ۇلتتى تاربيەلەگەن ۇلى انالار

استانا. قازاقپارات - بالانى بەسىككە بولەي المايتىن، بەسىك جىرىن بىلمەيتىن زامان كەلگەن سەكىلدى. «اجە ءالديىن ەستىپ وسكەن ۇرپاقتىڭ سوڭى ءبىز بولدىق پا؟» دەگەن قاۋىپتى وي ۇيالايدى بىزگە.

بۇگىنگى ۇرپاق بەسىك جىرىن ەستىمەي ءوسىپ كەلەدى. ۇلتتىق «قانمەن» بويعا تارالاتىن ءداستۇردىڭ دەنى ۇمىتىلدى. قازاق بالانى دۇنيەگە كەلگەننەن-اق بەسىككە بولەيدى. بەسىك جىرىن ايتادى.

ادەمى ىرعاق پەن انا ءالديى بالانىڭ كوكىرەگىنە نۇر بوپ ەنەدى. ساناسىنا ساۋلە قۇيادى. باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى: «بالالارىن بەسىككە بولەمەگەن، بەسىگى جوق ەلدەن قورقامىن. ەكىنشى، نەمەرەلەرىنە ەرتەگى ايتىپ بەرەتىن اجەلەردىڭ ازايۋىنان قورقامىن. ءۇشىنشى، ءداستۇردى سىيلامايتىن بالالار ءوسىپ كەلەدى. ونىڭ قولىنا قىلىش بەرسە، كىمدى دە بولسا شاۋىپ تاستاۋعا دايار. قولىنا كىتاپ المايدى. ۇيرەنىپ جاتقان بالا جوق، ۇيرەتىپ جاتقان اجە، اكە جوق».

مۇنى ءبىز نە سەبەپتى ايتىپ وتىرمىز؟ وسىعان دەيىن ۇلتتى ساقتاعان ۇلى انالار ەكەنىن تىلگە تيەك ەتكەنبىز. تاعى دا قايتالاپ ايتامىز، ۇلتتى تاربيەلەيتىن دە -  ۇلى انالار. سونىڭ ءبىر جارقىن مىسالى - شوقان ءۋاليحانوۆ.

ءۋالي دۇنيە سالعاندا، شىڭعىس ون جاستا بولعان ەكەن. اۋلەت بيلىگىن ءۋالي حاننىڭ جەسىرى، شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ اجەسى ايعانىم حانىم قولىنا الادى، ويتكەنى ونىڭ ۇلى عۇبايدۋللا ايداۋدا بولاتىن. ايعانىم اجەنىڭ اقىلدى، ءبىلىمدى، ەرەكشە كورەگەن ادام بولعانىن جازادى دەرەك كوزدەرىندە.

ول بىرنەشە شىعىس ءتىلىن ءبىلدى، وزگە مادەنيەتتەرمەن دە جاقسى تانىس بولدى. ءۋالي حاننىڭ جەسىرى سىرىمبەتتە ءۇي سالدىرعان. شوقان سول ۇيدە دۇنيەگە كەلدى. شىعىستىڭ دارا قىزى، قازاقتىڭ دانا كەلىنى ايعانىم نەمەرەسى شوقاندى ەرەكشە تاربيەلەدى. ايعانىمنىڭ قونىسىنان ءدام تاتقانداردىڭ قاتارىندا قازاقتىڭ نەبىر جاقسىلارى مەن جايساڭدارى بولدى.

ورىنباي، ارىستانباي، شوجە، جاناق سەكىلدى ءوز ءداۋىرىنىڭ دۇلدۇلدەرى ايعانىمنىڭ شاڭىراعىندا باس قوستى. اتاقتى جاناق اقىننان شوقان وسى جەردە تاربيە الىپ، قازاقتىڭ ليرا-ەپوس جىرلارىن جاتتاپ الدى.

نەبارى التى جاسىندا «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋدى» تانىدى. شوقاننىڭ العاشقى جازبالارىن اجەسىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ جازدى. «ەدىگە» مەن «ەركوكشە» داستاندارى سىرىمبەتتە تۋدى. شوقان ون ءتورت جاسقا كەلگەنىندە اجەسى ونى ومبىعا، كادەت كورپۋسىنا اتتاندىرعان.

شوقاننىڭ ول جەردەن قانداي ءبىلىم الىپ، قازاق تاريحىندا ءىز قالدىرعانىن كوزىقاراقتى وقىرمان جاقسى بىلەدى. ايعانىم اجەسى ونى سۋرەت سالۋعا دا باۋلىدى. ءمۇسىن جاساۋعا دا ۇيرەتتى. شوقان سالعان سۋرەتتەردىڭ بىرىندە سىرىمبەتتىڭ تاۋى بەينەلەنگەنىن جاقسى بىلەمىز.

