ءسۇيىنشى حابارعا تالىپ قالعان انا

وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى. ارقانىڭ قىسى ارقىراپ تۇرعان ۋاقىت. ەلگە وبا دەيتىن دەرت تاراپ، ءبىر توبەنىڭ اينالاسىن قىستاپ وتىرعان اعايىندى ءتورت شاڭىراقتىڭ وتاعاسىلارى، ۇلكەندەرى باۋداي قىرىلادى.

بورداي اجەمىزدىڭ كۇيەۋى، ءتورت اعايىندىنىڭ كەنجەسى تاسبولات تا قايتىس بولىپ، جەسىر قالادى. ونىمەن قوسا تاسبولاتتىڭ باسقا اعالارىنان قالعان ون جاسقا تولماعان بالالاردىڭ ءوزى جيىرماعا جۋىقتايدى. وعان ءوزىنىڭ ۇساق بالالارىن، وزگە ەرەسەك بالالاردى قوسقاندا قىرىققا تاقاۋ جان قالادى. باس قالقالارى - بورداي اجەمىز جانە تاسبولاتتىڭ تۇڭعىشى 20 جاسقا ەندى ىلىنگەن سەيفۋللا.

بىرەۋدى بىرەۋ بىلمەي ماڭگىرگەن، اركىم جانىن ساقتاپ قالۋعا قام قىلعان زامان. سوندا بورداي اجەمىز مۇندا ەش تۋىسى جوق پاناسىز قالعان بالالاردى ءبىر جاعى وبادان الىپ قاشىپ، ءبىر جاعى اتالارى وسكەن جۇرتقا اپارماق بولادى. بەلگىلى سەبەپتەرمەن ارقاعا اۋىپ كەلگەن ءتورت اعايىندىنىڭ اتا مەكەنى سىر ءوڭىرى ەكەن. ەندى مىناۋ ارقادان سوناۋ سىردىڭ بويىنا بارماق.

اتتەڭ، وسى كۇننىڭ كولىگىمەن ءبىر- اق كۇندە جەتەر عوي دەيسىڭ. شيقىلداعان ساراۋىز بالاپانداردىڭ ءبىرىن- بىرىنە مىنگەستىرىپ، ءبىرىن كەبەجەگە سالىپ، ءبىرى جاياۋ دەگەندەي شۇبىرتىپ كوشكەن كوش 3-4 اي جورتادى. ونداعى ازاپ پەن قاسىرەتتى ادام ايتىپ تاۋىسقىسىز. بالالار شەتىنەن شەتىنەيدى. ءتىپتى تۇيەدەگى كەبەجەگە سالىپ قويعان بورداي اجەمىزدىڭ ايسۇلۋ، كۇنسۇلۋ دەيتىن ەكى قىزى ءبىر- بىرىنە اسىپ قارايمىز دەپ ءبىرىن- ءبىرىن الىپ ءتۇسىپ تۇيەنىڭ استىنا ءتۇسىپ ولەدى. جول بويى ادام كومىپ وتىرىپ ارىپ- اشىپ، ءولىپ- تالىپ سىرعا جەتكەندە الگى ادامداردان 7-8 ادام عانا قالىپتى.

كەلگەن سوڭ اۋا جاقپاي تاعى ءولىپ، ەڭ سوڭىندا بورداي اجەمىز، سەيفۋللا، ءۇش- ءتور جاسار ءبىر قايىنى جانە ءبىر جاستاعى ءسۇت كەنجەسى ءسادۋاقاس قانا قالىپتى.

ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ ۇيرەنىسىپ، «ەندى ءولىم وسىمەن توقتاپ قالار» دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرعاندا كوشتى باستاپ كەلگەن سەيفۋللا دا قايتىس بولادى. «سونشاما جەردەن ناعاشىسىن قالاي تاۋىپ كەلدى ەكەن؟» دەگەن ەلدىڭ ءسوزى ءتيدى مە، كوزى ءتيدى مە، سەيفۋللام اۋىرماي- سىرقاماي قايتىس بولدى عوي، قارعام!» دەيتىن كورىنەدى اجەمىز.

