امەريكانى كىم اشتى؟

ونى نەگە حريستوفور كولۋمب دەپ اتايتىنى بەلگىسىز، ال يسپانيا مەن پورتۋگاليانىڭ تاريحىندا بۇل ساياحاتشى كريستوبال كولون دەگەن اتپەن قالعان. كولۋمبتىڭ 1492 -جىلعى ەكسپەديتسياسى ءۇش كەمەمەن شىققان 90 ادامنان تۇردى. الايدا ەۋروپالىقتار مەن قىتايلار، نورماندار مەن ارابتار امەريكا جاعالاۋىنا بۇعان دەيىن دە ءجۇزىپ بارعان ەكەن. ءبىراق كولۋمبتىڭ ساياحاتى ورتالىق جانە وڭتۇستىك امەريكاعا بارعان ەڭ العاشقى، ناقتى دالەلدەنگەن ەكسپەديتسيا بولىپ سانالادى.

كولۋمب اشقان قۇرلىققا ونىڭ ەسىمى بەرىلگەن جوق، تەك ونىڭ ورتالىق بولىگىندەگى كىشكەنتاي عانا ەل كولۋمبيا دەپ اتالادى. ويتكەنى ول ءوز ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءۇندىستانعا باراتىن جاڭا تەڭىز جولىن اشتىم دەپ ەسەپتەدى. ساياحاتشىنىڭ قاتەلەسۋى امەريكا كونتينەنتىندە تۇراتىن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بۇگىنگە دەيىن ۇندىستەر دەپ اتالۋىنا سەبەپ بولدى. ارادا جەتى جىل وتكەننەن كەيىن كولۋمب بارعان جەرگە باسقا ءبىر اتاقتى تەڭىزشى - يسپانيا مەن پورتۋگاليانىڭ تەڭىز قىزمەتىندە جۇرگەن فلورەنسيا ازاماتى امەريگو ۆەسپۋچي جەتتى. ول باسقاداي تۇجىرىم جاسادى. بۇل جەر ءۇندىستانعا مۇلدە ۇقسامايدى، بۇرىن بىزگە بەلگىسىز بولعان كونتينەنت دەپ جاريالاپ، وعان جاڭا جەر دەگەن ات بەرۋدى ۇسىندى. ءبىراق امەريگو ۆەسپۋچي دە جاڭساق ايتىپ، قاتەلەسكەن، بۇل جەردە ەۋروپالىقتار سول كەزدىڭ وزىندە تۇرىپ جاتقانىن بۇگىنگى ارحەولوگتار دالەلدەپ وتىر.

1507 -جىلى لوتارينگيالىق كارتوگراف ۆالدزميۋللەر قۇرلىققا ۆەسپۋچيدىڭ قۇرمەتىنە امەريكا دەگەن ات قويدى. وسىلايشا، جاڭا اشىلعان قۇرلىق 15 جىلدان كەيىن بۇگىنگى كۇندەگى گەوگرافيالىق اتاۋىنا يە بولدى. ەۋروپادان بارىپ قونىستانعاندار «امەريكالىقتار» دەپ اتالدى، ال جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اتاۋى «ۇندىستەر» بولىپ قالا بەردى. ءبىز بىلەتىن تاريح وسىنداي، ءبارى دە دۇرىس سياقتى. ءبىراق بۇگىنگى زاماننىڭ زەرتتەۋشىلەرى جاڭا جەرگە كولۋمبتان دا بۇرىن بارىپ ءومىر سۇرگەن دەگەن پىكىردە.

«بۇل جەردە لەيۆ بولدى»

ⅩⅩعاسىردىڭ 60-جىلدارىندا سولتۇستىك امەريكا قۇرلىعىنىڭ شىعىس جاعالاۋلارىنان ارحەولوگتار بۇدان 800- 1000 جىل بۇرىن وسى جەرلەردە ەۋروپانىڭ سولتۇستىگىنەن كەلگەن ۆيكينگتەر نەمەسە نورماندار تۇرعانىن دالەلدەيتىن زاتتاردى تاپتى. اتلانت مۇحيتىنىڭ جاعالاۋلارىنان تابىلعان تاس عيماراتتار مەن بەكىنىستەردىڭ ورىندارى، جارتاستاردا قاشالىپ جازىلعان رۋنا جازۋلارى، ىدىستار، قارۋلار مەن كيىمدەردىڭ فراگمەنتتەرى سياقتى ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر مۇندا مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان كەلگەن ەۋروپالىقتاردىڭ ۇزاق ۋاقىت ءومىر سۇرگەنىنىڭ دالەلى ىسپەتتى. دەمەك، كولۋمبقا دەيىن 500 جىل بۇرىن ەۋروپالىقتار مۇندا كەلىپ ءومىر سۇرگەن. مۇنى امەريكالىق عالىمدار دا مويىنداپ وتىر. 1964 -جىلى كونگرەسستىڭ ايتۋىمەن ا ق ش پرەزيدەنتى ليندون دجونسون جىل سايىن 9 - قازاندا لەيۆ ەيريكسسوننىڭ كۇنىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدى. ەجەلگى سكانديناۆ اڭىزدارى مەن جىلنامالىق دەرەكتەرگە سايكەس، ول نيۋفاۋندلەند ارالىنىڭ سولتۇستىك شەتىنە - قاسيەتتى ۆيلاندقا سول كۇنى كەلىپ قونىستانعان ەكەن.

