اكەسى سوعىستان ورالماعان بالانىڭ اڭگىمەسى
استانا. قازاقپارات - بۇل - ءار شاڭىراقتىڭ ۇرەيى ۇشقان، قانشاما انالار جەسىر، بالالار جەتىم قالىپ زار ەڭىرەگەن سوعىس جىلدارىنان كەيىنگى ءبىر قازاق وتباسىندا بولعان جاعداي. اكەسى سوعىستان ورالماعان بالانىڭ اڭگىمەسى.
«جاسىم جەتىدە بولاتىن. سوعىسقا كەتكەلى ەكى جىل بولعان اكەمدى ساعىنىپ، كۇندە تۇسىمدە كورىپ، انامنىڭ «كەلەسى جۇمادا كەلىپ قالار» دەگەن سوزىنەن ابدەن قاجىپ، زارىعىپ جۇرگەن شاعىمدا ونىڭ ەندى ماڭگى كەلمەيتىنى تۋرالى قاعاز كەلدى. جارىقتىق جارىلعان بومبانىڭ استىندا قالىپتى. كۇل-تالقانى شىققان عوي...
وسى حاباردى ەستىگەننەن كەيىن ءومىر ءسۇرۋدىڭ ەش ءمانى، ەش قىزىعى جوق ەكەنىنە انىق كوزىم جەتكەن ءبىر ساتتەردى بۇگىندە ويىم ۇمىتسا دا، بويىم ۇمىتپاعان سەكىلدى سەزىنەم. قاتتى سوققى. ەشتەڭە قىزىق ەمەس. ەسەڭگىرەپ قالعام. ونسىزدا جابىرقاۋ انام ءبۇيىرىن تايانىپ كۇرسىنە بەرەتىن بولدى. كۇرسىنگەندە اۋزىنان جالىن اتىلعانداي، ءىشى كۇيىپ تۇرعانداي سەزىلەتىن. انام بايقۇس اتا- اناسىنان ەرتە جەتىم قالعان كىسى ەدى. ەندى مىنە، جيىرما بەستەن اسار- اسپاستا جەسىر قالىپ وتىر. وڭاي ما؟ وڭاي ەمەس ارينە!
ءبىر جىل ءوتتى. ول كەزدە سەگىز جاستاعى بالا ەرەسەك ادامنىڭ جۇمىسىن ىستەپ، ەرەسەك ادامنىڭ ويىن ويلايدى دەسەك تە، بالالىقتىڭ اتى - بالالىق ەكەن. ءبىر كۇنى ساباقتان كەلسەم ۇيدە ءبىر كىسى وتىر. سالەم بەرىپ ەدىم، ەرەكشە ءبىر ىقىلاسپەن سالەمىمدى الىپ، «جاراستاي! مۇندا كەل!» دەدى. «ءوز ۇيىمدە ءوزىمدى شاقىرىپ جىندى ما؟» دەپ ويلادىم ىشتەي. باردىم. قالتاسىنان قانت الىپ بەردى. بالالىقتىڭ اتى - بالالىق دەپ ايتتىم عوي، قۋانىپ كەتتىم. ول كەزدە قانت وتە قات. وسى كەزبەن سالىستىرىپ ايتا المايمىن.
وسى كەزدىڭ بالاسى قانشالىقتى قۋاناتىنىن دا بىلمەيمىن. اناۋ ەندى، ايتىپ سۇراماڭىز. بىرەۋ عانا ەمەس قوي، ءبىر ۋىس شاقپاق قانت. داستارحاننىڭ ءوزى كۇندەگى جۇتاڭقى كۇيىنەن الدەقايدا جايناپ كەتكەن. جەنت، ماي، تارى-تالقان قويىلىپتى، سيرەك پىسىرىلەتىن باۋىرساق تا مولىنان شاشىلعان. اناۋ كىسىنى جاقسى كورىپ بارام. انام قاسىق، كەسەلەرىن ءبىر اپارىپ، ءبىر اكەلىپ كۇيبەڭدەپ ءجۇر. ءىشىم سەزە قالدى - ىڭعايسىز، وزگەشە كۇيدە. از ۋاقىتتىق تىم-تىرىستان كەيىن الگى كىسى ساباعىمدى سۇرادى. مىڭگىرلەپ ايتىپ وتىرمىن.
