ۇعىسۋ ءۇشىن ءتىل جەتكىلىكسىز
سول جىلى اراعا ءبىراز ۋاقىت ارالاتىپ حالىقارالىق «ەۋرازيا» كينو فەستيۆالى وتەتىن بولدى. العاشقىسى بەس جىل بۇرىن وتكەن. ەندى ەكىنشىسى.
كينوفەستيۆالدى كىم نە دەپ قارايتىنىن بىلمەيمىن، ماعان ۇلكەن فيلم جارمەڭكەسى ىسپەتتى ەدى وندا. فيلمنىڭ ءتۇرلى-ءتۇرلىسى بار. ۇلكەنى-كىشىسى، ءتاتتىسى-اشىسى... توبەڭدە باسىڭدى اينالدىرا دوڭگەلەپ، سامساپ تۇرادى. تاڭداۋ قۇقىعى وزىڭدە. تاڭداۋ... ادەبيەتتە ءاپىل-ءتاپىل باسقان تالابىمىز فيلم تابيعاتىن سارالاۋدا قاز تۇرۋعا تالپىنىپ جۇرگەن، ونى ورنىقتىرۋعا جاقسى فيلم كەرەك...
كينو فەستيۆالدىڭ باعدارلاماسى شىعادى اۋەلى تاسقا باسىلىپ. وندا كونكۋرسقا تۇسەتىن فيلمدەر تۇزىلەدى اۋەلى. سوسىن رەتىمەن باسقا سەكسيالار بويىنشا كورسەتىلەتىن فيلمدەرگە سىلتەمە بەرىلەدى.
مەنىڭ اڭديتىنىم - «جۇلدەگەر فيلمدەر» سەكسياسى. وندا ءىرى حالىقارالىق كانن، ۆەنەتسيا، بەرلين كينو فەستيۆالدەرىندە باعى اسقان فيلمدەر كورسەتىلەدى. مەن سولاردان ۇلگى الماقپىن. ءبىرىن قالدىرماي قاراپ شىعۋىم كەرەك دەپ شەشتىم. بەكەردەن-بەكەر جۇلدەگەر بولماعان شىعار، ايتار بىردەڭەسى، ۇيرەتەرى بولماسا؟
فەستيۆال سول جىلى كوپ دابىرامەن جارىق كورگەن «كوشپەندىلەر» فيلمىمەن اشىلاتىن بولدى. «جۇلدەگەر فيلمدەر» كورسەتىلىمى دە سول كينوفەستيۆالدىڭ اشىلۋىمەن قاتار باستالادى ەكەن. ءبىر ۋاقىتتا، ەكى جەردە. «كوشپەندىلەر» اشىلۋ سالتاناتىنان سوڭ رەسپۋبليكا سارايىندا بولسا، «جۇلدەگەر فيلمدەر» شەرۋى سول ۋاقىتتا باسقا كينوتەاتردا باستالماق.
قولىمداعى باعدارلاماعا، بىرەسە شاقىرۋ بيلەتىنە ۇڭىلەمىن، مىنا قىرسىقتى قاراساڭشى، سول ۋاقىت. 2002-جىلعى كانن كينوفەستيۆالىنىڭ «گران-پري» يەگەرى. فيلمنىڭ اتى - «بوتەنسۋ». رەجيسسەرى نۋري بيلگە جەيلان دەيدى. تۇرىك رەجيسسەرى. فيلمنىڭ اتى دا، العان جۇلدەسى دە قىزىقتىرىپ بارادى. كورگىم كەلەدى. ول كەز ينتەرنەتتىڭ جاپپاي ۇستەمدىك قۇرعان كەزى ەمەس، جاقسى فيلمدەردى قولعا ءتۇسىرۋدىڭ ايدى قولعا قوندىرعانداي راحاتى بار. «كوشپەندىلەردى» دە كورگىم كەلەدى.
مەنى قىزىقتىراتىنى «كوشپەندىلەردىڭ» ءوزى ەمەس، ونىڭ سالتاناتى ەدى. سونى قىزىقتاعىم كەلەدى. مەنى شاقىردى عوي «رەجيسسەر» دەپ، «بولاشاعى بار رەجيسسەر» دەپ. ەندى سولاي «رەجيسسەر بولىپ» وتىرمايىن با قاقىرايىپ. سالتاناتى اسقان جۇرتقا قاراپ، «سالتاناتى كەلىسكەن ءوزىمدى كورسەتىپ». ال، ءوزى... ال، ءوزى قانداي كينو بولعانىن شامالايمىن...