كەيىن سۋرەت سالۋدى ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى ىسىنە اينالدىرىپ الادى. نەمەرەسىنىڭ وزىق ويلى، ءبىلىمدار ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا ۇلگى كورسەتكەن اجەسى شوقان 18 جاسقا تولعانىندا، دۇنيەدەن ءوتتى. شىڭعىستى عانا ەمەس، ۇلى شوقاندى دا شوقان ەتكەن ايعانىمداي ۇلى انانىڭ ارقاسى ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس.

اباي -  دارا! اباي - بيىك! ابايدىڭ دارالىعىن، ابايدىڭ قۇدىرەتتىلىگىن تانىتۋعا سەبەپكەر بولعان اتا-انانىڭ ۇلتتىق تاربيەسى ەكەنى داۋسىز. زەرەدەي اجەنىڭ، ۇلجانداي انانىڭ ەرەكشە تاربيەسىنىڭ ارقاسىندا يبراھيم اباي بولىپ قالىپتاستى.

تاربيە دەگەنىمىز نە؟ اكەنىڭ قانىمەن، انانىڭ سۇتىمەن بويعا داريتىن ەرەكشە قاسيەت. زەرە اجەنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى -  توقبالا. زەرەنى ىرعىزباي تۇقىمدارى، بارشا اۋىل ادامدارى «كارى اجە» دەپ اتاعان.

قارتايعان شاعىندا قۇلاعى ەستىمەي قالعان زەرە اجە نەمەرەلەرىنە دۇعا وقىتىپ، ۇشكىرتەدى ەكەن. اقىلدى، زەيىندى، مەيىرىمدى اجە نەمەرەلەرەنىڭ اراسىنان يبراھيمدى ەرەكشە جاقسى كورىپ، «اباي» دەپ ەركەلەتكەن.

ىزگى جۇرەكتى، ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت كورسەتە بىلگەن ارداقتى انا ابايدىڭ ومىرىنە، اقىندىعىنا يگى اسەرىن تيگىزگەن. زەرەنى وقىرمان العاش «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسى ارقىلى انىق تانىدى.

روماننىڭ «قايتقاندا» اتتى تاراۋىندا مىناداي ەپيزودتار كەزدەسەدى. «اباي بيىل عانا انىق باعالادى. مۇنىڭ اجەسى ءبىر ءتۇرلى شەبەر اڭگىمەشى ەكەن. قىزىق سويلەيدى. اڭگىمەسىنىڭ بارلىق جەرىن ءدامدى عىپ، قىزىقتىرىپ ايتادى... اجەسى اۋەلدە كوپ-كوپ ەرتەكتەر ايتقان. «ەدىل-جايىق»، «جۇپار قورىعى»، «قۇلا مەرگەن» -  ءبارى دە ايتىلدى. ونىڭ اڭگىمەلەرىن تۇستە دە، كەشكە دە، ءتىپتى كوش بويى دا اباي ايتقىزا بەرەتىن بولدى.

بەرتىن كەلە، ءتاۋىر بولىپ العان سوڭ، اجەسىنەن تاعى ءبىر اڭگىمەلەر تاپتى. ول -  وسى ەل ىشىندە زەرەنىڭ جاسىنان بەرگى كورگەنى، ەستىگەنى جايىنداعى اڭگىمەلەر. ەل مەن ەلدىڭ شابىسى، تالاسى جايىندا ءبىرتالاي كۇندەر ايتتى.

وسىدان جيىرما-وتىز جىل بۇرىن نايماننىڭ وسى ەلگە، وسى اۋىلعا شاپقانىن، سوندا بوستانبەك دەگەن ءوزىنىڭ اسىراندى بالاسى ولگەنىن جانە نايمان قولىنان وسى اۋىلعا تۇتقىنعا ءتۇسىپ، جىل جارىمداي كىسەندە جاتقان قوجامبەردى دەگەن اقىن جايىن ايتادى. سونىڭ كوپ ولەڭىن شۇبىرتادى. باسقا دا «قاراشور شاپقان» سياقتى شابىستى، جورتۋىلدى ايتادى.

