تۇيە تۇلىگى تۋرالى

OLYMPUS DIGITAL cameraتۇيە ەجەلدەن ءشولدى- تۇزدى ايماقتاردىڭ تابيعات جاعدايلارىنا جاقسى بەيىمدەلگەن، اپتاپ ىستىقتاردا اپتا بويىنا سۋسىز تىرشىلىك ەتە الاتىن بىردەن- ءبىر تۇلىك. سوعان قاراماستان ولاردى جازدا كۇنىنە 2 رەت، قىستا 1 رەت سۋارۋ قاجەت، تۇزدى- كەرمەك سۋدى جاقسى ىشەدى. قولايسىز تابيعات جاعدايلارىندا ازىق رەتىندە پايدالانۋ ءۇشىن وركەشىنە ارتىق ماي جينالادى. كەۋدەسىندەگى، تاباندارىنداعى، شىنتاعىنداعى، تىزەسىندەگى قاجاۋ سۇيەلدەرىنىڭ ارقاسىندا ىستىق جەردە، قۇمدا جاتا الادى. تۇيەنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - قىستا قولدا باعۋدى، ساپالى ازىقتاندىرۋدى جانە جىلى قورانى كەرەك ەتپەيدى. ءبىراق تۇيەلەر ءجۇنى قىرقىلعان العاشقى اپتادا وكپەك جەل مەن جوعارى ىلعالدىلىققا ءتوزىمسىز، وسى مەزگىلدە ولاردىڭ جاۋىن- شاشىن مەن سۋىققا ۇرىنباۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.

تۇيەنىڭ ەكى ءتۇرى بار. مۇنىڭ بىرەۋى قوس وركەشتى، ەكىنشىسى نار (جالعىز نەمەسە سىڭار وركەشتى تۇيە) . قوس وركەشتىڭ تازا قاندىسىن - باكتريان، ناردىڭ تازا قاندىسىن - درومادەر دەپ اتايدى. ال باكترياننىڭ بيىكتىگى (وركەشتىڭ اراسىنان) 178 سم، تۇرقى 158 سانتيمەتردەي، ءجۇنى قارا قوڭىر، درومادەردىڭ بيىكتىگى (شوقتىعىنان) 210 سم، تۇرقى 155 سانتيمەتردەي، ءجۇننىڭ ءتۇسى قىزىل سۇر كەلەدى. جاسىندا جاقسى باعىلىپ، كۇتىلگەن تۇيە قىستىق ازىعىن دەنەسى مەن وركەشىنە جيادى. قىستا ۇزاق ءشوپ جەمەي، سۋ ىشپەگەن كەزدەرىندە سول بويىنداعى جيناعان مايىمەن كۇنەلتەتىن دە قاسيەتى بار. كۇشى جاعىنان ول ات پەن وگىزدەن الدەقايدا مىقتى.

 قوس وركەشتى قازاق تۇيەلەرى دەنە بىتىمدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى، ىرىلىگى، ونىمدىلىگى بويىنشا 3 تۇقىمدىق تيپكە بولىنەدى: ورالبوكەي، قىزىلوردا جانە وڭتۇستىك قازاقستان تۇيەلەرى. ورال- بوكەي ءتيپىنىڭ باسقالارىنان تىرىلەي سالماعى مەن ءجۇن ونىمدىلىگى %5 - 10- عا جوعارى بولعاندىقتان، اسىلداندىرۋ جۇمىستارىندا تۇقىم جاقسارتۋشى رەتىندە پايدالانىلىپ كەلەدى. دارا جانە قوس وركەشتى تۇيەلەردى ءبىر- بىرىمەن بۋدانداستىرۋدان الىنعان بۋداندار دەنە ءبىتىمىنىڭ بەرىكتىگى، ىرىلىگى، قورشاعان ورتانىڭ قولايسىز جاعدايلارى مەن اۋىر جۇمىسقا توزىمدىلىگى بويىنشا تازا تۇقىمدى تۇيەدەن ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدى. تىرىلەي سالماعى بويىنشا ارتىقشىلىعى %20 - 25- عا دەيىن جەتەدى. بۋدانداردىڭ ۇلەكتەرىن نار، ىنگەندەرىن مايا دەپ اتايدى. نارلار تەك جۇمىس كۇشى مەن ءونىم الۋ ءۇشىن پايدالانىلىپ، جۇپتاستىرۋعا جىبەرىلمەيدى. مايالار ادەتتە قوس وركەشتى ۇلەكتەرمەن شاعىلىستىرىلىپ، اتالىق تۇقىمعا ۇقساس ۇرپاق الىنادى. ءتۇرارالىق بۋدانداستىرۋ تەك تازا قاندى دارا جانە قوس وركەشتى تۇيەلەر پايدالانىلعاندا عانا جاقسى ناتيجە بەرەتىندىگى، بۋدانداردىڭ اسىل تۇقىمدى مال رەتىندە ماڭىزدىلىعى جوق ەكەندىگى ەسكەرىلۋى قاجەت.

تۇيەنىڭ ءسۇتى، ەتى، ءجۇنى پايدالانىلادى. سۇتىنەن ەمدىك قاسيەتى بار ءشۇبات، ماي، سىر، دايىندالسا، ەتى تاعامعا قولدانىلادى، ال ءجۇنىنىڭ %85 ى تازا، وتە باعالى ءتۇبىت. ۇزىن سيراق جانۋار كۇنۇزىن ءورىس قۋىپ، تىسىنە ىلىنگەندى تالعاجاۋ ەتىپ ءجۇرىپ- اق كەشكە جەلىنىن تولتىرىپ ورالادى. اق بىلەگىن سىبانعان بايبىشەلەر كۇرپىتىپ تۇرىپ ساۋىپ الادى. تۇيە ءسۇتى دەگەنىڭ ءارى سۋسىن، ءارى ازىق، قۇدايدىڭ بەرە سالعان مول ريزىق نەسىبەسى. ءسۇتىن شايعا قاتساڭ التىنداي رەڭ بەرىپ، ىشكەن ۇستىنە ىشە تۇسكىڭ كەلەدى. شيكىلەي ىشسەڭ تانگە قۋات دارۋمەن. ءپىسىرىپ، قايناتىپ، باپتاسا بالقايماق بولىپ بويىڭدى بالقىتادى، ىرىمشىك بولىپ ءتىل ۇيىرەدى، ۇگىتىلگەن مايلى قۇرتقا اينالىپ تاڭدايىڭا تاتيدى. اشىتىپ، بابىنا كەلتىرسە قۇرساعىڭدى قىتىقتاپ، كوڭىلىڭدى شالقىتاتىن، جان سارايىڭدى سەرگىتەتىن عاجاپ سۋسىنعا - اق ءشۇباتقا اينالادى.

«نامىس»