بولىمىسى بولەك يمانعالي تاسماعامبەتوۆ

ەل ىشىندەگى ەلەۋلى، حالىق اراسىندا قالاۋلى ازاماتتاردى جاس دەمەي، جاسامىس دەمەي مەملەكەت ىسىنە جەگە ءبىلدى. ءتىپتى سان- سالالى، ءىرىلى- ۇساقتى، ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ادامدار مەن مامانداردى ءارتۇرلى قىزمەتكە قويىپ، الەۋەتىن بايقادى. قولىنان ءىس كەلەتىندەردى قاسىنان قالدىرعان ەمەس. ەلباسىنىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرى ساناتىندا جۇرگەن مىقتى قازاقتاردىڭ ءتىزىمىن تۇزەي باستاساڭىز، يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ ەسىمى ءبىرىنشى كەزەكتە ءتىل ۇشىنا ۇيىرىلەدى. اتىراۋ وبلىسى، ماحامبەت اۋدانى، نوۆوبوگات اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن يمانعالي نۇرعالي ۇلىنىڭ جاستىق شاعى، العاشقى ات جالىن تارتىپ اتقا مىنگەن ۋاقىتى كەڭەستىك كەزەڭگە تاپ كەلەدى. ورالداعى ا. پۋشكين اتىنداعى پەدينستيتۋتتى ويداعىداي ءتامامداعان ول جاعرافيا مەن بيولوگيا پاندەرىنىڭ مۇعالىمى دەگەن ماماندىق الادى؛ ول زاماندا «وسەمىن» دەگەن جاس مىندەتتى تۇردە كومسومولدىڭ مەكتەبىنەن وتەتىن - يمەكەڭ دە اۋداندىق، قالالىق، وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ مەكتەبىنەن ءوتتى؛ قازاقستان كومسومولىنىڭ جالىندى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولدى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاستار ءىسى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىن باسقاردى؛ جاستاردىڭ ءىسىن جاپىرىپ ىستەپ جۇرگەن جەرىنەن كومپارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە، كەيىن ساياسي بيۋرو مۇشەلىگىنە دەيىن كوتەرىلدى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 12-شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى دا بولدى. 1993 -جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.

 جاڭا عانا تاۋەلسىزدىك العان، ەندى عانا ەلدىك جانە مەملەكەتتىك ىستەردىڭ كوشىن رەتتەۋگە كىرىسكەن قازاق ەلىنىڭ ەڭ ءبىر قيىن جىلدارى ەدى بۇل: ايداي الەمگە ءامىرىن جۇرگىزىپ تۇرعان ك س ر و- نىڭ كەرەگەسى سوگىلىپ، ءبىر عانا وداققا ارقا سۇيەپ قالعان ەلدەردىڭ ءبارى ۋايىمعا كومىلىپ، «ورتاق وگىزدەن -  وڭاشا بۇزاۋ» باعىتىنا جەگىلىپ تۇرعان شاق بولاتىن؛ ءبىر شاڭىراق استىنداعى ون بەس ەلدىڭ «بالاپان باسىنا، تۇرىمتاي تۇسىنا» بولىنگەن كەزى؛ رۋبل ايماعىنان ىعىستىرىلىپ، بولەك- بولەك شىعىستىرىلىپ بولعان تۇسى. تاپ وسىنداي تاۋلىكتىڭ 24 ساعاتىندا ەلباسىنىڭ كىرپىگى ىلىنبەي، «قالاي ەل بولامىز، قايتىپ تىرلىك قىلامىز، قاي باعىتتا جۇرەمىز، قايتكەندە ەلدىڭ كوشىن تۇزەيمىز؟ » دەگەن سان ساۋالمەن اتار تاڭدى ۇيقىسىز، باتار كۇندى كۇلكىسىز قارسى الىپ جۇرگەن كەزەڭى. قىسىلتاياڭ شاقتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاسىنان تابىلىپ، رەسمي كومەكشىلىككە بەيرەسمي كەڭەسشىلىك قىزمەتىن قوسا اتقارىپ يمانعالي نۇرعالي ۇلى ەكى جىل بويى ەلباسىنىڭ بەرگەن تاپسىرمالارىن مۇلتىكسىز ورىنداپ شىقتى. ودان ارعى ءوسۋ باسپالداقتارى ەل- جۇرتتىڭ كوز الدىندا: 1995 -جىلدان باستاپ كەڭ ءدالىزدى كەڭسەلەردە -  قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ۆيتسە- پرەمەرى، ءبىلىم جانە مادەنيەت ۆيتسە- ءمينيسترى، پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى، قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءبىرىنشى كومەكشىسى، اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى، قازاقستاننىڭ پرەمەر- ءمينيسترى، مەملەكەتتىك حاتشى، قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ جەتەكشىسى، الماتى جانە استانا قالالارىنىڭ اكىمى بولدى. بۇل كۇندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىس ءمينيسترى.

