپ بارا جاتقان قۇستاردى كەزدەستىرۋگە بولادى. بۇل ايماقتا سۋ كوزدەرىنىڭ مول بولۋى كوكتەمدە جىل قۇستارىنىڭ ۇشىپ كەلۋىنە، ۇيا سالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

ناۋرىزىم قورىعى - رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىگىنىڭ باستى جانە بىرتۋما تابيعي كەرەمەتتەرىنىڭ ءبىرى. قاراعاي ورمانداردىڭ عاجايىپ سۇلۋلىعى ەلىكتىرەدى، بىردە كۇن شۋاعىمەن كۇمىستەي جىلتىراعان اعاشتار، بىردە ولاردى كۇڭگىرت باسىپ الاكولەڭكەگە اينالادى. تۇمسا جايلاۋدى كوكتەمدە كوكجيەككە دەيىن تاڭعاجايىپ گۇلدەنگەن كىلەم باسادى، ال مامىر ايىندا ونىڭ بەتىندە شرەنك لالاگۇلدەرى پايدا بولادى. سونادايدان مەرۋەرتتەي ۇلكەن جانە شاعىن ايناكولدەر تولقىندانىپ، كۇمىستەي جارقىرايدى. عالىمدار تىلىمەن ايتقاندا: جايلاۋلى قازاقستاننىڭ تابيعات كەشەندەرىنىڭ ەتالونى. نەمەسە: ورمان، جايلاۋ جانە سۋ-باتپاق لاندشافتارىنىڭ بىرەگەي ۇيلەسىمى.

ناۋرىزىم قورىعىنىڭ ەمبلەماسى - اققۋ. الايدا قورىقتىڭ سيمۆولى بۇركىت تە بولا الار ەدى - مۇندا ولاردىڭ 30 جۇبى مەكەن ەتەدى. قورىقتىڭ ەڭ اسەم اڭدارى، ناۋرىزىم ورمانىنىڭ كوركى - ەلىكتەر. اۋماقتىڭ قاراعايلى ورماندارىن ەسكىدەن قالعان دەپ ساناۋعا بولادى، سەبەبى ولار ءۇشىنشى نەمەسە ءتورتىنشى كەزەڭنىڭ باسىنان باستاپ از وزگەرگەن قالپىندا قالعان.

ەرەكشە ءتۇرى قىرعىز اققايىڭدارى - سولتۇستىك قازاقستان ەندەميكى. ول تەرريتوريانىڭ شاعىن عانا بولىگىندە ءوسىپ، الەمنىڭ ەشبىر جەرىندە كەزدەسپەيدى.

قورىقتىڭ بىرەگەيلىگى - ونىڭ سۋ-باتپاقتى جەرلەرى قۇستاردىڭ ەڭ مىقتى ميگراتسيالىق مارشرۋتتارىندا ورنالاسقاندىعى جانە كوشى-قون قۇستاردىڭ پاتشالىعى بولىپ تابىلاتىندىعى. جۇزدەگەن مىڭ اركتيكا قازدارى، ۇيرەكتەرى، تىرنالارى، بالشىقشىلارى جانە وزگە دە قۇستار كوكتەمدە جانە اسىرەسە كۇزدە كولگە ۇشىپ كەلەدى. ولاردىڭ اراسىندا كوپتەگەن جايىلىپ بارا جاتقان تۇرلەرى بار.