سول كەزدە انام سوزگە ارالاستى. ماعان ەمەس، جەرگە قاراپ وتىر: «بالام، بۇدان كەيىن وسى كىسى بىزگە كومەكتەسەدى. اكەڭ سەكىلدى...» دەپ ىركىلىپ كەپ توقتادى دا، ءسوز سوڭىن جۇتىپ الدى. ءتۇسىندىم. نەگە ەكەنىن، تاعى دا قۋاندىم. بىلدىرگەم جوق، ءبىراق: «ءۇيدىڭ ەندىگى جۇمىستارىنا مەن جاۋاپ بەرمەيمىن...» دەگەن سەكىلدى، «ماراتتارمەن توبەلەسكەندە مەن دە «اكەمە ايتام» دەپ ايتاتىن بولام» دەگەن سەكىلدى ويلار كەلگەندە جۇرەگىم اتقالاقتاپ كەتتى. كەۋدەمدى كەرە تەرەڭ تىنىستادىم. الايدا، الگى قۋانىشىم سۋ سەپكەندەي تەز باسىلدى.
شاي ءىشىلىپ، الگى كىسى بەت سيپاپ ورنىنان اتىپ تۇرەگەلگەندە شوشىپ كەتتىم. ءبىر اياعى جوق ەكەن. سانىنان كەسىلگەن. قورقىنىشتى. تۇقىلى ارلى-بەرلى قوزعالىپ تۇر. جۇرەگىم كوتەرىلىپ كەتتى. بالداعىن قولتىعىنا قىستى دا: «جاراستاي كەتتىك! شارۋا ىستەيمىز!» دەدى. ءۇنسىز ىلەسە بەردىم...
اياعىنان سوعىستا ايىرىلىپتى. ءبىراق عاجايىپ كۇشتىڭ يەسى ەكەن. مەن عانا ەمەس، جۇرت تاڭ قالادى. ءبىر اياقپەن ءجۇرىپ ءبىر ءوزى كەم دەگەندە ەكى اياقتى ەكى جىگىتتىڭ جۇمىسىن ىستەيدى. وزگەلەر ون رەت ءىلىپ الاتىن ءشوپتى اكەم ءبىر اياقپەن تۇرىپ ەكى-اق رەت قارماپ ماياعا لاقتىرعاندا سۇيىنەسىڭ. تەرلەپ-تەپشىپ، ولەرمەندەنىپ ىستەيدى. سالا-قۇلاش شىتىمەن تۇتاس بەتىن جالپاق الاقانىمەن جاۋىپ تۇرىپ تەرىن سۇرتەدى. شالعى تارتقاندا الدىنا ادام تۇسە المايدى. بالداعىن قولتىققا قىسا ىلگەرىلەگەندە الدىن جاپىرىپ، جايپاپ وتەدى. مەن ەڭبەك باسىنا سۋسىن، تاماق اپارام. «كەل جاراستاي، بىرگە وتىرىپ ىشەلىك!» دەيدى. اڭگىمە ايتادى. سوندا مەن ءوزىمدى ۇلكەن ادامدار قاتارىنا قوسىلىپ قالعانداي سەزىنىپ مارقايىپ قالاتىنمىن.
شىنىمەن ەسەيدىم، جاۋتاڭداپ جاسىماي، ەسەيدىم. وگەي اكەم مەن دەگەندە ىشەر اسىن جەرگە قويادى. «جاراسقا تيگەندەرىڭنىڭ جاندارىڭدى شىعارام» دەپ جان- جاعىنا جارلىق شاشادى. قولىمداعىنى تارتىپ جەگەن تالاي مىقتى مىسىق بوپ قالدى. ءبىراق، الباتى ەشكىمگە تيىسكىزبەيدى. تارتىپ، تاربيەلەپ وتىرادى. ال، انام بىرىنەن سوڭ ءبىرىن توپىرلاتىپ بالانى تاپتى دەگەيسىڭ. جىل قۇر كەتپەيدى. ون جىلدا سەگىز بالا تاپتى. ۋايىم- قايعى ۇمىت بولدى. ۋلاپ- شۋلاپ ءوسىپ جاتتىق.