قابىرعاسىن قايىستىرعان قايعىنى كوتەرىپ، قالىڭ جۇرتتىڭ ىشىندە بۇلار دا تىرشىلىگىن جالعايدى. سول سىردىڭ بويىندا 1941 - جىلعا دەيىنگى قازاق نە كورسە سونى كورىپ ءومىر ءسۇرىپ جاتادى. ءىشىڭىز سەزىپ وتىرعان شىعار، اياق استىنان بۇرق ەتە قالعان الاپات سوعىس اجەمىزدىڭ جالعىزى ءسادۋاقاس پەن قايىنىن سولداتتار قاتارىنا ءىلىپ اكەتەدى. بورداي اجەمىز ماڭگىرىپ قالىپتى دەيدى. بالاسىن قۇشاقتاعان قولدارى تاس بولىپ قاتىپ ءۇن- ءتۇنسىز وتىرىپ قالىپتى...

ءسادۋاقاس كەتكەندە ۇيدە ءبىر جىلقى، ءبىر سيىرى بار ەكەن. بورداي اجەمىز سول ەكەۋىن كۇندىز- ءتۇنى كۇزەتەدى دەيدى. بىرەۋ- مىرەۋ الىپ كەتەدى دەسە كەرەك، «سادەننىڭ اتى، سادەننىڭ سيىرى» دەپ ولاردى ۇيگە كىرگىزىپ الىپتى. قورا ەمەس، ۇيگە. سۋدى الىس وزەننەن يىناعاشپەن اكەلىپ سۋارىپ، كەيدە ءتىپتى قۇشاعىنا بالتا قىستىرىپ ءوزى بوساعادا جاتادى ەكەن. بىرەۋگە قارالى قاعاز كەلىپ جىلاپ، بىرەۋدىڭ جارالى ۇلى كەلىپ جىلاپ، ەل كۇندى كۇنگە، ءتۇندى تۇنگە جالعاپ جىلاۋدان كوز اشپاعان اۋىر كەزەڭ. كوپ ۋاقىت وتپەي- اق قاينىسىنان قارا قاعاز كەلىپتى. قايعى ونان سايىن قالىڭداپ، ۇرەي ونان سايىن ۇدەپ بورداي اجەمىز دە قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى جىلاۋمەن بولادى ەكەن.

ءبىر كۇنى كەشتە بورداي اجەمىزدىڭ ۇيىنە كورشىلەرى كىرىپ كەلەدى. ورنىنان اتىپ تۇرەگەلگەن اجەمىزگە قۋانىشتى حابار ايتادى. «ءسادۋاقاس، سادەنىڭىز كەلدى، اپا!» - دەپ سۇيىنشىلەيدى. سول كەزدە كۇتپەگەن وقيعا ورىن الادى. اجەمىز تالىپ قالىپتى. كەيىن ءوزى ايتادى ەكەن: «ءبىر ەسىمدى جيسام، قازان جاقتا ادامدار ءجۇر ەكەن. سادەنىمە ساقتاپ جۇرگەن سارىمايىم بار ەدى، سونى ۇرلاپ جاتىر ەكەن دەپ ورنىمنان تۇرايىن دەسەم قوزعالا المايمىن. ودان قايتا ۇيىقتاپ كەتىپپىن. ءتۇن بولىپ كەتىپتى. ەسىمدى ەندى تولىق جيناپ قالعان سەكىلدىمىن. باعانا كەلگەندەردىڭ ءسوزى ەسىمە ءتۇستى. «سادەنىڭىز كەلدى!» دەپ ەدى عوي. سادەنىم مەنىڭ توسەگىمنىڭ الدىندا جاتاتىن. كەلسە سول جەرگە جاتادى عوي دەپ قاراسام، قۇدايىم- اۋ، جاتىر سول جەردە! قورىلداپ ۇيىقتاپ كەتىپتى. سەنەر ەمەسپىن. «سادەنىڭمىن» دەپ كەلىپ سادەننىڭ اتىن الىپ كەتكەلى جۇرگەن بىرەۋ بولماسىن، - دەپ ويلاپ قويام. سودان كەيىن توسەكتەن ءتۇسىپ اقىرىن اياعىن سيپالاسام سادەنىم سەكىلدى. «سادەن- اۋ، سادەنسىڭ بە؟» دەسەم «اپا، مەن كەلدىم» دەيدى. قۇداي- اۋ، شىن ەكەن. قۇشاقتاي بەرگەنىم سول ەدى، مەن بەيشارا قايتا تالىپ قالىپپىن...».