سكانديناۆتاردىڭ ىزدەرى فلوريدا مەن مەكسيكا جاعالاۋلارىنان دا تابىلىپ جاتىر. زەرتتەۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى اند تاۋىنىڭ ەتەگىندە، قازىرگى بوليۆيا اۋماعىندا ورنالاسقان ەجەلگى تياۋاناكو قالاسىن ۆيكينگتەر سالعان دەگەن پىكىردە. بۇل ماسەلەنى عالىمدار XIX عاسىردان باستاپ زەرتتەپ كەلەدى.

1975 -جىلى بۋەنوس- ايرەستەگى انتروپولوگيالىق ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورى، فرانسۋز عالىمى، پروفەسسور جاك دە مايە سەنساتسيالىق جاڭالىق اشتى. ەۋروپادان كەلگەن ۆيكينگتەر امازونكا باسسەينىندە ءومىر سۇرگەن، ءتىپتى وڭتۇستىك امەريكالىق قۇرلىقتىڭ الىس تۇپكىرى - بەني مەن مادەيرا سالالارىنا دەيىن ورىستەپتى. برازيليانىڭ پياۋي شتاتىندا عىلىمي ەكسپەديتسيا تىم ەرتەرەكتە سالىنعان حرامنىڭ بيىكتىگى ون مەتر بولاتىن قابىرعالارىنا كەزىككەن. ونداعى رۋنا جازۋلارى ەجەلگى دات- نورۆەگ تىلىنە كەلەتىندىگى، تاستان قاشالعان ستاتۋيالار ۆيكينگتەردىڭ سكانديناۆيالىق داۋىرىنە جاتاتىندىعى بەلگىلى بولدى. جاك دە مايە وڭتۇستىك امەريكا قۇرلىعىنداعى «اق ءناسىلدى ۇندىستەر» تايپاسىن 20 جىلدان استام ۋاقىت زەرتتەپ، وسىنداي جاڭالىق اشتى.

امەريكاعا العاش بارعان ارابتار ما، قىتايلار ما؟

امەريكا جاعالاۋلارىنا العاش تابان تىرەگەن ۆيكينگتەر بولماۋى ابدەن مۇمكىن. مىسالى، تەننەسسي جانە دجوردجيا شتاتتارىنداعى جارتاستاردا قاشالعان جازۋلارعا قاراپ بۇدان ءۇش مىڭ جىل بۇرىن وسى جەردە يەۆرەي حالقى تۇرعان دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. سونداي- اق امەريكانى اشقان اراب تەڭىزشىلەرى دەگەن بولجام دا بار. ورتاعاسىرلىق اراب اڭىزدارىندا امەريكادا عانا وسەتىن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار تۋرالى ايتىلعان. اڭىز بويىنشا ارابتار قازىرگى ماروككونىڭ كاسابلانكا قالاسى تۇرعان جەردەن الىس ساپارعا اتتانىپ، عاجايىپ جەرۇيىققا دەيىن جەتكەندىگى باياندالادى. ال ەۋروپادا بۇدان جۇزدەگەن جىل بۇرىن امەريكاعا ءبىرىنشى بولىپ قىتايلار بارعان ەكەن دەگەن ءسوز شىققان. بەيجىڭدىك ءبىر پروفەسسور 1962 -جىلى تاريحي زەرتتەۋلەرىندە بىلاي دەپ جازىپتى: « ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن 459 -جىلى بۋددا موناحى باستاعان التى تەڭىزشى مەكسيكا جاعالاۋىنا ءتۇستى.. .» . بۇل جەردە ول ەجەلگى قىتاي اڭىزدارىنا، ميفتەرىنە، نۋميزماتيكاعا ارقا سۇيەپ، اتستەكتەردىڭ مادەنيەتىنەن قىتايلىق قولتاڭبالاردى ىزدەيدى.