ەلباسىمىزدىڭ تاڭداۋى تاسماعامبەتوۆكە تۇسكەنى نە سەبەپتى؟ يمانعالي نۇرعالي ۇلىنىڭ قاسيەتى مەن قابىلەتى تۋرالى تالاي ايتىلىپ تا ءجۇر، جازىلىپ تا جاتىر.

 نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا، مەنىڭ جەكە توپشىلاۋىم بويىنشا، يمانعاليدىڭ ورىنداۋشىلىق قابىلەتى ۇناعانداي بولىپ كورىنەدى. ەلباسى مەن تاسماعامبەتوۆتىڭ ۇقساس جەرى بار: - ول ەكى كىسىنىڭ دە قاراپ وتىرا المايتىن، بىردەڭە بىتىرگەنشە اسىعاتىن، ويعا العان ءىستىڭ ورايىن تابۋعا ۇمتىلاتىن، قيىسپاعاندى قيىستىراتىن تاپقىر شەشىمدەرى مەن ۇتىمدى ۇسىنىستارىنان بىردەن كوزگە شالىنادى؛ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوسۋ، ورلەۋ جولىنا قاراساڭىز: بولات بالقىماسىنان باستالعان سوقتىقپالى- سوقپاقسىز سان تاراۋ جول قازاقتىڭ وسى كۇنگى شالقىمالى تىرلىگىنە ۇلاسقان ساتكە دەيىن ءبىر سەكۋند تا تىنىم تاپقان ەمەس؛ تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ كوشباسشىسى وسى ۋاقىتقا دەيىن تالايدىڭ تاڭدايىن قاقتىراتىن قانشاما يگى دە ىزگى باستامانىڭ، تىڭ دا سەرپىندى جوبالاردىڭ باستاۋىندا بولدى؛ العاشقى «قازاقستان - 2030» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنان وسى كۇنگى ماڭگىلىك ەل باعدارىنا دەيىنگى قانشا- ما قاتپارلى قۇجاتتىڭ تۇپكى ماتىنىنە تەرەڭ ۇڭىلسەڭىز، «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ كوشىن ورگە سۇيرەۋ جولىنداعى قاداۋ- قاداۋ تىرلىگى باداناداي بولىپ كورىنىپ، جاۋھارداي جالتىراپ تۇرادى. ال ەندى وسى باستامالاردى ورىندايتىن دا ادام كەرەك قوي. مىنە، تاپ وسى تۇرعىدان العاندا تاسماعامبەتوۆ تاپتىرمايتىن تۇلعا رەتىندە تانىلدى. پرەزيدەنت ونى ويعا دا سالدى، قىرعا دا سالدى. ەلباسى قايدا جۇمساسا دا، يمانعالي نۇرعالي ۇلى تاپسىرىلعان شارۋانىڭ ءبارىن تاپ- تۇيناقتاي ەتىپ ورىنداي ءبىلدى. تىندىرىمدىلىعىن حالىق تا اڭعاردى: دەرەۋ «يمانعالي نە ىستەسە دە تاستاي» دەسىپ، جۇرت جارگونىنا اينالعان «تاس» دەگەن تەڭەۋدى دە قيىستىرا قويدى.. . يمەكەڭنىڭ كوڭىلىنە كەلەر- كەلمەس، ءبىراق ەل اۋزىنا قاقپاق بولا الامىز با، وسى «تاس» دەگەن تەڭەۋگە جالپاق جۇرتتىڭ ءىشى جىلىپ قارايتىنىن دا بايقاپ ءجۇرمىز.