ءبىر كۇنى اكەم قاسىنا وڭاشا شاقىرىپ الىپ: «جاراس سەن وقى! ءۇيدىڭ تۇڭعىشى - سەنسىڭ. الدىڭعى اربا قالاي جۇرسە، سوڭعى اربا سولاي جۇرەدى. سەن وقىماساڭ، قالعانى قايتپەك؟ وسىلاردىڭ ءبارى كەيىن سەنىڭ قولىڭا قارايدى. سەن ءجون سىلتەپ وقىتاسىڭ...» دەپ ءبىراز اڭگىمە ايتتى. ول كەزدە وقۋعا ءتۇسۋ دەگەن وتە قيىن شارۋا. تامىر-تانىسى، ۇلكەن جەردە قىزمەت ىستەيتىن تۋىسى بولماسا ءبىز سەكىلدى قاراسيراق كەدەيدىڭ بالالارى وقۋعا ءتۇسۋ دەگەن ۇلكەن وقيعا. مۇمكىن ەمەس دەپ ويلادىم. ونىما قاراتا ما، اكەم ەرتىپ الىپ الماتىعا تارتتىق تا وتىردىق. قىسقاسى، ەمتيحان تاپسىردىم. ەكى-ءۇش بالىم جەتپەي قالدى. تۇسە الماي قالدىم. اكەم قاتتى قاپالاندى. ەكەۋمىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ الدىنداعى باقتا وتىرمىز. شيرىعىپ، قامىعىپ مازاسى كەتتى. ءبىر كەزدە مەنىڭ قولىمنان ۇستاپ جەتەلەدى دە ەسىككە قاراي ءجۇردى. ۋنيۆەرسيتتەتتىڭ رەكتورىنا ءبىراق كىردى. كۇزەتشىلەردىڭ «الدىن الا جازىلاسىز، كۇتەسىز...» دەگەن سوزدەردىڭ بىرەۋىن دە تىڭداعان جوق. كىرىپ باردى دا بالداعىن رەكتوردىڭ الدىنا تاستادى. كەۋدەسىندەگى مەدالدى جۇلىپ الىپ ونى دا الدىنا تاستادى.
«مەن سوعىستان كەلدىم، جاعداي مىناۋ. مىنا بالا ءارى قاراي ءومىر ءسۇرۋى كەرەك، وقۋى كەرەك. ارتىندا سەگىز شيكىوكپە بار. ال، جاۋاپ بەر» دەيدى. سودان نە كەرەك، قۇجاتتاردى قايتا رەتتەپ، قانشاما شاپقىلاستان كەيىن وقۋعا ءتۇستىم دە كەتتىم. اكەم ەكەۋمىز الماتىدا ءبىر ايداي ءجۇرىپ اقىرى جەڭىسكە جەتتىك!
سول كەزدە كوكبازاردىڭ ءبىر جەرىندە ۇيعىرلاردىڭ ءتاتتى لاعمانى بولۋشى ەدى، اكەم وقۋعا تۇسكەنىڭدى «جۋايىق» دەپ سوعان الىپ باردى. لاعمانعا شاشلىق قوستىرىپ زاكاز بەردى. وقۋدىڭ ۋايىمىمەن اي بويى اس باتپاعان ەكەن، اسىقپاي وتىرىپ ابدەن تويدىق. مەن سول كۇيى الماتىدا قالاتىن بولدىم. اكەم اۋىلعا كەتپەك. شىعارىپ سالۋعا ۆوكزالعا كەلدىم. اكەم بيلەت الدى دا، ودان قالعان بۇكىل اقشاسىن، سوقىر تيىن قالدىرماي ۋىستاپ تۇرىپ مەنىڭ قالتاما سالدى. «اكە، وزىڭىزگە كەرەك قوي!» دەيمىن. «مەن ولمەيمىن. اۋىلدامىز عوي» دەيدى. «جولدا تاماق ىشەرگە وزىڭىزگە قالدىرساڭىزشى» دەيمىن. «جوق، ءبىر كۇنگە اشتان ولەدى دەپ پە ەدىڭ؟!» دەيدى. تولقىپ تۇر. مەن دە.
«ال بالام...» دەپ قول بەرە بەرگەندە جانارىنان جاس توگىلىپ كەتتى. قاۋسىرىپ قاتتى قۇشاقتادى. قارۋلىسىن-اي! قاۋسىرىپ قاتتى قۇشاقتادى. جالت بۇرىلدى دا جانتاڭداپ جۇرە بەردى. تاياعىنىڭ ۇشى شوشاڭ ەتىپ كولىككە كىرىپ كەتتى. قول بۇلعاپ قالايىن دەپ جۇگىرىپ بارىپ تەرەزەسىنەن قارادىم. كۇرەكتەي الاقانىنداعى سالا-قۇلاش شىتىمەن تۇتاس بەتىن جاۋىپ جاسىن ءسۇرتىپ وتىر ەكەن... جارىقتىق، عاجاپ كىسى ەدى!».
پ. س. «مەن وقۋدا جۇرگەندە ءوز انامدى ەمەس، وگەي اكەمدى ساعىندىم. شۇكىر، ءۇمىتىن اقتاعاندايمىن» - دەيدى ەكەن وسى اڭگىمەنى ايتۋشى كوكەمىز. بەك اعامنان ەستىپ ەدىم، قاتتى تەبىرەنگەم. كەسەك كىسىلىكتىڭ الدىندا كىشىرەيىپ قالعام. وزىمىزشە وركەنيەتتى سانايتىن بۇگىنگى قوعامدا ءوز اكەسى وگەي اكەدەي بولا الماعان كەيبىر جانى جەتىم، جاۋتاڭكوز جاراستارعا جانىم اشىعان...
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى
