الاقان، ساۋساق سىزىقتارىنىڭ قۇپياسى
استانا. قازاقپارات - الاقان، ساۋساق سىزىقتارىنىڭ قۇپياسى الاقان مەن ساۋساقتىڭ قۇدىرەتىنىڭ بارىن بىلگەن الەم ەلىنىڭ عالىمدارى عىلىمي ورتالىقتار قۇرىپ، ارنايى زەرتتەۋلەر جاساۋمەن كوپتەن بەرى شۇعىلدانىپ كەلەدى.
وسى سالاداعى عىلىم بولىپ تابىلاتىن دەرماتوگليفولوگيا عىلىمى سالاسىنىڭ عالىمدارى الاقان سىزىقتارىندا تۇقىم قۋالايتىن بەلگىلەر بولاتىنىن انىقتاعان. ماسەلەن، وسى باعىتتاعى زەرتتەۋلەر دارىگەرلەرگە ۇرپاقتان- ۇرپاققا اۋىسىپ وتىراتىن اۋرۋلاردى، سونداي- اق جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ كىم ەكەندىگىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن دە دالەلدەدى. شەشىلمەيتىن، وقىلمايتىن نارسەنىڭ جوقتىعىن وسىعان قاراپ ايقىن بىلۋگە بولادى. جاڭا عىلىم دەرماتوگليفولوگيا بويىنشا دا عاسىرلار بويى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان حيرومانتيا (الاقان سىزىقتارىن وقۋ) ناسيحاتتاعانداي، ادامنىڭ مىنەز- قۇلقى مەن قابىلەتى، دەنساۋلىق سيپاتى اتادان بالاعا جالعاسىپ جاتاتىنى شىندىققا ۇلاسارى الىس ەمەس. حيرومانتتار ءار ۋاقىتتا ادامنىڭ الاقانىنداعى نەگىزگى ءۇش سىزىققا قاراپ، بولجامىن ايتادى. ولار:
1. ءومىر سىزىعى.
2. جۇرەك سىزىعى.
3. اقىل- وي سىزىعى.
بۇدان باسقا، بىلەكتەگى بىلەزىكتەردە دە شىندىقتىڭ نەگىزگى «بولجامى» بولادى. حيرومانتيادا جۇرەك سىزىعى مەن اقىل- وي سىزىعى ءبىر- بىرىنە قوسىلىپ كەتسە، شىعىستا بۇنداي ادامدى باقىتتى، ال جاڭا تۋعان نارەستەنى كەلەشەكتە قوعامدا بەدەلى زور بولادى دەپ بولجاعان. انتروپولوگ م. ۆيلياموۆسكايا بۇرىنعى وداقتىڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ ەتنوگرافيا ينستيتۋتىندا تۇرعان بۋددانىڭ 70 ءمۇسىنىنىڭ 30 ىنىڭ وڭ قولىندا ءدال وسىنداي قوسىلىستى سىزىقتار بولعانىن حابارلايدى. بۇنداي سىزىعى بار جاس بالالار ءارتۇرلى اۋرۋعا تەز شالدىعاتىنى انىقتالۋدا. ەگەر بۇل سىزىق ايەلدەردە كەزدەسسە، وندا ولاردىڭ انالىق بەزدەرى نەمەسە بۇيرەگى اۋرۋعا شالدىققانى. 1. ءومىر سىزىعىنا قاراپ حيرومانتتار ادامنىڭ جالپى دەنساۋلىعىنا باعا بەرەدى جانە ءومىرىنىڭ مولشەرىن دە بىلە الادى. ەگەر بۇل سىزىق كەڭ ءارى ءوڭسىز، ءتۇسسىز بولسا، وندا ول دەنساۋلىقتىڭ ناشارلىعىن، ادامنىڭ مىنەز- قۇلقىنداعى ەرەكشە بەلگىلەرىن كورسەتسە، قوسىمشا سىزىقتار ادامنىڭ ۇزاق جاسايتىندىعىن كورسەتۋمەن قاتار دەنساۋلىقتىڭ اقاۋلىعى بارىن دا ەسكەرتەدى. ەگەر ءومىر سىزىعى ەكى كەسىكتەن تۇرسا، وندا بۇل ادامنىڭ ءولىمشى بولىپ اۋىراتىنىن نەمەسە اياق استىنان ولەتىنىن كورسەتەدى. سىزىق باستالاتىن جەرىندە ەكى اشاعا ۇقساس ايىرىلسا، بۇل - دەنساۋلىقتىڭ جاقسى بولعانى. ءومىر سىزىعىنىڭ قوسارلانا ءجۇرۋى بايلىقتى، باقىتتى بولۋدى بىلدىرەدى. ال ايەلدەردە ءومىر سىزىعىنىڭ ەكەۋ بولۋى - ءوزىن قورلاۋعا ۇمتىلۋى. وتە جىڭىشكە، ۇزىن ءومىر سىزىعى ادامنىڭ اشۋشاڭدىعىن، ال ءومىر سىزىعىنىڭ كەنەتتەن جوق بولۋى - ادامنىڭ جاقىندا سال اۋرۋىنا شالدىعاتىنىن بىلدىرەدى. ەگەر ءومىر سىزىعى تارام- تارام بولىپ شاشىراپ بارىپ، قايتا قوسىلسا، ول قاننىڭ ازدىعى (انەميا) . دەنساۋلىقتىڭ ناشارلىعىن، السىرەگەندى بىلدىرەدى. الاقانعا قاراپ ىرىمشىل بولىپ، بەكەردەن، بوسقا ازۋعا بولمايدى.
2. جۇرەك سىزىعى - ايقىن ءارى دۇرىس، انىق تارتىلسا، وندا بۇل سىزىق يەسىنىڭ اسقان مەيىربان، جايدارى، اقكوڭىل، ءوزىن قۇربان ەتۋگە دەيىن بارا الاتىندىعىن كورسەتەدى. جۇرەك سىزىعى ورتاڭعى ساۋساق پەن سۇق ساۋساقتىڭ ورتاسىنان باستالسا، ادام ماحابباتتا دا جانە باسقا ىستەردە دە تابىسقا جەتەدى. بۇل سىزىقتىڭ باستاماسى سۇق قولدىڭ يۋپيتەر تومپەشىگىنە نەعۇرلىم جاقىن بولسا، وندا ول - ادام تازا ادام بولعانى. ورتاڭعى ساۋساق تۇبىندەگى ساتۋرن تومپەشىگىنە جاقىن بولسا، وندا بۇل - ادامنىڭ سەزىمى مەن كوزدەگەن ماقساتىنىڭ ارامدىعى. جۇرەك سىزىعى الاقاننىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە تۇگەل جەتىپ، قامتىپ جاتسا بۇل ادامنىڭ ەرەكشە سەزىمتالدىعى مەن نازىكتىگىن كورسەتەدى. جۇرەك سىزىعى - ۇزىك- ۇزىك، يرەلەڭ بولىپ كەلسە، يەسىنىڭ اۋرۋشاڭدىعىن (كەيدە ءساتسىز نەكەلەسكەنىن) ، ءوڭسىز ءارى كەڭ بولسا، بۇزىلعان، جۇرگىش ادامداردىڭ السىزدىكتەرىن جانە ەرىك كۇشتەرىنىڭ ناشارلىعىن كورسەتەدى. جۇرەك سىزىعىنداعى ارالدار (سىزىقتىڭ بۇتاقتالىپ بارىپ، قايتا قوسىلۋى) جۇرەك اۋرۋلارىنا بەيىمدىلىكتى (ايەلدەردىڭ جەڭىلتەك مىنەزدىگىن) بىلدىرەدى.
3. اقىل (باس) - وي سىزىعى تۋرا تارتىلسا، ۇزىن ءارى جاقسى بولسا، يەسىنىڭ جارقىن ويلى، جىگەرلى، سانالى ادام بولعانى. سىزىق قىسقا بولسا، ونىڭ ۇستىنە ساتۋرننىڭ استىنا كەلىپ بىتسە، وندا بۇل ادام ۋاقىتىنان بۇرىن ءولۋى مۇمكىن. سىزىقتىڭ اي تومپەشىگىنە قاراي قاتتى اۋىتقۋى - جۇيكەلەرى بۇزىلۋدان زارداپ شەگەتىندەردە، ەسۋاستىق پەن فاناتيزم شەكاراسىندا تۇرعانداردا كەزدەسەدى. اقىل سىزىعىنىڭ ۇستىندەگى دوڭگەلەكشە (اتى جوق ساۋساق استىندا) ادامنىڭ سوقىر بولىپ قالاتىنىن كورسەتەدى. ال سىزىقتىڭ بويىنداعى «ارال» (بۇتاقتالىپ بارىپ قايتا قوسىلسا) ميدىڭ قاتتى شارشاعاندىعىن دالەلدەيدى. الاقاننىڭ ءدال ورتاسىنا كەلىپ اياقتالعان اقىل- وي سىزىعى يەسىنىڭ پسيحيكالىق اۋرۋعا شالدىققاندىعىن بىلدىرەدى. سىزىقتىڭ بويىنداعى «ارالدار» (سىزىقتىڭ بۇتاقتالىپ بارىپ قايتا قوسىلۋى) جۇيكە اۋرۋلارىن، سىزىقتاعى نۇكتەلەر - باستاعى جاراقاتتى بىلدىرەدى. ادام مىنەزىنە جانە قابىلەتىنە تولىق تالداۋ جاساۋ ءۇشىن «قول وقۋدا» تاعى دا كومەكشى ءۇش سىزىق بار. ولار:
1. تاعدىر سىزىعى.
2.كۇن (اپوللون) .
3. دەنساۋلىق (باۋىر نەمەسە قارىن) سىزىعى.
الاقاندا تاعدىر سىزىعىنىڭ بولماۋى ادامنىڭ الدىندا اۋىر دا سۇرىقسىز ءومىر، ساتسىزدىكتەر كۇتىپ تۇرعانىن بىلدىرەدى. ال ۇزىك- ۇزىك قيسىق تاعدىر سىزىعى يەسىنىڭ ومىرىندە ءجيى- ءجيى وزگەرىستەردىڭ بولاتىنىن بىلدىرەدى. الاقاندا كۇن سىزىعى جوق بولسا، ومىردە ادام ايتارلىقتاي تابىسقا دا جەتپەيدى، ەرەكشە ءبىر قۋانىشقا دا كەنەلمەيدى. دەنساۋلىق سىزىعى ايقىن ءارى ءتۇزۋ بولۋعا ءتيىس. كەرىسىنشە بولماعانى جاقسى. ويتكەنى دەنساۋلىق سىزىعى دەنى
ساۋ، ارى تازا، دارىندى دا زەرلەسى كۇشتى ادامداردا ءومىر سىزىعىنان باستالادى، ءارى ايقىن بىلىنەدى، تارالمايدى دا. بۇل سىزىقتىڭ ۇزىك- ۇزىك ءتۇسىنىڭ قوڭىرقاي بولۋى - يەسىنىڭ ارام پيعىلدا ەكەندىگىن دالەلدەيدى. ەكى الاقاندا دا بىردەي شولپان ساقيناسى (بەلدەۋ) بولسا، ول ايقىن ءبىلىنىپ تۇرسا، ايقىنىراق دوڭگەلەنىپ كەلسە، شولپان تومپەشىگى كوزگە ايقىن كورىنسە، ساقينا قوسارلانىپ، ءتىپتى ۇشەۋلەپ ءتۇرسا، ادامنىڭ جۇرگىشتىگىن، كورىنگەنگە كوڭىلى اۋعىشتىعىن بىلدىرەدى. قول باسى مەن بىلەكتىڭ قوسىلاتىن جەرىندەگى بىلەزىككە كەلسەك، وندا ونىڭ (بىلەزىك سىزىعىنىڭ) ۇشەۋ بولۋى - ادامنىڭ دەنساۋلىعىنىڭ قۇلپىرىپ، ۇزاق جاسايتىنىن دالەلدەيدى. ءسىز قولعا قاراپ بولجاۋ ارقىلى حيرومانتيا عىلىمىن ۇيرەنگىڭىز كەلسە، ەڭ الدىمەن الاقانىڭىزداعى نەشە ءتۇرلى تارامدالعان سىزىقتاردىڭ سىرىن وقىپ ۇيرەنىڭىز. قولدىڭ ىشكى بەت جاعىن ەمەس، قايتا سىرتقى بەت جاعىن بىلگەن دە حيرومانتياعا تەرەڭ ۇڭىلگەندىك.
ادامنىڭ قولىنىڭ سىرتقى فورماسى دا ءارتۇرلى بولۋىنا قاراي ولاردىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىگى دە ادامنىڭ قانداي ەكەندىگىن تانىتا الادى. قىسقاسى، قولدىڭ اۋماعى ادامنىڭ دەنە بىتىمىنە ۇقساماي ۇلكەن نە كىشى بولسا، ول ادامنىڭ تۇراقسىز، وتە جاعىمسىز قىلىقتارعا يە ەكەندىگىن بىلدىرەدى. وسىنداي قولدىڭ ءارتۇرلى ولشەمى ول ادامنىڭ كىم ەكەنىن بىلدىرەدى. ءتىپتى كولدىڭ اۋماعىنان باسقا وڭىنە قاراپ تا، ادامنىڭ مىنەز- قۇلقىن بىلۋگە بولادى.
