ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ باقيعا اتتاناردان ءبىر كۇن بۇرىن سويلەگەن سوڭعى ءسوزى - اۋديو

قالىڭ قازاقتى قايىراتىن قازا! دەسە دە، باقيلىققا اتتانعان ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ پانيلىكتەگى سالعان سوقپاعى سايراپ جاتىر. ۇلتىمىزدىڭ عۇلاما جازۋشىسى قازاقتىڭ تاريحىن تۇگەندەپ، رۋحاني دىڭگەگىن نىقتاپ قانا كەتكەن جوق، جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىكتىڭ بەرىك ىرگەسىن ءوز قولىمەن دە قالاۋعا اتسالىسىپ كەتتى.

اتتەڭ، ءابىش اعامىز سول ءوزى ۋىعىن كوتەرگەن جاس مەملەكەتتىڭ، ءوزى كۋا بولعان ارايلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 24 جىلدىعىن تويلايتىن مەرەكەگە بەس كۇن قالعاندا باقيلىق بولدى.

وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە پروفەسسور مۇرات مۇحامەدوۆتىڭ (قازىرگى سەناتور باقتيار ۇلى) «ۇلت بويتۇمارىنا» ارناعان ماقالاسى شىققان ەدى.

سوندا مەرەيتويىنا بايلانىستى ءابىش كەكىلبايەۆ تۋرالى ول بىلاي دەپ جازدى: «جاسامپاز جازۋشىنىڭ قالامىنا ىلەسىپ، بايتاق ەلدىڭ ەلدىگىنە بويلايسىڭ. قيالىمەن قاتار ۇشىپ، ەرلىك پەن ەلدىكتىڭ مەكەنىنە جەتەسىڭ. زيالى ويدىڭ زياتىن، زاتىن تانىپ، زامانداستارىڭمەن قاۋىشاسىڭ.

«كۇنشۋاقتا» جىر تولعاپ، «دالا باللادالارىنىڭ» كەيىپكەرلەرىمەن سىرلاساسىڭ. «ەلەڭ- الاڭدا» ۇلى جولعا شىعىپ، «ۇركەر» اۋا ۇيىسقان ەلدىڭ ۇلتانىنا قۇلاپ، تىزگىن تارتاسىڭ. تاريح ساحناسىنداعى «ابىلاي حاننىڭ» قۇزىرىندا قالىڭ قازاقتىڭ قامىن جەيسىڭ. «زامانامەن سۇحباتتاسىپ» ، «ازاتتىقتىڭ اق تاڭىن» قارسى الاسىڭ! كىتاپتارىنىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي، كەكىلباي ۇلىنىڭ كوركەمدىك كەستەسى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ التىن جىبىمەن ادىپتەلگەن. اۋليە- انبيەلەر الەمىنىڭ الديىمەن ويانىپ، ماڭعىستاۋدىڭ ۇلۋ تاستارىنا تابانىن باتىرىپ، ۇستىرتكە شىققان، «اداي» كۇيىمەن قايراتتانىپ، اباي جىرىمەن ايدىندانعان ارداقتى اعامىز ءيىسى قازاقتىڭ، تۇركى جۇرتىنىڭ ماقتانىشى. ايتار سوزگە الفاۆيت تە كوپ. ەگەر ءابىش اعانىڭ شىعارماشىلىعى مەن قايراتكەرلىگى جايلى جاتا- جاستانىپ اڭگىمە تارقاتار بولساق، وراق ورعان اۋىزعا دا، وراپ سويلەگەن تىلگە دە وراسان سالماق تۇسەر ەدى. بۇل ەندى ادەبي زەرتتەۋشىلەر مەن تاريحشىلاردىڭ ەنشىسىندەگى مىندەت. كەلەر كۇننىڭ سىباعاسى».

شىندىعىندا، ءابىش كەكىلباي ۇلى كەلەر كۇنگە تاۋ- تاۋ سىباعاسىن تاستاپ كەتتى.