«قىزىل كىلەم» شاراسى وتە سالىسىمەن جۇرت رەسپۋبليكا سارايىنىڭ ەسىگىنە ۇمتىلدى.
كوپپەن بىرگە اعىپ مەن دە كەلەمىن. وزىممەن ءوزىم الىسىپ كەلەم. ويىم «سەليننىيداعى» نۋري بيلگە جەيلاننىڭ «بوتەنسۋ» فيلمىندە. سوعان بارماي، شۋلاعان جۇرتپەن بىرگە ەلىگىپ، ەلىرىپ ىعىپ كەلە جاتقانىما قىسىلىپ كەلەمىن. كۇناسىز جاننىڭ اۋزىن ايعا قاراتىپ كەتكەندەي ءبىر كۇي. «قاقىرايىپ» رەجيسسەر بولعانىم دۇرىس پا، مىنالاردى قاعا شاۋىپ بارىپ شىن رەجيسسەردىڭ جۇمىسىنان ءنار العانىم ءجون بە؟
اتى دارداي، ءدۇمپۋى دە زور «كوشپەندىلەردى» كورۋ ءۇشىن ءبىر بيلەتكە زار جۇرت سەڭدەي سوقتىعىسادى. ال مەندە بيلەت بار، نەگە بار دۇنيەنى باعالاماسقا؟ مىنە، ەسىككە دە تاقادىم، ەندى جۇرت ءبىر تولقىتسا، بيلەت تەكسەرىپ بەزەك قاققان اقجاعالىلاردىڭ دا الدىنان ءبىر-اق شىعام. ءيىرىلىپ ەسىك اۋزىندا تۇرعانداردىڭ ءبىرىنىڭ جەڭىنەن تارتتىم:
- كىرەسىز بە؟
- ول ەسىن جيىپ بىردەڭە دەگەنشە، قولىنا شاقىرۋ قاعازىن ۇستاتا سالدىم دا، شەتكە ۇمتىلدىم. ادامدار ءنوپىرىن جالداپ ءوتىپ، بيىك باسقىشپەن تومەن قۇلديلادىم دا، سارايدىڭ بۇيىرىندەگى ۇلكەن جولعا ءتۇسىپ، تاكسي جالدارداي قايرات جوق، «سەليننىيعا» قاراي جاياۋ تارتىپ كەتتىم. بىرەسە جورتىپ، كەيدە بۇلكەكتەپ كەلەمىن. مانادان قوڭىلتاقسىعان كوڭىلىم ەندى وڭ شەشىمگە ريزا بولعانداي توبەمە ۇشىپ شىعىپ، كوككە سامعاپ، جول باستاپ العا وزىپ كەلەدى.
«سەليننىيدا» ادام از ەكەن. قاعىسقان، سوعىسقان ەشكىم جوق، ەركىن كىرىپ، تاڭداعان ورنىما وتىردىم. زالدا جەتى-سەگىز-اق ادام وتىر. ءبىر-ەكەۋى اداسىپ كىرىپ كەتكەن جاستار-اۋ، فيلم باستالعاندا ۇزاقتاۋ العاشقى كادرىنىڭ سوڭىن دا كۇتپەستەن قايىرا شىعىپ كەتىستى.
فيلم پرولوگى (العاشقى كادرى) الگى ەكى جاستى شوشىتسا، مەنى باۋراپ تۇڭعيىعىنا تارتىپ اكەتتى.
ءوزى ءۇش مينۋتقا سوزىلادى-اۋ. وعان ەكى ساحنا سىيدىرىلعان. تاڭ. ەتەكتە بۇيىعىپ جاتقان اۋىلدان ءبولىنىپ شىعىپ، ءبىر قارا بەرى بەتتەپ كەلەدى. دەگبىردى الىپ، ۇزاق جۇرەدى. تاقاعاندا بايقايمىز، يىعىنا سومكەسىن ىلگەن جاس جىگىت ەكەن. ول بەرى ءوتىپ، كادردەن تاسالانعاندا، كامەرا ۇڭعىسى سولعا جايمەن بۇرىلىپ، كولبەي قىر اسقان قاسقا جولى بار سۋرەت تۇزەدى. كوز ۇشىنان ماشينا كورىنەدى. ونى توقتاتپاققا العا وزعان جىگىت كامەرا ۇڭعىسىنا قايتا كىرەدى... بۇل - ءجۇسىپ.