الاقان تەرىسىنىڭ ءتۇسىنىڭ تىم قىزىل بولۋى - جان- جاعىندا بولاتىن جاعدايلارعا تەز ارالاسىپ، ادامداردى بىردەن جاقسى كورۋگە ۇمتىلعاندىعىن بىلدىرەدى.
ەگەر تەرى بوپ- بوز بولىپ كورىنسە، ونداي ادام سالقىن قاندى، ءوزىمشىل كەلەدى. تەرى سارعىشتاۋ بولسا، ونداي ادام توڭ مىنەز، اشۋشاڭ، سارىۋايىمشىل بولادى.
ەگەر الاقان ىستىق ءارى قۇرعاق بولسا، ونداي كىسى ەڭسەسى تۇسىڭكى، ويشىل كەلەدى. قولى قۋاتتىنىڭ ىزگى ماقساتىنا جىگەرى جوعارى بولادى. قولىن سەلقوس قانا ۇسىناتىن الاقانى جۇپ- جۇمساق كىسى ءوزى جەردە - قيالى كوكتە ۇشىپ جۇرەدى. بۇنداي ادامدار جالقاۋ ءارى جالعىز ءومىر سۇرۋگە بەيىم.
وتە ەپتى، الاقانى تەگىس كىسى - ءتاتتى دامگە اۋەس، تاعام تالعاعىش كەلەدى. قولدارى سۇيەكتى، ءارى ارىق كىسىلەردىڭ اقىلى مول بولادى.
كۇرە تامىرى ارەڭ بىلىنەتىن كىسىلەردىڭ مىنەزى سالماقتى بولادى. بۇعان قاراپ قولدىڭ ءوزىنىڭ جانە الاقاننىڭ تەرىسىنىڭ ءوڭىن دە ءبىلۋ پايدالى. دەگەنمەن، جاي «قول وقۋ» ايتقان بولجامداردىڭ بارىنە دە عىلىمي دالدىك فاكتىسى قاجەتتىگىنەن حاباردار بولعان دۇرىس.
قولدىڭ سىرتقى كەسكىنىنىڭ 150 گە جۋىق ءتۇرى بار ەكەن. ال عىلىمدا ونىڭ 7 ءتۇرى عانا دالەلدەنگەن ەكەن.
1. شارشى ءبىتىمدى (كۆادرات) الاقان. تۇرلىك كورىنىسى دوعالداۋ «شارشى ءبىتىمدى» ساۋساقتى، قىسقا تىرناقتى كىسى، «قوعامدىق ومىردەن» اۋلاق جۇرەدى. ماحاببات پەن دوستىققا بەرىك، عىلىمعا بەيىم، ەڭبەققور كەلەدى.
2. ءۇشبۇرىش ءپىشىندى الاقان يەسىنىڭ ساۋساقتارى جىڭىشكە جانە قوزعالعان ساتتە ءسال ءدىرىل ءبىلىنىپ تۇرادى. ونداي ادام رومانتيكاعا بەرىلگىش، قىزبا، ەلىكپە مىنەزدى «ونەر ادامىنا» ءتان قاسيەتكە يە بولۋ بەيىمدىلىگى بولادى. بۇلار تولىق ەركىندىكتى قالاعانىمەن، ماحابباتقا تۇراقسىز كەلەدى.
3. ۇزىنشا ءبىتىمدى الاقان - كىسىنىڭ الاقانىنىڭ ۇشى ۇزىن ءارى ساۋساقتارى جىڭىشكە، ال تىرناقتارىنىڭ ءپىشىمى بادام ءدانى ءتارىزدى ءبىر- بىرىنەن وتكەن ادەمى ءارى نازىك كەلەدى. بۇنداي الاقاندى كىسى ايىرىقشا سەزىمتال، ارمانشىل، سۇيكىمدى، رومانتيك ويلى بولىپ كەلەدى. دەگەنمەن، ولار ساقتىق پەن تاجىريبەنى از مەڭگەرەدى.
ساۋساقتاردىڭ سىرى كوپ.. .
- ۇزىن ساۋساقتى ادامدار ۇقىپتى، بايسالدى، ءتوزىمدى كەلەدى. كەيدە وزىمشىلدىككە دە ۇرىنۋى مۇمكىن.
- ۇزىندىعى ورتاشا ساۋساقتار بايسالدىلىقتى بىلدىرەدى. مۇنداي ساۋساق يەسى اقىلدى، مىنەز- قۇلقىندا جاساندىلىق جوق، ۇساق- تۇيەككە ءمان بەرمەيدى.
