ءزۇلقارنايىن دەگەن كىم؟ الەكساندر ماكەدونسكي ما؟

قۇران كارىمدە كاھف سۇرەسىندە ءزۇلقارنايىنعا قاتىستى شاعىن وقيعا ايتىلعانى بولماسا، ونىڭ كىم ەكەندىگى جانە قاي جەردە، قاي ۋاقىتتاردا ءومىر سۇرگەندىگى جايىندا ناقتى ءارى اشىق ايتىلماعان.

ءبىر ايتىلعانى: جەر بەتىن بيلەيتىندەي كۇشتى، كوزدەگەن ماقساتىنا جەتۋدىڭ جولىن بىلەتىن بىلىكتى جانە اقىلدى كىسى بولعان. قۇران سوزىمەن ايتساق: «ءبىز وعان ءار نارسەنىڭ سەبەبىن بەردىك»، - دەلىنەدى اياتتا.

تاريحي دەرەكتەرگە ۇڭىلەر بولساق، استرونوم، عالىم ءابۋ رايحان مۇحاممەد ءال-ءبيرۋنيدىڭ (973-1048 ج) «ءال-ءاسارۋل باقيا انيل قۇرۋنيل حاليا -  وتكەن عاسىرلاردىڭ قالدىرعان ىزدەرى» اتتى ەڭبەگىندە ءزۇلقارنايىننىڭ تەگى جايىندا ءسوز ەتىلگەن. ونداعى دەرەك بويىنشا، حيميار ەسىمدى كونە زاماندا پاتشالىق بولعان (ب. ز. د. 110-599 ج. ). ولار پاتشالارىنا «ءزۇ» ءسوزىن تىركەستىرىپ لاقاپ ات تاعاتىن. قۇددى ارابتاردىڭ «ءابۋ» ءسوزىن تىركەستىرىپ ايتاتىنى سەكىلدى. (ءزۇ - «يەسى» دەگەن ماعىنادا). ءزۇلقارنايىن دا سول، حيميار ەلىنىڭ پاتشالارىنىڭ ءبىرى.

ونىڭ شىن اتى -  ءابۋ باكىر يبن يفريقاش. ول اسكەرلەرىمەن جەر ورتا تەڭىزىنە دەيىن بارعان. تۋنۋس، ماروككو ت. ب. جەرلەردەن وتكەن. يفريقيا قالاسىن قۇرعان. وسىدان كەيىن بارىپ، افريكا ماتەريگى تۇگەلدەي سونىڭ اتىمەن اتالىپ كەتتى («يفريقيا» دەپ). باتىس پەن شىعىسقا نەمەسە كۇننىڭ باتىسى مەن شىعىسىنا تابانى تيگەنى ءۇشىن ونىڭ اتىن «ءزۇلقارناين» دەپ اتايتىن بولعان ەكەن[2].

«ماكەدونسكييمەن قاتىسى بار ما؟» دەگەنگە كەلەر بولساق، ءتاپسىرشى يبن كاسيردىڭ ايتۋى بويىنشا (1301-13071 ج) ، ونىڭ ماكەدونسكيي بولۋى مۇمكىن ەمەس. الەكساندر ماكەدونسكيي - ماكەدونيا ەلىنىڭ پاتشاسى ءفيليپتىڭ ۇلى. ۇلتى - گرەك. كەڭەسشىسى - اتاقتى اريستوتەل. يسا پايعامباردان ءۇش ءجۇز جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن. بۇنىمەن قاتار، الەكساندر ماكەدونسكيي گرەك قۇدايلارىن ۇلىقتاعان مۇشرىك ەدى.

ال، ءزۇلقارنايىن بولسا، ءال- ازراقي جانە باسقالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، يبراھيم پايعامبار زامانىندا ءومىر كەشكەن ادام. يبراھيمگە سەنىپ، سونىڭ جولىن ۇستانعان العاشقىلاردىڭ ءبىرى. يبراھيم پايعامبار (ع. س. ) قاعبانى تۇرعىزعاندا، ونىمەن بىرگە كاعبانى تاۋاپ ەتىپ، قۇلشىلىق ەتكەن تاقۋا جان. قاسىنان قىزىر (ع. س. ) ايىرىلماعان دەسەدى[1].

ءزۇلقارنايىندى ماكەدونسكيدەن باسقا، ب. ز. د. 2237-2200 -جىلدارى ءومىر سۇرگەن اككاد پاتشاسى نارام- سۋەنمەن بالامالايتىن ماماندار دا بار. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا، نارام- سۋەن مەن ءزۇلقارنايىن اراسىندا ۇقساستىق تابۋعا بولادى. نارام- سۋەن دە الەمدى بيلەگەن پاتشا. ونىڭ تاسقا قاشالىپ سالىنعان سۋرەتىندە ەكى ءمۇيىزدى دۋلىعا كيىپ العان بەينەسى بار. سونداي- اق، دەرەكتەردە نارام- سۋەن مونوتەيزم، ياعني، ءبىر قۇدايشىلىق سەنىمىن قولداعانى ايتىلادى. وسىعان قاراعاندا نارام- ءسۋەندى قۇراندا اتى اتالعان ءزۇلقارنايىنعا ۇقساتۋعا بولادى دەيدى ولار. نارام- سۋەن جاۋلاپ العان ەلدى- مەكەندەردەگى پۇتحانالاردى قيراتاتىن بولعان ەكەن.

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى - قۇراندا تىلگە الىنعان ءزۇلقارنايىن دەگەن كىسى ءبىر اللاعا شاقىرىپ، ونىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ جۇرگەن، يگى سۇيەر، ساليقالى، ءارى، زالىمداردىڭ سازايىن تاتتىرىپ، ىزگى ادامداردى قولدايتىن مەرت ادام بولعان. ونىسىن قۇراندا بايان ەتىلگەن مىنا ءبىر سوزىنەن بايقايمىز:

 «ول بىلاي دەدى: «ز ۇلىمدىق ەتكەن ادامدى ءبىز جازالاندىرامىز. كەيىن، اللانىڭ الدىنا بارعاندا اللا ونى قاتتى ازاپقا دۋشار ەتەدى. ال، يمان ەتىپ، يگى ءىس ىستەۋشىلەرگە كوركەم سىيلىق بار. سونداي- اق، جەڭىل ءىس بۇيىرامىز.. » [3]

ەندەشە، ونى الەكساندر ماكەدونسكييمەن شاتاستىرماۋ كەرەك. ەڭ دۇرىسى - اللاعا ءمالىم!

[1] دەرەك كوز: سايد قۇتۋب. «في ءزيلاليل قۇران» . كاھف سۇرەسىنىڭ ءتاپسىرى.

 [2] يبن كاسير، كاھف سۇرەسى ءتاپسىرى.

[3] كاھف سۇرەسى، 77-78 اياتتار.

ابدۋسامات قاسىم