بازاردا جالعان اقشا ءجۇر - باسپا سوزگە شولۋ

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ جازۋىنشا، كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە «يندۋستريالىق- يننوۆاتسيالىق ساياسات ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسىن قاراۋ اياسىنداعى اۆتوونەركاسىپ ماسەلەلەرى تۋرالى» باسپا ءسوز ءماسليحاتى ءوتتى. وعان ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى البەرت راۋ مەن يندۋستريالىق دامۋ جانە ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر نۇراشيەۆ قاتىسىپ، جاڭا زاڭنىڭ ءتيىمدى تۇستارى جونىندە اڭگىمەلەدى.

اتالعان زاڭ ماجىلىستە قارالعاندا كەيبىر تۇستارى جونىندە قوعامدا پىكىرتالاستار مەن تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر ورىن العانىن ايتقان ۆيتسە- مينيستر، وسى ماسەلەنى حالىققا جاتىق ءتۇسىندىرىپ بەرۋ ءۇشىن باسپا ءسوز ءماسليحاتىنا كەلىپ وتىرعاندارىن جەتكىزدى. «بارىڭىزگە بەلگىلى، قازىرگى تاڭدا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا جانە ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قوسىلعاندىقتان ءبىرقاتار زاڭدارىمىزدى جەتىلدىرىپ، قاجەت جەرىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كەرەك بولىپ جاتىر. پايدالانىلعان اۆتوكولىكتەردى جىلىنا قاراي تىركەۋ شاراسى دا وسى سەبەپتەرگە جانە ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق تازالىقتارىنا، سونداي-اق، جول قاۋىپسىزدىگىنە وراي جاسالۋدا ەكەنى ءمالىم. مۇنداي تاجىريبە الەمنىڭ ءبىرقاتار دامىعان ەلدەرىندە بار»، دەدى ول.

ەسكى كولىكتەردىڭ زيانى مەن جول قاۋىپسىزدىگى جايىنا كەڭىنەن توقتالعان سپيكەر، قازاقستاندا 3 -جىلدان استام ۋاقىت جۇرىلگەن كولىكتەردى تىركەۋ الىمى 500 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتى قۇرايتىنىن ناقتىلادى. نەگىزى، بۇل شارا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن عانا قولدانىلادى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي، ماجىلىستە قارالعان زاڭ جوباسى ماقۇلدانعان. قازىر ول سەنات قاراۋىنا جىبەرىلگەن. «جەتىلدىرىلگەن زاڭ قابىلدانعان جاعدايدا اۆتوكولىكتەردى باستاپقى تىركەۋ ءۇشىن الىمعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جانە اۆتوكولىكتەرگە ەكولوگيالىق تالاپتاردى بەكىتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇگىنگى كۇندە ەلىمىزدە اۆتوكولىكتەردى باستاپقى تىركەۋ ءۇشىن الىم 0,25 ەسەپتىك كورسەتكىشتى قۇرايتىنى بەلگىلى. بۇل شامامەن 500 تەڭگەدەي بولادى.

جاڭا زاڭ قابىلدانعان سوڭ جاڭا اۆتوكولىكتەردى تىركەۋ ءۇشىن الىناتىن الىم بۇرىنعى باعا، ياعني 0,25 ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە قالا بەرەدى. ال 1-3 جىل ارالىعىندا پايدالانىلعان كولىكتەرگە قويىلاتىن ءبىر رەتتىك الىم 50 ەسەپتىك كورسەتكىش بولسا، 3 جىلدان اسقان كولىكتەرگە الىم 500 ەسەپتىك كورسەتكىشكە جەتەدى. ال اۆتوبۋستار مەن جۇك كولىكتەرىنە الىم ودان دا قىمبات بولادى. بۇل شارا دسۇ تاراپىنان رۇقسات ەتىلگەن بالاما رەتىندە ەنگىزىلمەك. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي، ءبىرقاتار ەلدە وسىنداي الىم جۇيەسى بار. ناقتىراق توقتالار بولسام، ۆەنگريا، دانيا، بولگاريا مەن تاعى بىرنەشە ەلدە وسىنداي الىم ءتۇرى جۇمىس ىستەيدى. وسى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىندا ءبىر رەتتىك الىم كولىكتىڭ شىعارىلعان جىلىنا قاراي الىنادى. زاڭعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستىڭ ەكىنشى تيىمدىلىگى - مىنىلگەن كولىكتەردى قازاقستانعا اكەلۋ ايتارلىقتاي ازايادى» ، دەدى ا. راۋ. بۇل جايىندا «ەسكى كولىكتەردى تىركەۋ قىمباتتايدى» دەگەن ماقالادا تولىق بەرىلگەن.