ءسويتىپ، اجەمىز جالعىز ۇلىمەن قاۋىشادى. ارى قاراي وركەندى ءومىر باستالادى. ءسادۋاقاس كۇلاش دەگەن تاربيەلى، كورگەندى قىزبەن ۇيلەنىپ، ەكەۋى انالارىن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن الاقاندارىنا سالىپ الپەشتەيدى. ءسادۋاقاس تا اينالا جۇرتقا اياۋلى، كىسىلىكتى، ەرەن ازامات ەكەن. قۇداي تىلەگىن بەرىپ ۇرپاقتارى ءوسىپ- وركەندەيدى. قازىر قارا شاڭىراعى تامىرى تەرەڭ، جاپىراعى جايقالعان تەرەكتەي ماۋەلى اۋلەت. قىزىلوردا وبلىسى، سىرداريا اۋدانىندا تۇرادى. تولەگەن، سانسىزباي، دايراباي دەگەن ءۇش ۇلى مەن ءرابيعا دەگەن قىزى بولىپ، تولەگەن اعامىز دەمالىسقا شىققانعا دەيىن اۋداندىق ەمحانانىڭ ەسەپ- قيسابىن باسقارسا، رابيعا ۇلاعاتتى ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ، سانسىزباي، دايرابايلار دا ەلگە ەسەلى ەڭبەكتەرى سىڭگەن ازاماتتار.

ەسەلى ەڭبەك دەپ وتىرعانىمىز سانسىزباي اۋداندا العاش رەت «ءسادۋاقاسوۆتار» دەيتىن وتباسىلىق وركەستر قۇرىپ، ءوزى دە تالاي شاكىرتتەر تاربيەلەپ شىعارادى. وسى كۇنگى قازاق ەسترادا جۇلدىزدارى جەڭىس ىسقاقوۆا، ءمادينا ءسادۋاقاسوۆا سىندى انشىلەردىڭ ونەر جولىنا العاش قانات قاعۋلارىنا سەبەپ بولعان دا وسى كىسى. ءانشى عانا ەمەس، بەلگىلى اقىنداردىڭ دا اقىلشى، ۇستازى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اتىنان سان مارتە ايتىسقا ءتۇسىپ جۇرگەن، ءجۇرسىن ەرماننىڭ سوزىمەن ايتساق، «قاشاندا تەكتى ايتىس جاسايتىن» ايتىسكەر اقىن نۇرمات مانسۇر وسى ءسادۋاقاستىڭ قىزى ءرابيعا انامىزدان تۋادى. ءسادۋاقاستىڭ تۋعان جيەنى. وسى نۇرماتتى دا سونارعا شىعاردا قىرانداي باپتاپ وتىراتىن سانسىزباي كوكەمىز كورىنەدى. ءسادۋاقاستىڭ ەل الدىندا ءسوز الار جيەنى نۇرمات قانا ەمەس، باعدات دەيتىن اعاسى اۋداندىق مەكتەپتىڭ ەكى تىزگىن، ءبىر شىلبىرىن قولعا الىپ ۇلت ۇرپاعىن تاربيەلەۋدە ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋدە.

ون قۇرساقتان ءبىر جالعىز قالىپ، ءبىر جالعىزى سوعىسقا كەتىپ، اللا امان ساقتاپ قالعان بورداي اجەمىزدىڭ ءسادۋاقاسىنان قايتا قاۋلاپ وسكەن ورەندەر، تولەگەننەن تورتەۋ، سانسىزبايدان بەسەۋ، ءرابيعادان التى بالا ومىرگە كەلىپ، ولاردان نەمەرە- شوبەرەلەر تاراپ قازىر دە ءبىر قاۋىم ەلگە اينالدى.

نۇرمات دوستىڭ ۇيىندە وتىرعاندا اناسىنىڭ اعىتىلىپ ايتقان وسى اڭگىمەسى كوكىرەككە كوپ سالماق سالدى. كوپكە جەتكىزۋدى مىندەت سانادىم. ايتپاقشى، وتكەن- كەتكەندى اڭگىمە قىلعاندا بورداي اجەمىز: «مەن قانشا جىلاسام دا اللاعا ەش نالىعان ەمەسپىن، جالىنىپ جاقسىلىق سۇراي بەردىم. كەيىن ويلاسام اللا بەرگەن جاقسىلىق دەگەن سول كۇش- قۋات ەكەن عوي...» دەيدى ەكەن. ۇزىلە جازداپ جالعانعان تەكتى اۋلەتتىڭ وشاق وتى مازداي بەرسىن! قۇدىرەتى كۇشتى اللا تاعالا انالار جۇرەگىنىڭ قۋاتىن ارتتىرا بەرگەي!

ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى.

(2016- جىل)

Namys.kz