مەن الدەبىر وزگەشە قولتاڭبا، وزگەشە تىنىستى، شىنايى الەمگە كىرىپ كەتكەندەي راحاتتاندىم. فيلم وسىلاي كەڭ ءپىشىلىپ، كوسىلىپ سالا بەرەدى.
...ماحمۇت ىستامبۇلدا تۇرادى. كاسىبي سۋرەتشى- فوتوگراف. جالعىز تۇرادى. تۇرمىسىن قوڭدى دەپ تە، قوڭىرتوبەل دەپ تە ايتۋعا بولادى. ماسەلە وندا ەمەس، ماسەلە جالعىزدىقتا، جابىرقاۋلىقتا. ايەلىمەن تاياۋدا اجىراسقان. ايەلىمەن عانا ەمەس، بارشا ادامزاتقا ءتان كۇيكى تىرلىكتەن دە بوي تارتقانداي. فيلمنىڭ ەكىنشى كادرىندا وسى فيلمنىڭ نەگىزگى كەيىپكەرىنىڭ ءومىرى كورىنىس تابادى. ماحمۇت وتىر. تۇپكىردە ءبىر ايەلدىڭ جالاڭاشتانعان سۇلباسى بۇلدىراتىپ بەرىلەدى. بۇل ونىڭ كوڭىلدەسى. ماحمۇت بوستاندىقتى وسى ايەل دەپ تۇسىنگەندەي اسەر قالدىرادى تۋىندى بارىسىندا. ءبىراق ول بوستاندىق، ەركىندىك جانىن جابىرقاۋلىقتان اجىراتىپ الا المايدى.
ءجۇسىپ - ماحمۇتتىڭ جاماعايىنى. قالاعا كەلگەندە تۇمسىق تىرەر جاقىنى وسى اعاسى. ءجۇسىپ اۋەلدە اۋىلداعى فابريكادا جۇمىس ىستەگەن ەكەن. داعدارىس كەلىپ، فابريكا جابىلىپ قالعان. ەندى ەل سەكىلدى قالادان جۇمىس تاۋىپ، اق نان جەمەك. ارمانى ءبىر ءىرى تەڭىز كەمەسىنە يۋنگا بولىپ كىرىپ، كوپ اقشا، دوللار تابۋ.
اعاسى ءبىرشاما جىلى قابىلدايدى مۇنى. مۇنىڭ ءبىر اپتاعا عانا، جۇمىس تابىلعانشا عانا پانالاي تۇراتىنىن انىق-تاپ سۇراپ العان سوڭ، كوڭىلىن دەمدەگەندەي بولادى. بولماسا، جالعىزدىقتى سەرىك ەتكەن جانى جاندىنى جاتسىنىپ تۇرعان.
ءجۇسىپتىڭ جۇمىسى تابىلماي قويادى. كۇن ۇزاق قالانى اداقتاعان ول كەشكىسىن سۇمىرەيىپ ۇيگە كەلىپ تۇرعانى سول. ماحمۇتتىڭ جايى بەلگىلى. جاقتىرمايدى. بىردە بوتەن ءيىسى بار باتەڭكەسىنەن جيىركەنىپ تىعىپ تاستاسا، ەندى بىردە ونىڭ شۇلىعىن كەپتىرگەنى جۇيكەسىنە تيەدى.
اس ۇيدە تۇنىمەن تىقىرلاپ ۇيىقتاتپايتىن تىشقاندارعا اران رەتىندە جابىسقاق زات تاستاپ قوياتىن ماحمۇت. بىردە ءىنىسىن اڭديمىن دەپ قيا باسىپ، ونى ءوزى تابانىنا جاپسىرىپ شىعادى. سولاي، ءوزى قالاعان قوڭىر مۇڭعا ءوزى شىرمالىپ جاتاتىن ەدى ماحمۇت.