باس باسىلىمدا «جۇلدىزدى قالاشىقتاعى» قاۋىشۋ» اتتى ماقالا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلعان. «جۇلدىزدى قالاشىق» ءۇشىن مۇنداي جۇزدەسۋلەردىڭ تاڭسىق بولماي قالعانى بىردەن بايقالدى.. . ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جۋرناليستەر عارىشتا ەڭ كوپ ۋاقىت بولعان ادامزات وكىلى - رەكوردشى رەسەيلىك عارىشكەر گەنناديي پادالكانى سۇراقتىڭ استىنا الدى. ءتىپتى، ونىڭ «عارىش ازاماتىنا» اينالعان جايى ساۋالداردان تىس قالىپ، مارس ساپارى تۋرالى ءسوز قوزعالدى. جاسىراتىنى جوق، قازىرگى تاڭدا الەم استروناۆتيكاسىندا مارسقا ساپار شەگەتىن ۇمىتكەرلەر جاساقتالۋ ۇستىندە. ونىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى ساپار تەك ءبىر باعىتتى بولادى. جوباعا قاتىسۋشىلاردىڭ بەيبىت ماقساتتاعى جاپوندىق كاميكادزەلەردى ەسكە تۇسىرەتىنى دە سوندىقتان...

وسى ورايداعى ساۋالعا رەسەيلىك عارىشكەر گەنناديي پادالكا بىلاي دەپ جاۋاپ قايتاردى: «مەن مۇنداي ۇمىتكەرلەردەن ەلىمىزدىڭ عارىش ساپارىنا دايىندىق جاسايتىن سالاسى ەرتە باستان- اق باس تارتقانىن ايتار ەدىم. ءوز باسىم ءبىر باعىتتاعى ساپار تىزىمىنە جازىلعانداردى پسيحيكاسى ءتاۋىر جاندار دەپ ەسەپتەمەيمىن...».

وسىعان وراي قازاق ەلىنىڭ عارىشكەرى ايدىن ايىمبەتوۆتىڭ سەنىمدى جاۋابى بىلاي شىقتى: «مۇنداي ساپار قاي عارىشكەردىڭ دە بولماسىن - ارمانى. مەن دە مارسقا ءبىر باعىتتاعى ساپار تۋرالى كوپ ويلانعانمىن. مارس - قاي عارىشكەردىڭ ارمانى ەكەنى انىق، الايدا، ماعان سالسا بۇل ساپاردىڭ ءارى جانە بەرى بولعانىنا كەلىسىم بەرەر ەدىم». دانيالىق استروناۆت سىر اشپادى.

***

«ايقىن» گازەتىنىڭ جازۋىنشا، ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سايكەس، اعىمداعى جىلدىڭ 9 ايىندا رەسپۋبليكادا قىلمىستىق كودەكستىڭ 231-بابى بويىنشا (زاڭسىز اقشا نەمەسە باعالى قاعازدار جاساۋ، ساقتاۋ، الىپ ءوتۋ نەمەسە وتكىزۋ) 2349 قىلمىس تىركەلىپ، ونىڭ 338 ى سوتقا جىبەرىلگەن ەكەن. ال وتكەن جىلدىڭ وسى ۋاقىتىندا 1153 قىلمىس تىركەلىپ، ونىڭ 814 ى سوتقا جىبەرىلگەن بولاتىن. وسىعان قاراپ سوڭعى جىلى ەل ىشىندە فالشمونەتشىلەردىڭ 2-3 ەسەگە كوبەيگەنىن كورۋگە بولادى. باس پروكۋراتۋرا جۇرگىزگەن تالداۋ بارىسىندا مۇنداي دەرەكتەردىڭ باسىم بولىگى الماتى (1376)، استانا (404) قالالارى مەن پاۆلودار (101)، قاراعاندى (89) جانە شىعىس قازاقستان (102) وبلىستارىندا تىركەلگەن.