 ايتايىن دەگەنىمىز بۇل ەمەس، ءسوزدىڭ توركىنى تاسماعامبەتوۆتىڭ وسى كۇنگى كوپ قازاقتىڭ ويىنا العانىمەن، سويى جەتە بەرمەيتىن -  ورىنداۋشىلىق قاسيەتىنەن ءوربىپ وتىر عوي. ءبىزدىڭ قازاق ابايدان ءارى دە، بەرى دە «وزگە جۇرتتان ءسوزى ۇزىن كەلەتىن حالىق» ەكەنى راس. دالەل كەرەك پە؟ تاپ قازىر بىرەۋىمىز ءبىر قۇرىلىس سالاتىن بولدىق دەيىكشى. كوشەدەن ءوتىپ بارا جاتقان ون ادامنىڭ توعىزى اقىل ايتىپ توقتاپ كەتەدى، بىرەۋى اقىلىمدى تىڭدامادىڭ دەپ بوقتاپ كەتەدى.. . سولاي ەمەس پە؟ اقىل ايتقىشتىق، ءجون بىلگىشتىك، نوباي نۇسقاعىشتىق، باعىت سىلتەگىشتىك، اۋىزبەن وراق ورعىشتىق دەيتىن اباي زامانىنداعى كەسەلدى مىنەزدەن قولعا العىشتىق، ورىنداعىشتىق، اتقارعىشتىق، بىتىرگىشتىك بەيىمدەرگە ءالى اۋىسا الماي كەلە جاتقانىمىز وتىرىك پە؟ ! بىرەۋ بىردەڭە ىستەسە، بىلەك سىبانىپ قاراپ تۇرعىشتىقتىڭ ءوزى دە جاقسى ەكەن، الىستان كەسەكپەن ۇرعىشتىق دەگەندەي ۇرىنشاقتىعىمىزدان ارىلا الماي كەلەمىز. ال جويداسىز جويقىن زاماندا، وندا دا ەلىڭنىڭ تاعدىر- تالايى تالاي مارتە سىن- ساعاتقا، سىن- قاتەرگە تاپ بولعان تولقىمالى تۇستا ءبارىمىز قاراپ وتىرعىشتىق تۇرعىسىندا قالساق نە بولار ەدى؟ استانادا ە ى ق ۇ- نىڭ ءسامميتى الەم نازارىن وزىنە اۋدارىپ وتەر مە ەدى، وتپەس پە ەدى؟ ! الماتىداعى اق ازيادا ءوز دارەجەسىندە بولار ما ەدى، بولماس پا ەدى؟ ! ءبارىن تىزبەي- اق قويالىق، سارى- ارقانىڭ تورىنەن استانا دەيتىن ەلوردا سالىنار ما ەدى، سالىنباس پا ەدى؟ ! «تاۋەكەل -  ەردىڭ جولداسى» دەيدى ءبىزدىڭ قازاق. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تاپ وسى تاۋەكەلشىلدىك تۇرعىسىنان الساڭىز -  تازا جۇرەك جۇتقان ادام! باسقا باسقا، وسى استانانى كوشىرۋ شەشىمى، ونى سالۋ، بۇگىنگىدەي جارقىراعان، جايناعان، توتىدايىن تارانعان كەلبەت پەن كورىككە جەتكىزۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيتىن تاۋەكەل بولاتىن. تاسماعامبەتوۆتىڭ دە ماڭدايىنا بولاشاق ماڭگىلىك ەلدىڭ كىرپىشىن ەلباسىمەن بىرگە قالاسۋ باقىتى بۇيىرىپتى. مەرزىمدى باسىلىم- عا بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا «ەلباسىنىڭ قانداي قاربالاس تىرلىك اتقاراتىنىن جۇمىس گرافيگىنە قاراپ بىلەسىز: قانشاما كەزدەسۋ، قانشاما ساپار، قانشا شارانىڭ تىزبەسىنە قاراپ، شاشىڭ تىك تۇرارداي؛ مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ مەن ءوز حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋ دەيتىن ومىرلىك مۇراتتان ءبىر ءسات اينىعان ەمەس! ال مەن ءۇشىن وسىنداي جاڭا تاريحي ءداۋىردىڭ جاسامپازى بولىپ وتىرعان ۇلى تۇلعانىڭ قاسىنان تابىلۋ -  ەڭ ۇلكەن ابىروي! ودان ماڭىزدى جانە قۇرمەتتى نە بولۋى مۇمكىن؟ مەن ەلباسىنىڭ سەنىمدى كومەكشىسى بولعانمىن جانە سولاي بوپ قالا بەرەمىن دە!» دەپ يمانعالي نۇرعالي ۇلى اشىق ايتتى دا.

جوعارىدا ءسوز ەتكەن استانانى اۋىستىرۋ، ونى سالۋ دەگەن ماسەلەدەگى ەلباسىنىڭ تاريحي ءرولىن تاسماعامبەتوۆ ايرىقشا جوعارى باعالايدى. «استانانىڭ تۋعان كۇنى - ەلباسىنىڭ كەمەلى، ال ەلباسىنىڭ تۋعان كۇنى - استانانىڭ، ەلىمىزدىڭ مەرەيى» دەگەن قاناتتى ءسوزدى ايتتى. ەلىمىزدىڭ باس قالاسىنىڭ دامۋىنا بەي- جاي قاراي المايدى. ول «نۇر وتان» ح د پ ХІІ  سەزىندە سويلەگەن سوزىندە: «كۇردەلى كەزەڭدەردە ەلوردانىڭ استاناعا اۋىستىرىلۋى قازاقستان حالقىن بىرىكتىرگەن تاريحي ءىرى جوبا بولىپ قانا قويماي، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ءوسۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولدى. استانا ۇلتتىڭ جاسامپاز الەۋەتىن قالىپتاستىرىپ بەردى دەۋگە بولادى. ەلوردا ساياسي ەركىندىگىمىز تۇرعان كەزدە ەشقاشان وشپەيتىن ءبىزدىڭ مۇمكىندىكتەرىمىزدىڭ ولشەمىنە اينالدى. «ەلباسىمىز ءوز بايانداماسىندا اتاپ وتكەندەي، ارعى- بەرگى زاماندا تاريحتىڭ تولقىنى مەن جاۋگەرشىلىكتىڭ جويقىنى جۇتقان نەبىر ەل مەن جەر بولدى. اتاجۇرتى تارىلىپ، كوبەيگەن ەلدەن توبەلدەي ەلگە اينالعانى قانشاما. كەزىندە ءبىز دە ۇلت رەتىندە جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتە جازدادىق.. . وسى تۇستا ەلباسى استانانى الاتاۋدان ارقاعا كوشىرمەگەندە، قازاق ەندىگى «ەدىلدى» ەمەس، «ەسىلدى» جوقتاپ قالار ەدى. وسى تاريحي شەشىم ءۇشىن عانا قازاق حالقى ەلباسىنىڭ الدىندا ماڭگىلىك قارىزدار!» دەپ كەڭىنەن تولعاي سويلەدى.

اشىق ايتۋ دەگەننەن شىعادى، قازىرگى قازاقستاندىق ساياساتكەرلەردىڭ اراسىندا كەز كەلگەن ماسەلەگە ءوزىنىڭ كوزقاراسى مەن پىكىرىن اشىق بىلدىرەتىن ادامدار ساناۋلى. اشىقتىق جاعىنان پرەزيدەنتتىڭ الدىنا ەشكىم شىعا المايتىنى بەلگىلى. جىل سايىنعى جولداۋىنان باستاپ ەل كولەمىندە وتەتىن قانشاما مارتەبەلى جيىندا ەلباسى قوعامداعى وتكىر ماسەلەنىڭ ءبارىنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتا ءسوز ەتەدى. يمانعالي نۇرعالي ۇلى دا ۇلى تۇلعادان ونەگە العان كىسى عوي، تولعاقتى تاقىرىپتىڭ قاي- قايسىسىنان دا قاشپايدى، شاماسى كەلگەنشە ايقىن دا انىق جاۋاپ بەرۋگە ۇمتىلادى. ءتىپتى جۋرناليستەر قايتا- قايتا سۇراعىشتاپ قويماعاندا «مەن قاربالاستى، ۇنەمى بەلسەندى جۇمىس ىستەگەندى جاقسى كورەمىن. سوندىقتان پارلامەنتتە وتىرعانىمدى ەش ەلەستەتە المايمىن. قىزمەتسىز قالسام دا دەپۋتات بولماس ەدىم» دەپ ءۇزىلدى- كەسىلدى جاۋاپ قايتارعان.

توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىن تەككە ءسوز ەتكەن جوقپىز. قازاقستاننىڭ ءوز الدىنا دەربەس ەل بولارىنا وتارلىق كوزقاراستى سەرىك ەتكەن، ورتالىقتا قالعان كورشىلەرىمىزدىڭ كۇمانى باسىم بولدى. «نۇرسۇلتان نازاربايەۆ باستاپ كوك تۋىن جەلكىلدەتە جەلبىرەتكەن ەلدىڭ ەرتەڭى قانداي بولادى؟ » دەگەن ساۋالعا ساۋەگەيشىلىكپەن «ەرتەڭ- اق ەڭبەكتەپ وزدەرى قولتىعىمىزعا قايتا كەلەدى» دەگەن وركەۋدەلىك اڭعارىلىپ تۇراتىن. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قاجىرى مەن قايراتى، تاباندىلىعى مەن تالاپشىلدىعىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋى جەلبىرەي ءتۇستى. قازاق ەلى ايباتىن دا، ايبىنىن دا ساقتاپ قالدى. تاپ سول توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ەلباسى ماڭايىنا كىلەڭ «سەن تۇر، مەن اتايىن» دەيتىن جاستاردىڭ تەگەۋرىندى تولقىنىن جيناستىرماعاندا جاعداي قالاي بولار ەدى؟ ! ت م د ەلدەرى اراسىندا قازاقستان بارلىق رەفورمالاردى - ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك، مادەني سالالارداعى جاڭعىرۋ ءىسىن جەدەل باستاعان ەل بولدى. ەلباسى ەلدىك شارۋالاردى بىلەك سىبانىپ اتقاراتىن ادام تاڭداعاندا قاتەلىك جىبەرمەدى دەۋىمىزدىڭ دە ءمانى وسىندا جاتىر. ەلگە ەرتە تانىلعان، ىسىمەن دە، سوزىمەن دە، بەرگەن ۋادەسىمەن، ايتقانىن ورىنداۋشىلىعىمەن دە حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىققان تۇلعالاردىڭ ءبىرى - يمانعالي تاسماعامبەتوۆ. پرەزيدەنت ونى ەڭ ءبىر شەشۋشى، ەڭ ءبىر وزەكتى ورىندارعا ابدەن سەنگەننەن سوڭ تاعايىنداپ وتىر. قورعانىس ءمينيسترى لاۋازىمىنا تاعايىنداۋىنىڭ دا وزىندىك ءمانىسى بار. ساياسات تانۋشىلار مۇنى «ەڭ ۇتىمدى شەشىم» دەپ باعالاپ تا قويدى. مينيسترمەن جازعا سالىم كەزدەسكەنىمىزدە، وسى سالاعا كەلگەلى بەرى قولعا العان بىرنەشە ءىستى سانامالاپ ايتىپ بەرگەن. ەڭ الدىمەن، قورعانىس سالاسىن جايلاعان جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسىپتى. اسكەري ازىرلىككە باسا كوڭىل ءبولىپ، الدەنەشە رەت اسكەري دابىل قاعىلىپ، جەكە قۇرام مەن سالالىق اسكەري كۇشتەردىڭ دايىندىعى تەكسەرىلىپتى. قازاقستان اسكەرىنىڭ ساپالىق كورسەتكىشتەرىن جاقسارتۋ قولعا الىنىپتى. اسكەرگە كىم بولسا سونى الا سالماي، دايىندىعى مىقتى، سايدىڭ تاسىنداي جىگىتتەردى ىرىكتەپ الۋ، ءتىپتى پسيحولوگيالىق تەكسەرىستەردەن وتكىزىپ بارىپ، جاۋىنگەرلىك ساپقا تۇرعىزۋعا دەيىن رەتتەلىپتى. وزىنە- ءوزى قول سالۋ - رۋحاني، ءتاني السىزدىكتەن شىعاتىنى بەلگىلى. شىنىندا دا، تاسماعامبەتوۆ كەلگەلى جاۋىنگەرلەردىڭ سۋيتسيدكە ۇشىراۋى كۇرت ازايعانى اڭعارىلادى. بەيبەرەكەتسىزدىك، رۋحسىزدىق كەز كەلگەن ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن السىرەتەدى.

 ەلباسى تاسماعامبەتوۆكە وسى سالانى تاپسىرعاندا، ونىڭ ادەتكە اينالعان تىندىرىمدىلىعىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەسكەرگەن بولار دەپ ويلايمىز. ەل ىرگەسىنىڭ ءبۇتىن بولۋى، ەل قورعاعان ەرلەرگە ەلدىڭ دە سەنىمى زور بولۋى نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. وسى جاقىن مەزگىلدە قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري بولىمدەرى مەن قۇرامالارىندا 2015 -جىلعى كۇزگى شاقىرىلىم بويىنشا كەلگەن جاس ساربازداردىڭ اسكەري انت قابىلداۋ ءراسىمى وتكىزىلدى. 4000 عا جۋىق قازاقستاندىق وتانعا دەگەن ادالدىققا انت بەردى جانە رەسمي تۇردە قازاقستان ارمياسىنىڭ قاتارىنا كىردى. الداعى ۋاقىتتا ولار وتان الدىنداعى ءبىر جىلعى بورىشىن وتكەرىپ، كۇردەلى اسكەري عىلىمدى مەڭگەرۋى قاجەت. اسكەرلەردە جاس تولىمنىڭ اسكەري قىزمەت جاعدايىنا بەيىمدەلۋى بويىنشا ءىس- شارالار، اتاپ ايتقاندا، اسكەري بولىمدەردىڭ پسيحولوگتارىمەن كۇزگى شاقىرىلىم اسكەري قىزمەتشىلەرىنىڭ جەكە قاسيەتتەرىن، ولاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن، اسكەري قىزمەتكە جانە اسكەري ۇجىمعا بەيىمدەلۋ بارىسىن زەردەلەۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزىلدى. اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جەكە پسيحولوگيالىق قاسيەتتەرى مەن ەرەكشەلىكتەرىن تەرەڭ زەردەلەۋ جۇرگىزىلدى. ول ءۇشىن كەشەگى شاقىرىلۋشىلارمەن بەيىمدەلۋ ماسەلەلەرىن ايقىنداۋ ءۇشىن تەستىلەۋ وتكىزدى، ولاردىڭ پسيحولوگيالىق پورترەتىن قۇردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس ءمينيسترى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ «جاۋىنگەرلىك دوستاستىق - 2015» ت م د اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرى بىرىككەن جۇيەسىنىڭ جاۋىنگەرلىك وق اتۋى بار بىرلەسكەن وقۋ- جاتتىعۋدىڭ نەگىزگى كۇنىن كورىپ قايتقانىنان دا قالىڭ ەل حاباردار. وقۋ- جاتتىعۋ ماقساتى كومانديرلەر مەن شتابتاردىڭ باعىنىستى اسكەرلەردى باسقارۋ ماسەلەلەرىن، جاۋىنگەرلىك ءىس- قيمىلداردى جۇرگىزۋگە دايىندالۋ، جاۋىنگەرلىك ۇيلەسىمدىلىك پەن ءوزارا ءىس- قيمىل دەڭگەيىن ارتتىرۋ، سونداي- اق جاۋىنگەرلىك كەزەكشىلىكتى اتقارۋ كەزىندە ت م د ءاشقق كۇشتەرى مەن قۇرالدارىنىڭ جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالارىن بىرلەسىپ پىسىقتاۋ بولىپ تابىلدى. وقۋ- جاتتىعۋدى وتكىزۋ بارىسىندا اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرىنىڭ جاۋىنگەرلىك ەسەپتوپتارى اۋە نىسانالارى بويىنشا C -75, C -125, C-300, كرۋگ جانە كۋب زەنيت- زىمىراندىق كەشەندەردى ىسكە قوستى جانە اۋە قارسىلاسىن الدىن الا ايقىنداۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتادى. «بۇل وقۋ- جاتتىعۋ اۋقىمى بويىنشا عانا ەمەس، ەسكادريليالار مەن ديۆيزيونداردىڭ جەكە قۇرامىنىڭ شەبەرلىگىمەن ايرىقشالاندى. جەردە جانە اۋەدە ءوزارا ءىس- قيمىل جاساي وتىرىپ، ءبىر ساپتا تۋعان ەلىمىزدىڭ اسپانىن كەلىسىمدى جانە شەبەر قورعاي الۋ ازىرلىكتەرىڭدى راستادىڭدار» دەپ جاۋىنگەرلەرگە جوعارى باعا بەردى قورعانىس ءمينيسترى.