مىنە وسىعان وراي، توعىز جىل بويى جىرتقىش قۇستار بويىنشا مامان، ورنيتولوگ تودد كاتتسنەر كەلەدى. تودد پيتسبۋرگتە، پەنسيلۆانيا شتاتى، ا ق ش- تا ءومىر سۇرەدى، تانىمال ورنيتولوگيالىق ورتالىق AVIARY باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەيدى، كوپتەگەن مەملەكەتتەردە بولدى جانە ناۋرىزىمدا جىرتقىش قۇستاردىڭ تىعىزدىعى الەمدەگى ەڭ جوعارى ەكەندىگىنە سەنىمدى. تودد بۇركىتتەردى زەرتتەيدى، بارلىق ۇيالارىن بەس ساۋساعىنداي بىلەدى، ءاربىر قۇسپەن جەكە تانىس سەكىلدى، قورىقتىڭ ءوز ادامىنا اينالدى. ءوز زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىن، بۇركىت فوتوسۋرەتتەرىن عىلىمي جۋرنالداردا جاريالايدى جانە قوستانايعا ۇشىپ كەلۋ ءۇشىن ماۋسىمنىڭ باستالۋىن اسىعا كۇتەدى...

جالپى ناۋرىزىم قورىعى - تۇراقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان ءوڭىردىڭ ءبىرى. كوپتەگەن جىلدار بويى ول م م ۋ عالىمدارى مەن ستۋدەنتتەرىنىڭ دالا بازاسىنىڭ قىزمەتىن اتقارعان ەدى، مۇندا ورنيتولوگيا مەن ەكولوگيا سالاسىنىڭ كلاسسيكالىق جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ناۋرىزىم قورىعى ا. ن. فورموزوۆ، ا. گ. ۆورونوۆ، چەلتسوۆ-بەبۋتوۆ، ي. ا. كرۋپەنيكوۆ جانە ت. ب. سياقتى ءىرى عالىمدار اتىمەن تىعىز بايلانىستى.

ناۋرىزىم قورىعى يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرا تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. شەتەل عالىمدارى قورىقتىڭ بىرەگەي تابيعاتىن زەرتتەۋگە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.

قورعالجىن مەن ناۋرىزىم تابيعي قورىقتارىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىل الەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم ۇيىمنىڭ 2008-جىلى شىلدەنىڭ 7-ىندە كۆەبەكتە وتكەن 32-سەسسياسى بارىسىندا قابىلدانعان بولاتىن. قورىق اۋماعى بيوالۋان تۇرلىلىكتى ساقتاۋ جونىندەگى ءبىرقاتار حالىقارالىق جوبالارعا قوسىلعان.

بۇل باعىتتاعى جۇمىستار قورىقتىڭ شتاتتاعى قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان دا، حالىقارالىق ۇيىمدار جانە ينستيتۋتتار مەن عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنىڭ ەكسپەديتسيالارى تاراپىنان دا تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلىپ تۇرادى. سونداي- اق قوستاناي قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرىنىڭ دالا جۇمىستارى تاجىريبەسىنەن ءوتۋى ءۇشىن دە كەڭىنەن قولدانىلادى. ناۋرىزىم مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى بازاسىندا ەكولوگيالىق ۇيىرمە جۇمىس ىستەيدى. وعان اۋدان ورتالىعىنداعى ەكى مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى تۇراقتى قاتىسىپ، وزدەرى تۋىپ-وسكەن وڭىردەگى فلورا مەن فاۋنانى زەرتتەۋمەن شۇعىلدانادى. قورىقتا «تابيعات مۇراجايى» جۇمىس ىستەيدى.

ناۋرىزىم تاعدىرى وڭاي بولعان جوق: 1951-جىلى قورىق قاتارداعى ورمان شارۋاشىلىعىنا اينالىپ، ونداعى اعاشتار اياۋسىز كەسىلە باستادى. سونان سوڭ ول قورىقتىق-اڭشىلىق شارۋاشىلىعى بولىپ، جان-جانۋارلار ومىرىنە قاۋىپ ءتوندى. قورىق تابيعي ورماندى جالماپ وتكەن ۇلكەن ءورتتى دە، جوعارىدان تۇسىرىلگەن ءشوپ شابۋ جوسپارلارىن دا، جيىرما جىلعا سوزىلعان قاراعايلاردىڭ ونەركاسىپ ماقساتىنا قولدان وتىرعىزۋ ناۋقاندارىن دا باسىنان وتكەردى. سونىڭ سالدارىنان تابيعي ورمان وسكەن القاپتار كولەمى مۇلدە ازايىپ قالدى.