 باس پروكۋراتۋرا 2-دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرى داۋلەت تىلەۋبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، اقشا بىرلىكتەرى جۇيەسىن قىلمىستىق قول سۇعۋشىلىقتان قورعاۋ سالاسىنداعى قىلمىستىق جاعداي كۇردەلى كۇيىندە قالۋدا جانە ولاردىڭ جاسىرىن بولۋى سالدارىنان اشىلۋ دەڭگەيى تومەن بولىپ وتىر (قىسقا مەرزىم ىشىندە اقشا يەسى بىرنەشە رەت اۋىسۋى مۇمكىن). جالعان اقشا جاساۋ ادەتتە جان- جاقتى دايىندالىپ، تەرەڭ قۇپيادا ۇستالاتىن، قىلمىسكەرلەر ۇنەمى ساق ءجۇرىپ، ءسال عانا ءقاۋىپ سەزىلسە جۇمىستارىن ۋاقىتشا توقتاتا قوياتىن قىلمىس تۇرىنە جاتادى. مۇنداي قىلمىستى اشۋ كوپ جاعدايدا كاسىپكەرلەر مەن بانك جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۋپيۋرانىڭ تابىلعاندىعى تۋرالى ۋاقتىلى حابارلاۋىنا، جالعان اقشا قاراجاتىن وتكىزگەن ءاربىر جەر بويىنشا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تەز ارادا ارەكەت ەتۋىنە بايلانىستى. بۇل جايىندا «بازاردا جالعان اقشا ءجۇر» اتتى ماقالادان تولىق وقي الاسىزدار.

وسى باسىلىمدا «جەردىڭ جايى نە بولماق؟» دەگەن ماقالا جاريالاندى. وتكەن اپتادا پارلامەنت سەناتىندا ماقۇلدانعان «ق ر جەر كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى كوپشىلىك اراسىندا قىزۋ پىكىرتالاس تۋدىردى. جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ونى اۋكتسيون ارقىلى جەكەمەنشىككە ساتۋ كوزدەلەدى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوسايەۆتىڭ ايتۋىنشا، زاڭ جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى- اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى جەكەمەنشىككە بەرۋ تەتىگىن ەنگىزۋ ارقىلى، ولاردى ءتيىمدى ءارى ۇتىمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋ. وسى ورايدا مامانداردىڭ پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن گازەت ۇعا اكادەميگى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى راحىمجان ەلەشيەۆ پەن سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆقا ساۋال قويعان ەكەن.

***

«انا ءتىلى» گازەتىنىڭ سوڭعى سانىندا «اتاجۇرتتاعى قاۋىشۋ» اتتى ماقالا بەرىلگەن. «قازاق گازەتتەرى» ج ش س- ندا شەتەلدە تۇراتىن قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىمەن باسقوسۋ ءوتتى. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن «شەتەلدە تۇراتىن قازاق دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرىن قازاقستاندىق قوعاممەن اقپاراتتىق جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن جۇمىلدىرۋ» اتتى جوبا بويىنشا شەتەلدەن كەلگەن قازاقتار ەل- ەلدە ۇلكەندى- كىشىلى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، ەلدىك، ۇلتتىق ماسەلەلەردى تالقىلاپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك.

«جوبانىڭ ىسكە اسۋىنا حالىقارالىق «جاناشىر» قوعامدىق قورى مۇرىندىق بولىپ وتىر. كەزدەسۋگە سوناۋ فرانسيادان ات ارىلتىپ حاليفا التايدىڭ ۇلى ابدۋلسامەت التاي، گەرمانيادان ەۋروپا قازاق قوعامدارى فەدەراتسياسىنىڭ ءتوراعاسى ابدۋلقايىم كەسىجى، گەرمانياداعى «قازاق مادەني ورتالىعىنىڭ» ءتوراعاسى شۇعايىپ ەرول، مەسەنات سۇلەيمان شادكام، موڭعوليادان ەتنوگراف عالىم قۇندىز باحاترىسباي، رەسەيدەن ماسكەۋدەگى «استانا» قورىنىڭ پرەزيدەنتى جارقىن وتەشوۆا، ساۋد ارابياسىنان كەلگەن كاسىپكەر حارۋن حۇدايار جانە ەلىمىزدەگى شىعىستانۋشى عالىم يسلام جەمەنەي، جىرشى-كۇيشى ءابىش ادىلبەكوۆ، سۋرەتشى كاميلا جاپالوۆا جانە «قازاق گازەتتەرى» ج ش س- نا قاراستى باسىلىمداردىڭ باس رەداكتورلارى قاتىستى»، - دەپ جازادى باسىلىم.

اۆتور: رۋسلان عابباسوۆ