ءجۇسىپ ونى ءبىلسىن بە، ەمەن-جارقىن ارالاسقىسى كەلەدى اعاسىمەن. سويلەسكىسى كەلەدى. اۋناپ-قۋناپ جاتقىسى كەلەدى ۇيىندە. بىردە ماحمۇتتىڭ ساعاتى جوعالادى. تيىسەرگە سىلتاۋ تاپپاي جۇرگەن ماحمۇت ونى جۇسىپتەن كورەدى. ءجۇسىپ ازار دا بەزەر بولادى. سۋىرمادان قاپەلىمدە شىعا كەلگەن ساعاتىن ماحمۇت قايىرا ىسىرىپ تاستايدى. بۇل ونىڭ ادامي قالىپتى كەرەك ەتپەگەن، اقيقاتتى ىسىرا تۇرعانداي قالپىنىڭ كورىنىسى ەدى. بارىنەن باز كەشكەندەي كۇيى ەدى بۇل ماحمۇتتىڭ. ءتىپتى، اناسىنىڭ اۋرۋحانادان سوققان قوڭىراۋى اۆتوحاباردىڭ ەسىندە عانا ساقتالىپ تۇراتىن...
فيلمدە ءسوز از ەدى. وقيعا دا باياۋ داميدى. بۇل استە ادامنىڭ جۇيكەسىنە تيەدى. بۇل ماحمۇتتىڭ الەمى ەدى. ماحمۇتتىڭ تاڭداۋى ەدى. ماحمۇتتىڭ سۇرەڭسىزدىك بۇرگەن دۇنيەسى ەدى. فيلمدە ساپىرىلىسقان ءومىر جوق. قىزىلدى-جاسىلدى، ساۋىقتى تىرشىلىكتى ەمگە دە تاپپايسىز. انشەيىندە جارقىراپ تۇراتىن ىستامبۇلدىڭ اشىق اسپانىندا بىردە بۇلت جوڭكىلىپ، بىردە قار جاپالاقتاپ جاۋىپ تۇرادى. سول اق قاردىڭ استىندا يەسى جوق بۇرالقىداي ءجۇسىپ جۇرەدى ءبۇرىسىپ. وعان جىلىلىق جوق. ول جىلىنار جەر جوق.
فيلمدە مۋزىكا جوق. جاپالاقتاي جاۋعان قار مۇڭنىڭ مۋزىكاسىن ويناپ تۇرار ەدى ءبىراق... فيلمدەگى اتموسفەرا، فيلمدەگى تىنىشتىق پەن مۇڭ مەنى تاڭعالدىرىپ ەدى سوندا. ونداعى جابىرقاۋ بولسا دا كوسىلگەن پەيزاج، تۇنجىر ءىرى پلاندار باۋراپ الىپ، باۋىرىنا سالىپ العان. مەن سەندىم.
مەنى سەندىرگەن بوياماسىز شىندىق، ەموتسياسىز، اسىرەسىز جاعدايات ەدى. فيلم ەشتەڭەنى تۇسىندىرمەيدى، ەشتەڭەگە ماجبۇرلەمەيدى، تەك جانىن اقتارىپ جايىپ سالادى. ءىرى وي ايتىپ، تىراشتانبايدى، قان شاشىپ جانىڭىزدى تۇرشىكتىرمەيدى، تەك سارالاۋعا جول سالادى ەكەن. وقيعاسىن ول ايتىپ، ويى سىزدە كەتەدى ەكەن. ەندى
فيلمنىڭ تاقىرىبىنا زەر سالىڭىز. «بوتەنسۋ». كىمدى بوتەنسۋ؟ كىمنەن قاشۋ؟ وزىنەن ءوزى ەمەس پە؟ مارحابات، ءپالساپاعا جول اشىق... ويىڭىزعا كاميۋدىڭ «بوتەنى» تۇسەدى اۋەلى... حەمينگۋەيدىڭ اڭگىمەلەرى... ولار دا مۇڭ مەن جالعىزدىققا ورانىپ الۋشى ەدى... چەحوۆتىڭ انەبىر كەيىپكەرى شە، جانىنداعى قاياۋدى كىمگە ايتارىن بىلمەي، اتىنىڭ تۇمسىعىنان سيپاپ تۇرىپ مۇڭ شاعاتىن...