ونان سوڭ قورىق اۋماعىن حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارىنا تىيىم سالىندى، بۇل جەردە بۇرىنعىداي اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءشوپ شابۋ توقتاتىلدى، براكونەرلەرمەن كۇرەس باستالدى. «ناۋىرزىم» اتتى قوعامدىق-ەكولوگيالىق بىرلەستىك قۇرىلىپ، ونىڭ اتىنان حاتتار جازىلىپ، باسشىلار الدىندا پروبلەمالىق ماسەلەلەر قويىلدى، اتاپ ايتقاندا، قورىق اۋماعىن كەڭەيتۋ تالاپ ەتىلدى. سونىڭ ارقاسىندا 2004-جىلى ۇكىمەتتىڭ ناۋىرزىم قورىعىن 103 مىڭ گەكتارعا كەڭەيتۋ تۋرالى قاۋلىسى قابىلداندى. قارجىلاندىرۋ جۇمىستارى جاقساردى، كۇزەت كۇشەيتىلدى، عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزىلەدى.

مۇنداي تابيعي كەشەن كوپتەگەن شەتەلدىك ماماندار قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى. سوندىقتان حالىقارالىق بايلانىستار اياسى جىلدان-جىلعا كەڭەيىپ كەلەدى. ولار مىنا سۇلۋلىققا ءسۇيسىنىپ قانا قويماي، جۇمىس ىستەۋگە دە كەلىپ جاتادى. ولار ءۇشىن سەمينارلار وتكىزىلەدى، گرانتتار جەڭىپ الۋ ءۇشىن بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. اۆستريا تەليەۆيزياسىنان شىعارماشىلىق توپ كەلىپ، قازاقستان تۋرالى فيلم دە تۇسىرگەن، سوندا ولار ناۋىرزىمنان عانا كلاسسيكالىق قورىقتىڭ دالالىق ۇلگىسىن تاپتى.

قوستاناي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى، بيولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى ت. م. براگينا -دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورىنىڭ  ۇلتتىق ۇيلەستىرۋشىسى جانە ايماقتىق ساراپشى- وكىلى. جۇبايىمەن بىرگە ول وزدەرى تۇسىرگەن سۋرەتتەرمەن اسەم بەزەندىرىلگەن بىرنەشە مازمۇندى دا قىزىقتى كىتاپتار جازىپ شىقتى. ولاردىڭ اراسىندا «سولتۇستىك قازاقستاننىڭ اسا ماڭىزدى سۋلى-باتپاقتى جەرلەرى»، «ناۋىرزىم قورىعىنىڭ جانۋارلار الەمى» دەگەن كىتاپتار بار.

قورىققا تولىق سيپاتتاما بەرەتىن بىرنەشە دەرەكتەر كەلتىرە كەتەلىك. وندا وسىمدىكتىڭ 687 ءتۇرى وسەدى، ال بۇل - دالالىق ايماقتىق ورتاشا كورسەتكىشىنەن ءۇش ەسە كوپ. قورىقتىڭ ەڭ ءىرى ورماندى القابى - 16 مىڭ گەكتار جەردى الىپ جاتقان ناۋىرزىم ورمانىندا - قاراعايلار دالا سىلەمدەرىمەن، كوپتەگەن سورلارمەن، قايىڭ جانە كوكتەرەك توعايلارىمەن ارالاسىپ جاتىر.

بۇلت باسقان قايىڭ ورمانى اراسىندا قىرىققۇلاق وسەدى. ەندى جانۋارلار الەمىنە كەلەيىك. قورىق اۋماعىندا ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ 342 ءتۇرى تىركەلگەن. اڭداردىڭ 44 ءتۇرى، قۇستاردىڭ 282 ءتۇرى، باۋىرىمەن جورعالاعىشتار جانە قوس مەكەندىلەردىڭ ءارقايسىسىنىڭ ءۇش تۇرىنەن جانە بالىقتاردىڭ 10 ءتۇرى مەكەندەيدى. بۇل جەردە قۇيتاقانداي ءتيىن-تەلەۋتكا مەن ەڭگەزەردەي ءبۇعىلاردى دا كەزدەستىرۋگە بولادى.