- وتە جۋان ساۋساقتار پراكتيكالىق ءىس- ارەكەتتەردى تابىستى اتقارۋعا بەيىم. جىڭىشكە ساۋساقتىلار - قيالشىل، ارمانشىل، ولار جالعان سويلەۋى دە مۇمكىن.
- وتە ارىق ساۋساق عالىمدار مەن ونەرتاپقىشتارعا ءتان.
- ۇش جاعى ۇزىنشالاۋ ءارى دوڭگەلەنە بىتكەن ساۋساقتار (ەگەر بۇعان قوسا جۇرەك سىزىعى ايقىن كورىنىپ تۇرسا) ادامنىڭ جارقىن مىنەز ەكەنىن كورسەتەدى.
- دوعالداۋ شارشى (كۆادرات) ءبىتىمدى ساۋساقتار سالماقتىلىقتى بىلدىرەدى.
- ەگەر سۇق ساۋساق ورتاڭعى ساۋساققا قاراي ءبىرشاما قيسايىڭقىراپ تۇرسا، وندا بۇل ادامنىڭ اشۋشاڭ، نامىسشىل بولعانى.
- ەگەر ورتاڭعى ساۋساق اتى جوق ساۋساققا قاراي قيسايىڭقى كورىنسە، ول ونەر مەن عىلىمعا بەيىمدىلىكتى بىلدىرەدى.
- ەگەر اتى جوق ساۋساققا قاراي قيسايىڭكى بولسا، ول سالماقتىلىق، تاعدىرعا كونۋ، سەنىمدىك بەلگىسى.
- اتى جوق ساۋساققا سۇيەنە قيسايعان شىنتاق - زەرەكتىك، تاپقىرلىقتى بىلدىرەدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە حيرومانتيا ىلىمىنە ءمان بەرىپ، جاس جەتكىنشەكتەردەن باستاپ وقىتۋعا مۇمكىندىك جاساسا، تالاي قۇپيالاردى شەشەتىن بىلىمدىلەر شىعارى ءسوزسىز. بۇنداي ادىستەر ارقىلى وي- ءورىسىمىز كەڭەيىپ، بىلمەگەندى ءبىلىپ، ۇلتتىق ەرەكشەلىك بويىنشا زەرتتەۋلەر دە دۇنيەگە كەلەر ەدى. حيرومانتيا عىلىمىنىڭ ءوزى - الاقانداعى سىزىقتار مەن تومپەشىكتەرگە قاراپ، ادامنىڭ تاعدىرىن ايتۋ دەگەن ماعىنانى بەرەدى. ادامداردىڭ قولى مەن الاقانىنداعى شىم- شىتىرىق سىزىقتاردىڭ قۇپياسى ولاردى عاسىرلار بويى قىزىقتىرىپ كەلدى. مىنە، حيرومانتيا ءادىسىن ۇيرەنىپ، قولىڭىزداعى سىزىقتارعا قاراپ بال اشىپ كورەمىن دەسەڭىز، ۇيرەنۋ ءۇشىن ءبىرشاما ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. ول ءۇشىن تانىستارىڭىزدىڭ نەمەسە دوستارىڭىزدىڭ الاقانىنا قاراپ تاجىريبە جاساۋىڭىزعا بولادى. ۋاقىت وتە كەلە، ءسىز ادامداردىڭ قولىن العان ساتتەن باستاپ- اق، ءارتۇرلى قاجەتتى اقپاراتتى ۇعاتىن بولاسىز. سونىمەن قاتار، بۇل ءادىس ارقىلى ءسىز جاڭا دوستار مەن اينالاڭىزدا قورشاعان ورتاداعى ادامداردى جاقسى تاني الاسىز. «قول وقۋدىڭ» سىرلى قۇپياسىنا
ءبىر ۋاقىت بولسا دا كوڭىل ءبولۋ ءسىزدىڭ ىشكى دۇنيەڭىزدەگى اشىلماي جاتقان قاسيەتىڭىزدىڭ جارقىراپ، وتتاي لاۋلاپ شىعارىنا كومەكتەسەدى جانە بۇعان كۇماندانۋعا بولمايتىنىنا زور سەنىممەن قاراساڭىز بولعانى دەمەكپىز. قۇپيالى سىرلاردىڭ اشىلۋى عىلىمنىڭ جاڭا سالاسىنىڭ وركەندەۋى بولماق.
نۇرگۇل ساباقانوۆا
«ايقىن»