تاعى ءبىر كۇندەر مامىر، ەڭلىكتەي قىزداردىڭ قايعىلارىن دا ايتىپ بەردى. اباي قاجىماي، جالىقپاي ىلعي عانا ىنتىعا تىڭدايتىن. زەرە ەل شابىسىن اڭگىمە ەتكەندە، سول ىستەردىڭ ءبارىن باسىنا الەك سالعان ۇلارداي شۋلاتقان، كەسەل كۇندەي ايتاتىن. كىشكەنتاي كۇنىنەن ەرتەك-اڭگىمەنى كوپ سۇيەتىن بالا وسى جازدا، ءتىپتى كوپ ەسىتىپ، كوپ ءبىلىپ العان سياقتى» دەپ كەلەدى. وسىنىڭ ءوزى - بالا ءيبراھيمنىڭ دانا ابايعا اينالۋىنىڭ ناقتى دالەلى ەمەس پە؟

كورنەكتى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اجەسى ءدىناسىل نەمەرەسىنە كىشكەنتايىنان اباي ولەڭدەرىن ساناسىنا سىڭىرمەگەندە، ايگىلى «اباي جولى» رومانى تۋار ما ەدى، تۋماس پا ەدى؟! ءدىناسىلدىڭ سوزگە شەشەن، كىسىلىك قاسيەتى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بويىنا دارىعان. جازۋشىنىڭ ءوزى تۋرالى ماقالالارىندا اجەسى تۋرالى قۇرمەتپەن ەسكە الاتىنى دا سوندىقتان.

اتاقتى تولە ءبيدىڭ دانا كەلىنى تۋرالى دا اڭىز كوپ. تولە ءبي بالاسىنا كەلىندى ءوزى تاڭداعان دەسەدى. ءبىر سوزىندە ءبي: «بالاما ايەلدى ءوزىم تاڭداپ الىپ بەرەمىن. بايدىڭ بايلىعىنا قىزىقپايمىن، اسىل پىشاق قاپ تۇبىندە جاتپايدى. كەلىنىم اقىلدى بولسا، ۇلىمنىڭ ەلگە داڭقى كەتەدى. ءبي تۇسكەندەي ءۇي بولۋ - ايەلدەن. ايەلى جاقسى بولماي، ەر وڭبايدى. ەردىڭ باقىتىن كەتىرەتىن دە - ايەل، ەرگە باقىت اپەرەتىن دە ايەل» دەگەن ەكەن.

ءبيدىڭ داناگۇلدى تاڭداۋىنىڭ دا ەرەكشەلىگى بار. بىردە اتتارى بولدىرىپ، شولدەپ-شولىركەپ كەلە جاتقان جولاۋشىلاردىڭ الدىنان ءبىر توپ اتتى قىز-كەلىنشەك كورىنەدى. ول توپتىڭ ىشىندە داناگۇل دەيتىن كەدەيدىڭ دە قىزى بار ەكەن. جالعىز كوك شولاق اتىنا ءمىنىپ، بايدىڭ قىزدارىمەن تويدان قايتقان بەتى ەكەن.  

قىزىل-جاسىل كيگەن قىزدار جول كەسپەي، ءيىرىلىپ تۇرىپ قالادى. توپ الدىنداعى تولە ءبي مۇنى الىستان بايقاپ كەلە جاتادى. قىزداردىڭ الدىنان ءوتىپ، ۇزاپ كەتكەن سوڭ، قاسىنداعى جولداسىنىڭ بىرىنە: «اناۋ، الدىمىزدى كەسپەي، كەيىندەپ قالعان قىزداردى شاقىرىپ كەلشى» دەيدى.

جاقىنداي بەرگەندە، داناگۇل اتىنان ءتۇسىپ، جاياۋلاپ كەلىپ سالەم بەرەدى. ءبي قىزداردان نە سەبەپتى جولىن كەسپەگەنىنىڭ سەبەبىن سۇرايدى. سوندا دانا قىز: «اتالار، ءبىز سىزدەردى الىستان كورىپ، ارالارىندا ەر باستاعان باتىر بار شىعار، سول ەرگە اقىل ايتقان اقساقالى بار شىعار. ۇلكەن كىسىلەردىڭ باتاسىن الايىق، جاقسىنى كورمەك ءۇشىن، كورمەگەن اتالارىمىز بولسا، كورەلىك. اتى-ءجونىن بىلەيىك دەپ توسىپ تۇردىق» دەيدى. «قاراعىم، اتىڭ كىم؟» دەپ سۇرايدى ءبي. سوندا: «اتىم داناگۇل، اتا» دەيدى بويجەتكەن. جاس قىزدىڭ اقىلدى جاۋابى كوڭىلىنەن شىققان تولە ءبي داناگۇلدى سول كۇنى ايتتىرىپ بارادى. دانا قىزدىڭ دارا ايەل بولاتىنىن كورىپكەل قاريا تاپ باسىپ تاني ءبىلدى. ىزەتتى، اقىلدى ايەلدەن ءبىلىمدى ۇرپاق ءوسىپ شىعاتىنىن ءتۇسىندى.

مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ ۇلتتىڭ تازالىعى، ۇرپاقتىڭ اماندىعى -  ءالى دە انانىڭ قولىندا! وتباسىنىڭ بەرەكەسىن دە ساقتايتىن -  انالار! ۇلتتىڭ تاربيەسى دە انالارعا بايلانىستى. بۇگىنگى قوعامدا بەرەكە-بىرلىكتىڭ باستاۋى بولاتىن انالارىمىزدى، قىز-كەلىنشەكتەرىمىزدى تاعدىر تولقىنى ءوز قايىعىنا مىنگىزىپ الىپ، ءومىر-تەڭىزگە جالعىز جىبەرەتىنى عانا جانعا باتادى.

انانىڭ بالاعا مەيىرىمىندەي مەيىرىم جەر بەتىندە جوق. انانىڭ بالاعا جىلۋىن ەشكىم وزگەرتە المايدى. ويتكەنى دۇنيەدە اناسىز ادام جوق. «الىپ تا انادان تۋادى». قالامى جۇيرىك جازۋشى دا، ەل باستاعان كوسەم دە، ءسوز باستاعان شەشەن دە انا كوكىرەگىنەن ءنار العان.

انا - بارلىق ءومىردىڭ باستاۋى. بالاسىن ماپەلەپ ءوسىرىپ، بەسىك جىرىمەن الديلەپ، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان ايىرماي ءوسىرۋ دە انالارعا تىكەلەي بايلانىستى. ادام بويىنداعى بارلىق اسىل قاسيەتتەر كۇننىڭ نۇرىنان، انانىڭ اق سۇتىنەن داريدى.

باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ: «زەرە مەن ۇلجان -  ابايدىڭ ەمەس، بارلىق حالىقتىڭ اناسى. انالىق سەزىمى مول، ەلدىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جىرىن جىرلاعان انالار بولىپ اقيقات كورسەتىلگەن» دەۋى تەگىن ەمەس.

شوقان مەن ابايدىڭ اجەلەرىنەن بولەك، ۇرپاق تاربيەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولگەن انالارىمىز جۇزدەپ، مىڭداپ سانالادى. شىعارمالارىندا قازاق ايەلىنىڭ جيىنتىق وبرازىن جاساعان كورنەكتى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ: «انا سۇلۋلىعى جۇزىندەگى مەيىرىمىنەن كورىنەدى» دەگەن ەكەن.

قازاقتىڭ قايراتكەر ۇلدارىن ومىرگە اكەلىپ، سانالى ۇرپاق تاربيەلەگەن انالارىمىز از ەمەس. ولار بالالارىنا بەسىكتە جاتقان كەزىنەن باستاپ، تاربيەلەۋگە تىرىستى. قازاق قوعامىنىڭ ءسۇت بەتىندەگى قايماقتارىنىڭ تاريحتا اتتارى وشپەستەي بوپ جازىلىپ قالۋىنا انالاردىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور.

«ايەل بۇزىلسا، ۇلت بۇزىلاتىنى» تاعى بار. ايەل ازعىنداسا، ۇرپاق ازادى. ۇرپاق ازسا، ۇلت توزادى. ۇلتتىڭ توزعانى ەمەس، بىزگە وزعانى قاجەت.

بەسىكتەن تامىر ۇزبەگەن تاربيە انا مەن بالا اراسىنداعى كوزگە كورىنبەيتىن نازىك ءبىر بايلانىستى قالىپتاستىردى. وبال، ساۋاپ، ىنساپ، پارىز، امانات، بورىش، قاناعات سەكىلدى ۇعىمداردىڭ ماڭىزى جوعارى.

انا بالانىڭ ساناسىنا وسى ۇعىمداردىڭ مىقتاپ سىڭۋىنە اسەر ەتتى. وبال-ساۋاپتىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىندىردى، ىنساپ قاجەتتىگىن ۇقتىردى، امانات پەن پارىزدىڭ ولشەمىن ۇيرەتتى، قاناعات بولعان جەردە قارىن توياتىنىن كورسەتتى. مۇنىڭ ءبارى بالا ساناسىنا تەرەڭنەن سىڭگەن جاعدايدا عانا ۇرپاق ازعىندامايتىنىن تاربيەمەن دالەلدەپ بەردى.

بۇگىنگى قوعامدا قازاقتىڭ تاعدىرى - تاعى دا انالاردىڭ قولىندا! ۇرپاق ازعىنداماسىن دەسەك، ۇلت ازباسىن دەسەك، انالار بالا تاربيەسىنە بەيجاي قاراماۋى ءتيىس!

گۇلزينا بەكتاس

«ايقىن»