سونداي- اق تاياۋدا قورعانىس ءمينيسترى يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ توراعالىعىمەن سوت، قۇقىق قورعاۋ جانە ارنايى ورگاندار ءۇشىن ارنايى كەڭەس ءوتتى. كۇشتىك قۇرىلىمدارداعى سىباي- لاس جەمقورلىققا قارسى ءىس- شارالار جونىندەگى مەموراندۋمعا قول قويدى. قازىرگى تاڭدا جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىقتى جويۋعا باعىتتالعان 2015- 2025 -جىلدارعا جوسپارلانعان ستراتەگيا بار. تاسماعامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، وسى قۇجات پاراقورلىقتى جەڭەتىن ەڭ باستى جوسپار بولۋى ءتيىس. «جەمقورلىق - كەز كەلگەن مەملەكەتتى ءتۇپ- تامىرىمەن قۇرتاتىن باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. ال ەگەر ول ەلدىڭ قورعانى بولاتىن كۇش قۇرىلىمدارى مەن اسكەرگە جەتسە، ونىڭ زاردابى زور بولادى. جوعارعى باس قولباسشىمىز «پوگون تاققان ازاماتتاردىڭ ءتارتىبى ءمىنسىز بولۋى ءتيىس. ال ولاردىڭ قاتارىنداعى جەمقورلىق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىنا قاۋىپ توندىرەدى» دەگەن ەدى.

 بۇل پروبلەمامەن كۇرەستە قاداعالاۋشى ورگاندارمەن كۇش بىرىكتىرگەن سوڭ، قارۋلى كۇشتەر ءبىرقاتار ناتيجەگە قول جەتكىزەتىنىنە سەنۋگە بولادى.