قورىقتا جىرتقىش قۇستاردىڭ بىرەگەي قاۋىمداستىعى - 26 ءتۇرى مەكەندەيدى. ولاردىڭ 16 ءتۇرى وسى جەردە ۇيا سالىپ، بالاپاندارىن قاناتتاندىرادى. نەگىزىنەن ولار - بۇركىتتەر، قاراقۇستار، يتەلگىلەر، اق قۇيرىقتى اقيىقتار، دالا قىراندارى مەن قۇلادىندار

قورىق ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ماريا الەكساندروۆنا زەينەلوۆا دا وسى جەردە جيىرما جىل ەڭبەك ەتەدى. جانە ءار جاز سايىن ول بالالار ەكولوگيا مەكتەبى جەتەكشىسىنىڭ قيىن دا وتە مازاسىز مىندەتىن ءوز موينىنا الادى.

قوستاناي ءوڭىرىنىڭ 45 بالاسى جاز شىعىسىمەن قورىق اۋماعىندا شاتىرلى لاگەرلەردە تۇرادى، وزدەرى تاڭداعان تاقىرىپتار بويىنشا وسىمدىكتەردى، جانۋارلار مەن قۇستاردى زەرتتەيدى، ماۋسىم سوڭىندا ءوز جۇمىستارىن قورعاپ، ارنايى كۋالىكتەر الادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى تابيعاتپەن وسىنداي تىعىز بايلانىستى تەك ءومىر بويىنا ەسىنە ساقتاپ قانا قويمايدى، ەسەيگەن سوڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بيولوگيا جانە ەكولوگيا فاكۋلتەتتەرىنە تۇسەدى. دەمەك، قورىقتى قورعاۋشىلاردىڭ جاڭا ۇرپاعى ءوسىپ كەلەدى.

اۋدانعا اتىن بەرگەن قازاقستان دالاسىنىڭ ەڭ سولتۇستىك ورمانىنىڭ سۇلۋلىعىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن، بۇل جەردە ورماندى القاپ ايدىندى كولدەرمەن ارالاسا ورنالاسقان. وبلىس ءتول تاڭباسىندا لايىقتى ورىن العان شرەنكا قىزعالداعى گۇل جارعان كەزدەگى دالانىڭ سۇلۋلىعى كوزدىڭ جاۋىن الادى.

ناۋرىزىم مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى بولىپ يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك تابيعي مۇرا مارتەبەسىن العان قازاقستانداعى قوس قورىقتىڭ ءبىرى. قورىقتار ءبىر گەوگرافيالىق ايماقتا جانە سۋدا جۇزەتىن قۇستاردىڭ كوشۋ جولىندا جاتقاندىقتان «سارى ارقا - سولتۇستىك قازاقستان دالاسى مەن كولدەرى» اتتى جالپى اتاۋمەن ءبىر اتالىمعا بىرىكتىرىلگەن. نىساندارعا بەرىلگەن مارتەبە اتالعان تابيعات كەشەندەرىنىڭ تۇتاستىعى مەن ساقتالۋىنا قوسىمشا كەپىلدىكتەر بەرەدى، اۋماقتىڭ بەدەلىن ارتتىرادى جانە نىسانداردى ۇستاۋعا قاجەتتى قارجى قۇرالدارىن تارتۋعا، سونىڭ ىشىندە بۇكىل الەمدىك مۇرالار قورىنان قارجى بولىنۋىنە ىقپال ەتەدى.