وسى فيلمنەن كەيىن نۋري بيلگە جەيلاننىڭ سوڭىنان شام الىپ ءتۇستىم. ءوزى دە كوپ ساعىندىرمايدى، ەكى جىل، كەيدە جىل ارالاتىپ اسا مارتەبەلىلەر ساناتىندا شوقتىعى كورىنىپ تۇراتىن كانن كينوفەستيۆالىندە جۇلدەگە ءىلىنىپ جاتادى.
2006-جىلى «جىل مەزگىلدەرى» فيلمى كانن كينوفەستيۆالىندە «بۇكىل الەمدىك كينوسىنشىلاردىڭ جۇلدەسىن» يەلەنسە، 2008-جىلى كەزەكتى «ءۇش مايمىل» فيلمى «گران پري» جۇلدەسىن الدى. 2011-جىلى تۇسىرگەن «بىردە انادولىدا» فيلمى «ۇزدىك رەجيسسەرلىك جۇمىسى ءۇشىن» جۇلدەسىن السا، 2014 -جىلى «قىس ۇيقىسى» فيلمى «التىن پالما بۇتاعىنا» قول جەتكىزدى.
نۋري بيلگە جەيلان التى جاسىندا وتباسىمەن ىستامبۇل قالاسىنا كوشىپ كەلگەنگە دەيىن قىستاقتا تۋىپ، بالالىق بال شاعىن تاۋدا وتكىزەدى. كىشكەنتايىنان سۋرەت ونەرىنە اۋەس بولىپ وسكەن جەتكىنشەك تابيعات سۇلۋلىعىنا ەلتىپ ەر جەتەدى. وسكەن سوڭ تابيعات تىلسىمىنا، تۇمسا تىرلىككە دەگەن قۇشتارلىعى ونى ەل ارالاپ ساياحاتشى بولۋعا ماجبۇرلەيدى.
ول انگليادا جارتى جىل وقيدى دا جانى تىنىش تاپپاي، نەپال ەلىنە تاۋ اسادى. تاۋدىڭ اڭعارىندا جاتىپ جانىن تىنىشتاندىرماق بولعان نۋري ءوزىنىڭ ەلىن جۇرەگى سىزداي ساعىنىپ تۇرعانىن سەزەدى.
ەلىنە كەلگەن سوڭ نۋري اسكەر قاتارىنا الىنادى. ول ءوزىنىڭ سىرتقا الا قاشىپ تۇراتىن كوڭىلىن وسىلايشا اۋىزدىقتايدى. بالا كەزدەن كىتاپقا قۇمار ول اسكەر قاتارىندا ءجۇرىپ تە كوپ وقيدى. ءبىر كۇندەرى پولياك تەكتى داڭقتى فرانسۋز كينورەجيسسەرى رومان پولانسكيدىڭ «رومان» اتتى مەمۋارىن وقىپ كينو ونەرىنە اڭسارى اۋادى. وسىنشا جاسقا دەيىن جانىن الىپ ۇشقان نارسە وسى كينو ونەرىنە قونعانداي كوڭىلى توعايىپ، جاي تابادى.
اسكەردەن كەلگەن سوڭ نۋري بيلگە جەيلان كينو ونەرى وقۋىنا تۇسكەنىمەن كوپ ۇزاماي تاعى دا تاستاپ كەتەدى. ول باياعىشا فوتو ونەرىمەن اينالىسا بەرەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە كينو ونەرىنە كەلەدى- اۋ. ءبىراق رەجيسسەر ەمەس، اكتەر رەتىندە.
كينو ونەرى وقۋىنداعى كۋرستاس دوسى مۇنى قىسقامەتراجدى فيلمىنە تۇسۋگە شاقىرادى. بۇل ءتۇسىرىلىم پروتسەسىن شىن مانىندە باستان وتكەرەدى. كوپ ۇزاماي ءوزى دە العاشقى كينو كامەراسىن ساتىپ الۋعا اقشا تابادى.
نۋري بيلگە جەيلان كىتاپتى كوپ وقىعاندىعى ارقاسىندا ادەبي كوركەم تۋىندىنىڭ تابيعاتىن تەرەڭ بىلەتىن ەدى. ال، فوتوگرافتىق ونەرى ول بىلگەنىن كادرعا سىيعىزۋعا كومەك ەتتى. جەيلان كينو ءتۇسىرۋ ءۇشىن ونىڭ وقۋىن وقۋ مىندەت ەمەس، باستان كەشىرۋ مىندەت دەپ ۇعاتىن.