1975 -جىلى امەريكا ەپيگرافيا- لىق قوعامنىڭ بىرنەشە عالىمدارى تاعى ءبىر جاڭالىق اشتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، بۇدان 2500 جىلداي بۇرىن امەريكا كونتينەنتىنىڭ سولتۇستىك- شىعىس جاعالاۋىنا سولتۇستىك جانە ورتالىق ەۋروپانى مەكەندەيتىن كەلتتەر كەلىپ قونىستانعان ەكەن. ولار دا جارتاستارعا قاشاپ بەلگى قالدىرعان. ونداي جازۋلار نيۋ- حەمپشير جانە ۆەرمونت شتاتتارىندا كەزدەسەدى. ەجەلگى زاماننىڭ تاستاعى جازۋلارىن زەرتتەگەن گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بارري فەللدىڭ مالىمدەۋىنشە، ونى جارتاسقا قاشاعان ادامدار ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن VII جانە III عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن. دەمەك، امەريكاعا ەۋروپالىقتار كولۋمبقا دەيىن 2000 جىل بۇرىن كەلىپ العان بولىپ شىقتى.

مىسىرلىقتار دا مۇندا كەلىپ، كەتكەن دەگەن گيپوتەزا بار. فەللدىڭ بولجامى بويىنشا، ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن 231 -جىلى مىسىرلىقتار تىنىق مۇحيتىن (!) ءجۇزىپ ءوتىپ، قازىرگى سانتياگودان 200 شاقىرىم وڭتۇستىككە قاراي چيلي جەرىنە تۇسكەن. بۇل سوزگە دالەلدى تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى تاپتى. كورديلەر تاۋىنداعى كاسا- پينتادا ۇڭگىرىندەگى پتولەمەي مىسىرعا بيلىك جاساعانىنا 16 -جىل (ول ب. د. د. 246 -جىلدان باستاپ مىسىرعا پاتشا بولدى) بولعان دەپ بەلگىلەنگەن جازۋدا: «...وڭتۇستىك جاعالاۋ شەكارا- سى ماۆيگە دەيىن جەتەدى... فلوت وسى وڭتۇستىك شەكاراعا دەيىن جەتتى. تەڭىزشىلەر بۇل جەرلەردى مىسىر پاتشاسى، پاتشايىمى جانە ونىڭ ۇلى ءۇشىن يەلەنەدى» دەپ جازىلعان. ءارى قاراي وسى جەرلەردى ناقتىلاپ سۋرەتتەيدى. عالىمدار فەللدىڭ ايتقاندارىمەن وسى جازۋلاردىڭ ءدال كەلەتىندىگىنە قايران قالىپ وتىر. ليۆيادا تابىلعان جازۋ جانە پولينەزيلىكتەردىڭ جازۋلارىنداعى سوزدەر دە تۋرا وسىنى ايتادى. وندا ەجەلگى مىسىر، قازىرگى ليۆيا تۇرعىندارى پولينەزيا ارالدارى ارقىلى تىنىق مۇحيتپەن وڭتۇستىك امەريكا جاعالاۋلارىنا دەيىن جەتكەن.

امەريكا قۇرلىعىنا كىمنىڭ اياعى ءبىرىنشى تيگەنىن ءبىز ەشقاشان دا بىلە المايمىز. ەگەر بۇل قۇرلىقتىڭ نەگىزگى حالقى ۇندىستەر دەپ الاتىن بولساق، وندا امەريكانىڭ العاشقى تۇرعىندارى ازيالىقتار بولىپ تابىلادى. ۇندىستەر دەپ جۇرگەنىمىز بۇرىنعى ازيا قۇرلىعىنىڭ تۇرعىندارى، بۇلار وتە ەرتەدە بەرينگ بۇعازى ارقىلى ازيادان الياسكاعا ءوتىپ، ءارى قاراي ۇرپاق جايىپ تارالا بەرگەن. ونى دا عالىمدار دالەلدەپ جاتىر. ولاردىڭ تۇرمىس- تىرشىلىگىنەن قازاقتارعا كوپتەگەن ۇقساستىق تابۋعا بولادى. سوعان قاراعاندا، ولاردىڭ ءتۇپ- تامىرى ءبىر كەزدەردە بۇكىل ءسىبىردى جايلاعان تۇركى حالىقتارىمەن ءبىر بولۋى كەرەك. وسى جاعىنان الساق، امەريكاعا ەڭ العاش بارعاندار ۆيكينگ تە، اراب تا ەمەس، يەۆرەي دە، قىتاي دا ەمەس، تۇركىلەر دەپ قاراۋعا بولادى.

قايىرجان تورەجان

«ايقىن»