دەنساۋلىعىنا اقاۋ تۇسكەن جاندارعا كوبىنەسە قازاقستان شەكاراسىن اسپاي-اق ءوز ەلىمىزدە دە شيپا تابۋعا بولاتىنى تۋرالى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. وسىنداي جانعا شيپا، دەرتكە داۋا ايماقتاردىڭ ءبىرى - توبىل ءوڭىرى. تۇمسا تابيعاتىمەن قوسا، تاريحي- مادەني ورىندارى دا بارشىلىق. تەك وسى ارتىقشىلىقتاردى جارنامالاۋ جاعى جەتىسپەي جاتىر. بۇل - الەمگە ايگىلى ناۋىرزىم قورىعى. اقىن تىلىمەن ايتساق، ۇشقان قۇس، جۇگىرگەن اڭ مەكەنى.

كونە قورىق اۋماعىندا وسىمدىكتىڭ 700 گە جۋىق ءتۇرى بار. بۇركىت، اقسۇڭقار، قاراقۇس، دالا قىراندارى سياقتى جىرتقىش قۇستاردىڭ توپتاسقان، تىعىز ورنالاسقان جەرى دە وسى - ناۋىرزىم. بىرەگەي تابيعي كەشەن - زەرتتەۋشى عالىمدار ءۇشىن تاپتىرماس قۇندى قازىنا.

«مۇندا ەكولوگيالىق تۋريزمدى دامىتۋدىڭ بولاشاعى زور. وتكەن جىلعى بەس ايدىڭ ىشىندە بىزگە 600 گە جۋىق ادام كەلدى. جاقىندا وريزون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ، ۆەنگريا ۇلتتىق پاركىنىڭ عالىمدارى بولىپ قايتتى. جول بويىنا قوناق كۇتەتىن 3 ءۇي سالدىق. تابيعات اياسىنا كۇندىك ساپار باعاسى قىمبات ەمەس، ءبىر ادامعا 700-اق تەڭگە.

جول بويىندا ءدامحانا، دەمالىس ورنى ۇيىمداستىرىلعان. الايدا بۇل جاققا ساياحات شەگۋشىلەر سيرەك. باستى سەبەبى، وسىناۋ ولكەنىڭ تۋما تابيعاتىن قىزىقتاپ، ساف اۋاسىن تىنىستاپ قايتۋعا بولاتىندىعىن بۇقارا حالىق بىلە بەرمەيدى، ناسيحات جەتىسپەيدى. ال قوستاناي وبلىسىنىڭ تاعى ءبىر ءىنجۋ-مارجانى «سوسنوۆىي بور» شيپاجايىنا كەرىسىنشە كەلۋشىلەر كوپ»، - دەيدى «ناۋىرزىم» مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ماريا زەينەلوۆا.

دەسەك تە، ىشكى تۋريزم قوستانايدا ءالى قالىپتاسا قويعان جوق. مىسالى وبلىستا 117 تۋريستىك فيرما بار بولسا، سونىڭ بارلىعى دەرلىك تەك شەتەلدىك ساياحاتتى ۇسىنادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا وبلىستا مۇمكىندىك كوپ. وعان ءبىرىنشى كەزەكتە قارجى، ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ كەرەك. سونداي-اق ءوزىمىز بارىمىزدى باعالاي بىلۋگە ۇيرەنۋىمىز كەرەك. رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك، وڭىردە بيىل كورسەتىلگەن تۋريستىك قىزمەت وتكەن جىلعا قاراعاندا 6 پايىزعا وسكەن. ءبىراق بۇل سالانىڭ ءالى اشىلماعان تۇستارى كوپ.

ناۋرىزىم قورىعى - ۇنەمى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان ايماقتاردىڭ ءبىرى. بولاشاقتا ناۋرىزىم قورىعىندا ءبىرىڭعاي بيوسفەرا اۋماعىن ۇيىمداستىرىپ، ونىڭ عىلىمي- ەكولوگيالىق ماڭىزىن ارتتىرا ءتۇسۋدىڭ پارمەندى شارالارىن قولعا الۋ قاجەت-اق.