اۋزى دۋالى، ءسوزى ءۋالى قايراتكەر كۇنى كەشە (باقيعا اتتاناردان ءبىر كۇن بۇرىن 10.12.2015 ج. ) سەناتتا بولىپ ءوز ارىپتەستەرىمەن ءبىر جۇزدەسىپ، ۇزەڭگىلەس ءىنىسى مۇحتار التىنبايەۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتوي سالتاناتىنا قاتىسقانىن كورگەنبىز. ابىز اعا تۇتقيىلدان و دۇنيەگە اتتانىپ كەتەتىنىن ەشكىمگە بىلدىرتپەگەن كۇيى مىنبەگە شىعىپ، قۇتتىقتاۋىن دا جولداعان ەدى. سول سالتاناتتاعى ابىز اعامىزدىڭ التىن ءۇنى ءبىزدىڭ تاسپامىزدا دا ساقتالىپ قالىپتى. قازاقپاراتتىڭ قالىڭ وقىرمانىنا وسى تاسپانى جاريالاعاندى ءجون سانادىق.

ءابىش كەكىلبايەۆ: «قادىرلى باۋىرلار! ءبىز سوعىس تۇسىن كورگەن ۇرپاقپىز. ءبىز ۇشاقتان قاتتى قورقۋشى ەك. «ۇشاق كەلە جاتىر» دەگەندە باۋىرىنا بولمىسىن قۇشاقتاپ، ازىرەيىلدىڭ ءوزى ءتۇسىپ كەلە جاتقانداي قورقاتىنبىز. سول ۇلكەن قورقىنىشتان الىگە دەيىن، ءبىرازعا دەيىن ارىلا الماي ءجۇرىپ، قازىر ءبارىمىز ونى ۇمىتتىق. وسى ۇلكەن جولدا، ۇلكەن تاريحتىڭ ءاربىر بەلەستەرى مەنىڭ كوز الدىمدا جاتقان سياقتى.

1954 -جىلى كراسنوۆودسكىگە باردىم. قالانىڭ سىرتىندا سارىكەمىك تاۋلار بار ەكەن. سول تاۋلاردان زىمىراندار ۇشىپ شىعىپ، ءبىرازدان كەيىن بارىپ كاسپي جىرتىلىپ بارا جاتقانداي جەر كۇڭىرەنەدى ەكەن. بۇل قازىرگى مىنا مۇحتارلار وتىرىپ جۇرگەن رەاكتيۆتەردىڭ العاش شىققان كەزى بولۋى كەرەك. سول كەزدە قالادا شۇبىرىپ بارا جاتقان ارمياندار، تۇركىمەندەر، قازاقتار توقتاي قالىپ كوككە قارايتىن. ودان كەيىن مەن 60-جىلدارى سول تۇركىمەنياعا تاعى باردىم. سوندا، بايرام ءاليدىڭ تۇسىندا «موسكۆا» دەيتىن سوۆحوز بار ەكەن. سول سوۆحوزعا كەلە جاتساق، الدىمىزدا ءبىر سەڭسەڭ بوركى سەلكىلدەپ موتوتسيكلگە ءمىنىپ تۇركىمەن كەلە جاتىر. ءبىر ۋاقىتتا كوك توبەدەن جاڭاعىداي قىرعي قۇستار قۇساپ كۇمىس قانات سامولەتتار شىعا كەلدى. سۇيتسەم، الگى تۇرىكمەن ماشيناسىنان توقتاي قالىپ، ءبىرازعا دەيىن قاراپ تۇردى دا، باسىن شايقاپ- شايقاپ جىبەرىپ، قۇيعىتىپ الا جونەلدى.

 ال ودان بەرىدە، ءتىپتى بەرىدە مارى قالاسىندا قازاق پروكۋرورىنىڭ ۇيىنە وتىرعاندا تاعى دا سونداي كۇر-كۇر شىقتى. سوندا قوراداعى بالالاردىڭ ءبارى «اعالار كەتىپ بارادى، ءبىزدىڭ اعالار كەتىپ بارادى! ۋرا! ۋرا!» دەپ اسپانعا قاراپ ايقاي سالدى. سۇيتسەم ءبىر كەزدەگى حالىققا قورقىنىش بولعان ماماندىق ۇلكەن ماقتانىشقا اينالعان ەكەن. جانە سول كۇنى جاڭاعى ءۇي يەسى كەڭكىلدەپ تۇرىپ كۇلدى: «ءبىزدىڭ مىنا بالالار، وسىندا تۇرىكۆو- نىڭ ۇلكەن اسكەري قۇراماسى بار، ديۆيزياسى بار، سول ديۆيزيانىڭ كومانديرى ورىمدەي جاپ- جاس قازاق جىگىتى ەدى. سونى بىلەدى ەكەن. مىنالاردىڭ ايقايلاپ تۇرعانى، سول كەتىپ بارا جاتىر دەپ قۋانىپ ايقايلاپ ءجۇر» دەدى. سول كەزدە بۇكىل تۇركىمەنيانى شۋلاتقان، بۇكىل ورتا ازيا اسكەرلەرىندە ماقتانىشقا اينالعان قازاقتىڭ داڭقتى وفيتسەرلەرى بولاتىن: ساعادات نۇرماعانبەتوۆ باسقارعان، سوعان مۇحتار ىلەسكەن.