جەيلاننىڭ العاشقى فيلمدەرىنىڭ بيۋدجەتى جوق بولعاندىقتان، جورا-جولداستارىن، تۋعان-تۋىستارىن، ءتىپتى اكە-شەشەسىن دە تۇسىرۋگە ءماجبۇر بولدى. ول فيلمىن قارجىسىنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى، قايىرا دىبىستامايتىن. ونىسى فيلمىنە تابيعيلىق پەن شىنايى رەڭ بەرەتىن.
نۋري وزىنە العاش داڭق اكەلگەن «بوتەنسۋ» فيلمىنە دە قارجى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا ايەلىن، جاماعايىنىن ءتۇسىردى. نەگىزگى كەيىپكەردىڭ ءۇيى رەتىندە ءوز پاتەرىن تاسپالادى.
ءوز كولىگىن پايدالاندى. وسىنىڭ ءبارى كينوعا دەگەن ماحابباتى مەن جانكەشتىلىگىنىڭ كورىنىسى ەدى. نۋري بيلگە جەيلاننىڭ «بوتەنسۋ» فيلمى كانن كينوفەستيۆالىندە جۇلدەگە ىلىنگەن سوڭ، رەجيسسەردىڭ فيلم ءتۇسىرۋ ءمۇم- كىندىگىنە ايقارا قاقپا اشىلدى.
فيلم شەتەلدە پروكاتقا شىقتى. بىرنەشە جەرگە ساتىلدى. جالپى، الەم كينو الامانىندا ء«ۇش كيت» اتالاتىن كانن، ۆەنەتسيا، بەرلين كينوفەستيۆالدەرىندە جۇلدەگە ءىلىنۋ عانا ەمەس، وندا كونكۋرستىق باعدارلاماعا دەپ ىرىكتەلگەن جيىرما فيلمنىڭ قاتارىنا قوسىلۋدىڭ ءوزى ۇلكەن مارتەبە بولىپ ەسەپتەلەدى.
بۇل اتالعان كينوفەستيۆالدەر «ا» ساناتىنداعى ەڭ شوقتىعى بيىك بايگەلەر. بۇل جارىستا جۇيرىكتىڭ جۇيرىگى، سايگۇلىكتىڭ پىراعى عانا باق سىناي الادى. امەريكانىڭ «وسكار» كينواكادەمياسىنىڭ تاڭداۋىنا كوبىنە-كوپ تەحنيكالىق جەتىستىكتەر مەن ۇلكەن پولوتنولىق قارىم، سايىپ كەلگەندە قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىنىڭ كەڭدىگى ەسكەرىلسە، مىنا كينودودالاردا كوركەمدىك جەتىستىك، پسيحولوگيزم، ادامي قۇندىلىقتار مەن ستيل دارالىعى الدىعا شىعادى. بۇلاردىڭ ءبارى اۆتورلىق فيلمدەردىڭ يگىلىگى ءۇشىن ەكەنىن ەسكەرتە كەتكەن دە ءجون بولار دەيمىن جانە.
نۋري بيلگە جەيلان - اۆتورلىق كينونىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ءىرى وكىلى. ول ءۇشىن ءسوز ەمەس، كورىنىس ءبىرىنشى ورىندا. ونىڭ ءاۋ باستاعى فيلمدەرىندە ءسوز مۇلدە از بولاتىن. كەيىنگى ەكى فيلمىندە («بىردە انادولىدا»، «قىس ۇيقىسى»)، كەرىسىنشە، ءسوزدى مۇلدەم كوبەيتىپ جىبەردى. ياعني، ءسوز از بولسا دا، كوپ بولسا دا فيلمنىڭ مازمۇنى ءۇشىن ەشقانداي ءرول وينامايتىنىن دالەلدەيدى. ۇعىسۋ ءۇشىن ءسوزدىڭ ەش كومەگى جوق ەكەنىن ايتقىسى كەلەدى ول...
دانيار سالامات،
«اق جەلكەن» جۋرنالى