استانا قالاسىنىڭ اكىمى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەندە يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ەلوردا مەكتەپتەرىندە ەسسە جازۋ تاپسىرماسىن ەنگىزۋدى ۇسىنعانى بار. « ءبىلىم بەرۋدىڭ وسى امبەباپ ءادىسى بالالاردى ءوز بەتىمەن ويلاۋعا ۇيرەتەدى» دەگەن بولاتىن سوندا. «ۋاقىت ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ءبىراز وزگەرىستەردى ەنگىزۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. بۇگىندە دامىعان ەكونوميكالار، ەڭ الدىمەن، زياتكەرلىك رەسۋرستاردىڭ جوعارى الەۋەتىنە نەگىزدەلەدى. سول سەبەپتى، بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بالانى وزگەنىڭ وي- يدەيالارىن جاتتاۋعا ەمەس، ءوز بەتىمەن ويلاۋعا ۇيرەتۋى ءتيىس» دەدى يمەكەڭ. قازاقستانداعى ءداستۇرلى جۇيە مەن باتىستىڭ ادىستەمەسىن سالىستىرىپ، ءبىلىم بەرۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرىن انىقتادى. «بالانىڭ ويلاۋ قابىلەتىن دامىتاتىن وسىنداي امبەباپ ادىستەمەلەردىڭ ءبىرى - ەسسە. ءبىزدىڭ جاتتاندى شىعارمالارىمىزعا قاراعاندا، ەسسە بالانى ءوز بەتىمەن ويلاۋعا ۇيرەتەدى. ول بويىنشا بەرىلەتىن تاقىرىپتار سان الۋان ءارى وزەكتى بولىپ كەلەدى. بىزدە بولسا، شىعارمالاردىڭ تاقىرىبى سوڭعى 20 -جىلدا بىردە- ءبىر رەت وزگەرمەگەن. ولار سوناۋ XX عاسىردىڭ 60-70 -جىلداردان بەرى كەلە جاتىر» . وسى ورايدا قالا اكىمى و. سۇلەيمەنوۆتىڭ «ازيا» شىعارماسى اياسىندا ەركىن وي قوزعاپ، ەسسە جازۋدى ۇسىندى.

قازاق رۋحانياتىنىڭ جاناشىرى مەن قولداۋشىسى رەتىندە دە يمانعالي نۇرعالي ۇلىنىڭ تالاي شارۋانى ەڭسەرىپ كەلە جاتقانىن ەل بىلەدى. «وسىنداي ادامنىڭ دا ارمانى بار ما ەكەن؟ » دەپتى ءجاسوسپىرىم بالالاردىڭ ءبىرى. ءيا، ونىڭ دا ارمانى بار. قانداي دەيسىز عوي؟ «اتالارىمىز عاسىرلار بويى ارمانداپ وتكەن ەگەمەندىككە جەتتىك. وسى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەنىمىزدىڭ ءوزى باقىت. مەن وسى ەلدىڭ اماندىعىن، ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعىن، بىرلىك- بەرەكەسىن قالايمىن. مەنىڭ ارمانىم وسى» دەيدى يمانعالي نۇرعالي ۇلى. «مەنىڭ ارمانىم - نەمەرەلەرىمنىڭ باقىتتى بولۋى. بۇل - ءاربىر ادامعا ءتان دۇنيە. ونى تۇسىنەرسىزدەر دەپ ويلايمىن. مەملەكەتتىك قىزمەت- كەر رەتىندە ەڭ ۇلكەن ارمانىم - ەلدىڭ وركەندەۋى!» .

 ەلىمىزدىڭ باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتاي باس سارداردىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ تۋرالى جازا بەرۋگە بولادى. ءبىز بۇگىن ەل ارداقتاعان ازاماتتىڭ ءبىر- ەكى قىرىن عانا ءسوز ەتىپ ۇلگەرگەندەيمىز. قازاقتىڭ داۋلەسكەر كۇيشىسى قارشىعا احمەدياروۆقا جاساعان قامقورلىعىن حالىق اڭىزعىپ ايتادى. بۇل تۋرالى قارشەكەڭ دە بىلايشا ەسكە العان كەزىندە: «بەيجىڭدەگى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىنداعى №301 اسكەري گوسپيتالعا جاتقىزدى. تەكسەرگەندە اناليزدەر بۇل جاقتاعىمەن سايكەس كەلدى. اپتاسىنا ەكى رەت گەمودياليز الامىن، وندا ءبارى كومپيۋتەرلەنگەن، جەڭىل وتەدى. ەندى بۇيرەك ىزدەۋگە كەلگەندە مەنىڭ بۇيرەگىم بىرنەشە ءجۇز ادامنىڭ بىرەۋىندە كەزدەسەتىن وتە سيرەك قۇرام بولىپ شىقپاسىن. «بۇل اۋرۋ ەمەس، تابيعي گەنەتيكالىق قۇرام. ىزدەپ جاتىرمىز، ءبىر- ەكى بۇيرەك كەزدەستى. ءبىراق ونىڭ 85-90 پايىزى سايكەس. بىزگە 100 پايىز تۋرا كەلۋى كەرەك» دەيدى. ءبىر اي، ەكى اي كۇتتىم. دالاعا ۆيرۋس جۇقتىرىپ الاسىڭ دەپ جىبەرمەيدى. كۇندە ەرتەڭ ماعان بۇيرەك سالادى دەپ ەسەپتەپ كۇتىپ كورىڭىزشى. نە ۋاقىت وتپەيدى. سودان ءتورت اي بولدى. ءبىر كۇنى « ءبىز پەكين بويىنشا ىزدەگەنبىز (وندا 20 ميلليون ادام تۇرادى) ، ەندى بۇكىل قىتاي بويىنشا قاراستىرىپ جاتىرمىز. تابىلماسا، ءبىر- ەكى، ءتىپتى ءۇش جىل كۇتۋگە تۋرا كەلەدى» دەگەنى. سونى ەستىپ ابدەن قينالايىن، ەڭسەم ءتۇسىپ جاتىپ قالدىم. قوي، ەندى ماعان اجال كەلگەن شىعار، ەلگە جەتەيىن، تۋعان جۇرتىمنىڭ توپىراعىن ءبىر باسىپ، بالالارىمنىڭ ماڭدايىنان يىسكەپ، جانىمدى قيايىن دەدىم. ءسويتىپ، ول كەزدە يمانعالي اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى، سوعان تەلەفون سوقتىم. « ءۇش جىلعا دەيىن كۇتەسىڭ دەپ جاتىر. وسىنشاما ۋاقىت ماسىل بولىپ، ەلدىڭ اقشاسىنا قالاي وتىرام. سىزدەرگە راقمەت، ەلگە قايتامىن» دەدىم. «اعا، ءسىز تەك ءوزىڭىزدى عانا ويلايدى ەكەنسىز. بۇكىل ەل، حالىق كۇتىپ وتىر عوي. قالايدا ەلگە بۇيرەگىڭىزدى اۋىستىرىپ كەلەسىز دە، وعان ەل بوپ قۋانۋىمىز كەرەك. ال قالعان ماسەلەنى ءوزىمىز شەشەمىز، قينالماڭىز» دەپ يمانعالي دۇرسە قويا بەرسىن. بۇل سوزدەر ماعان ۇلكەن دەمەۋ، رۋحاني كۇش بەردى» .

يمانعالي نۇرعالي ۇلىنىڭ شالت قيمىلدايتىن، باتىل شەشىم قابىلدايتىن قاسيەتىن جۇرت جاقسى بىلەدى. ەلباسى جۇمساعان جەردىڭ بارىندە يمەكەڭنىڭ ابىروي تابۋىنىڭ ءبىر سىرى وسى تۋا ءبىتتى سەزىمتالدىق پەن شەشىمتالدىقتا جاتقان سياقتى!

ايتادى- اۋ!

بىردە الماتى اكىمى بولىپ جۇرگەن يمانعالي نۇرعالي ۇلىنا «ءبىر عانا الماتىدا ەكى بىردەي اۋەزوۆ كوشەسى بار، بۇل قالاي؟ » دەپ جۋرناليستەر تاقىمداپ قويماپتى. ولاردىڭ بۇرىن قالا ىرگەسى بولعان كامەنكا جاقتاعى اۋەزوۆ كوشەسىن مەڭزەگەنىن اڭعارعان اكىم:

- سابىر ەتسەڭىزدەرشى، ەكى اۋەزوۆ كوشەسى بولسا، وندا تۇرعان نە بار؟ بىزدە دە ونسىز دا ەكى اۋەزوۆ بار ەمەس پە؟ - دەپتى اقىرىن عانا.. .

* * *

قارشىعا احمەدياروۆ قىتايدان بۇيرەگىن جاڭالاتىپ كەلگەننەن كەيىن، الماتى اكىمىنە كىرىپ: - ءاي، يمانعالي! مەن مىناۋ الماتىداعى ۇلكەن الاڭدا  20000 دومبىراشىنىڭ باسىن قوسىپ، كونسەرت بەرگىم كەلەدى، - دەپتى. سوندا يمەكەڭ: - ويپىر- اي، قارشەكە! قىتايدىڭ ءبىر بۇيرەگىنىڭ كۇشى 20 مىڭ دومبىراشى دەگىزىپ تۇر.. . سونشا دومبىراشى بار ما بىزدە؟ ەكى بۇيرەگىڭىزدى اۋىستىرساڭىز، نە بولادى؟ - دەگەن ەكەن.. .

* * *

اكىمدەردىڭ كەزەكتى ەسەپ بەرۋىندە ءبىر ورىس كەمپىر ىرگەدەگى مەشىتتەن شىققان ازان داۋىسىنا نارازىلىق ءبىلدىرىپتى. «كۇنىگە 5 رەت ايقايلاپ مازامدى الادى» دەگەن الگى تۇرعىنعا يمەكەڭ:

- قاشان 6-رەت ازان شاقىرادى، ماعان سول كەزدە كەلىڭىز، ماسەلەنى شەشەمىز، - دەپتى. ماسەلەنىڭ شەشىمىن جەدەل تاپقان اكىمگە كەمپىر قايتا- قايتا العىسىن ايتىپ، ىرزا بولىپ كەتىپتى.. .

 نۇرتوە ءجۇسىپ

«ايقىن»