سولار كوپ ۇزاماي ءوزىمىزدىڭ ورتامىزعا كەلدى. ساعادات قازاق اسكەرىنىڭ اتاسىنا اينالدى، مۇحتار قازاق اسپانىنىڭ قوجاسىنا اينالدى. ءسۇيتىپ، ءبىرىن- ءبىرى تولىقتىرىپ ءوسىپ كەلە جاتقان ەكى جىگىتىمىز كەيىن قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ ۇلكەن پاناسىنا اينالدى. ساعادات كەتتى، ورنىندا مۇحتار قالدى. مۇحتار ءبىر ەمەس ەكى رەت ۇلكەن مينيسترلىكتە قىزمەت ىستەدى، باستىق بولدى. ونىڭ ارتىنان ءوزىنىڭ ءتول ماماندىعى - اسكەري ۇشقىشتىعىن ءالى تاستاعان جوق. ەكەۋى دە ارميا گەنەرالى اتاندى. ءسۇيتىپ، قازاق اسكەرىنىڭ قاتارعا قوسىلۋى، قالىپقا ءتۇسۋى، قازىر ەندى جەر بەتىندەگى تاۋەلسىز مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندە الەۋەتتى ۇلكەن ەلدەردىڭ بىرىنە اينالۋى - وسى ساعادات پەن مۇحتاردىڭ اتىنا تىعىز بايلانىستى دەپ ەسەپتەيمىن.

بۇل رەتتە كوزىڭ ءتىرى بولعانىمەن، ءوزىڭ جاس بولعانىڭمەن، سەنىڭ ەڭبەگىڭدى حالىق تا ولتىرمەيدى، تاريح تا ولتىرمەيدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ ۇلكەن ماقتانىشىنىڭ ءبىرى بولادى دەپ سانايمىن. ءبىر كەزدەگى سامولەتتەن قاتتى قورقاتىن حالقىڭ قازىر سەنىمەن بىرگە تۋ- ۋ كوككە ۇشىپ ءجۇر. سەن جەردى سوناۋ اسپانعا دەيىن بيىكتەتتىڭ، اسپاندى جەرگە دەيىن الاسارتتىڭ. ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ۇلكەن ايىرماشىلىقتى جويدىڭ. بۇل حالىقتىڭ كوكەيىندەگى تەحنيكاعا دەگەن، سامولەتكە دەگەن ۇلكەن تانىس ستيحيالاردىڭ بارلىعىنا دەگەن قۋانىشتاردى ورنىقتىردى.

جاسىڭ جاس! «70 دەگەن جىگىتتىڭ جاسى» دەيدى، سول وتىرىك بولمادى عوي، راس ەكەن، كوزىمىز كورىپ كەلە جاتىر! تەپسە تەمىر ۇزەتىندەي تەگەۋرىندى قالپىڭدا تۇرسىڭ. حالىقتىڭ كوز الدىنداسىڭ. پارلامەنت دەگەن دە مايدان. وسى مايداندا ناعىز وفيسەردىڭ ءسوزىن سويلەپ، ناعىز پاتريوتتىڭ ءسوزىن سويلەپ، حالىقتىڭ قامىن جەپ، وتانىمىزدىڭ قۇدىرەتىن، نامىسىن ويلاپ، ءومىر سۇرە بەر، جۇرە بەر! وسىعان تىلەكتەسپىز!»...

اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى