بۇرىن سوڭدى بولماعان جانە قايتالانباعان وتارلاۋ

تۋعان جەرىنەن، ەلىنەن ايىرعان وزگە ۇلت قوجايىن سيپاتقا ەنىپ بىلگەنىن ىستەپ ءجۇردى. قولاستىندا قالعان حالىقتىڭ كەيبىرى جويىلىپ كەتسە، ەندى ءبىرى جويىلۋدىڭ الدىندا عانا تۇر. قازاق سياقتى باسقىنشىلاردان زارداپ شەككەن بىردەن- ءبىر حالىق - ۇندىستەر.

وزگە ەل، وزگە جەر بولسا دا وتارلاۋ سيپاتى ءبىر بولىپ كەلەتىندىكتەن، نازارلارىڭىزعا مىنا ءبىر ماقالانى ۇسىنامىز.

ۇندىستەر - امەريكا قۇرلىعىنىڭ بايىرعى تۇرعىندارى. ولاردى بۇگىنگى كۇنى امەريكا مەن كانادانىڭ باتىرلارى دەپ ەسەپتەپ جۇرگەن باسكەسەرلەر قىرىپ جىبەردى. بۇل رەتتە ارينە، سولتۇستىك امەريكا بايىرعى جۇرتىنا تەك تاڭدانىسپەن عانا قاراۋعا بولادى. ولاردىڭ ارنايى تۇردە جويۋ جۇمىستارى ءالى دە قۇپيا رەتىندە ساقتالىپ، ەشكىم اشىق- قانىعىن ايتپاي ءجۇر. ويلاپ قاراساق، بۇل ەۆرەيلەرگە جاسالعان گەنوتسيد حولوكوستتان دا سوراقى.

ءيا، بۇل گەنوتسيد. ادامزات تاريحىنداعى ەڭ اۋىر گەنوتسيدتەردىڭ ءبىرى. ادامداردى تەك تەگى ءۇندىس بولعاننان كەيىن عانا ءولتىرىپ ءجۇردى. امەريكا قۇرلىعىنا اياق باسقان ەۋروپالىقتار بۇل جۇرتتى حايۋان رەتىندە عانا قارادى.

«امەريكانى جاۋلاۋشىلاردىڭ» قاسىندا گيتلەر ەسىكتىڭ الدىنداعى كۇشىك سياقتى عانا. امەريكاندىقتاردىڭ ۇندىستەرگە قارسى بەس ءجۇز بويى سوعىس ناتيجەسىندە 114 ميلليوننىڭ 95 ميلليونىنىڭ كوزى قۇرىپ كەتىپتى.

گيتلەرلىك تۇتقىندار وتىراتىن لاگەرلەردىڭ نەگىزگى كونسەپتسياسى وسى ا ق ش- تىڭ جاۋلاۋ تاريحىن زەرتتەۋمەن قۇرىلعان. ول وڭتۇستىك امەريكاداعى جۇرگىزىلگەن ساياساتقا تاڭدانىپ، تۇساۋعا كەلمەيتىن حالىقتى اشتىق پەن قارسى كەلە المايتىن سوعىستا جەڭۋ ستراتەگياسىنا ماقتاپ ءجۇردى.

گەنوتسيد - ءبىر حالىقتى، تايپانى جەر بەتىنەن جويۋ ءۇشىن جاسالعان ارەكەت. قىسقاشا تۇسىنىگى وسى. ءبىر قىزىعى، ا ق ش ءالى كۇنگە دەيىن بۇۇ بەكىتكەن گەنوتسيدقا قاتىستى كونۆەنتسيانى قابىلداماي وتىر ەكەن. بۇل تۇسىنىكتى دە. ولاردىڭ ۇندىستەرگە جاسالعان قاتىگەزدىگى گەنوتسيد بولماي نەمەنە؟

امەريكاندىق گەنوتسيد ساياساتى: جەرگىلىكتى جەردى تۇپكىلىكتى قۇرتى، بيولوگيالىق سوعىس، حالىقتى تۋعان جەرىنەن كۇشتەپ كوشىرۋ، تۇتىنداۋ، وزگە نارسەنىڭ قۇندىلىقتارىن ارتتىرۋ، ءتۇپ- تامىرىن (جەتى اتاسىن) ۇمىتتىرۋ، جەرگىلىكتى ايەلدەردى حيرۋرگيالىق ءتاسىل ارقىلى ۇرىعىن جويۋ، ءدىني راسىمدەردى وتكىزۋىنە قارسىلىق سياقتى كوپتەگەن مىسالداردى ايتۋعا بولادى. جانە بۇل ءۇشىن ارنايى تەرمين - «تۇپكىلىكتى شەشىم» ويلاپ تابىلدى.

سوندا وسى كۇنگە دەيىن ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلكەن گەنوتسيد نەگە ءالى دە قۇپيا؟ ۇزاققا سوزىلعاننان كەيىن قالىپتى جاعداي دەپ قابىلداپ كەتۋى سەبەپ ەمەس پە؟ بۇل جايىندا مالىمەت مەكتەپ تابالدىرىعىندا، اسىرەسە سولتۇستىك امەريكا ايماعىنداعى وقۋلىقتاردا كەزدەسە المايسىز.

ال كەزدەسەتىن مالىمەتتەردە بۇل جەردە ادام تۇرمادى دەگەن اقپاراتتى عانا الاسىز. ءبىراق ەۆروپالىقتار كەلمەگەنگە دەيىن بۇل جەردە ۇندىستەردىڭ قالالارى قۇلپىرىپ تۇردى. مەحيكونىڭ ءبىر ايماعىندا، كەز كەلگەن ەۋروپانىڭ قالاسىنداعى تۇرعىن سانىنان كوپ ەدى. حالىق توق جانە ساۋ ەدى. العاشقى جاۋلاۋشىلار ازىق- تۇلىك ساپاسىنا قاراپ تاڭدانىسىن جاسىرماعان.

سوعىستان كەيىنگى گەرمانياعا قاراعاندا، سولتۇستىك امەريكا ۇكىمەتى (ا ق ش پەن كانادا) ۇندىستەردى قىرۋدى گەنوتسيد، جۇيەلى تۇردە جەرگىلىكتى جۇرتتى جويۋ دەپ قابىلداۋدان باس تارتىپ وتىر.

«تۇپكىلىكتى شەشىم» تەرمينىن ۇندىستەردىڭ ءىسى بويىنشا جاۋاپتى دۋنكان كەمپبەلل سكوتت پەن كانادا ادولفا ەيحمان 1910 -جىلى ويلاپ تابىلدى. ءوزىنىڭ ارنايى مالىمدەمەسىندە ۇندىستەردىڭ ىسىنە وكىنىشىن بىلدىرگەندەي:

«ءبىز ءۇندىس بالالاردىڭ جابىق مەكتەپتەردە وتىرعاننان كەيىن دەنساۋلىعى ناشارلايدى بۇل ولاردىڭ ءولىم سانىن كوبەيتىپ وتىر. وزدەرىنىڭ اۋىلدارىندا بولعانعا قاراعاندا، بۇل جەردە ءولىم سانى كوپ. دەسە دە بۇل ءجايت ۇندىستەردىڭ ماسەلەسىنە قاراستى شەشىمدى وزگەرتپەيدى» دەپ مالىمدەدى.

مارلون براندو ەسىمدى جازۋشى ءوزىنىڭ كىتابىندا مىناداي دەرەك كەلتىرەدى:

«ولاردىڭ تۇرىپ جاتقان مەكەنىنەن قۋىپ جىبەرگەننەن كەيىن باسقا قونىستارعا جايعاستىردى. ارنايى ميسسيونەرلەردى جىبەرىپ حريستيان ءدىنىن قابىلداۋعا كۇشتەدى. ۇندىستەردىڭ ومىرىنە قىزىققانىمنان كەيىن، ولارعا ءجيى ساپار شەگىپ وتىردىم. سوندا بايقاعانىم، ۇندىستەردى ادام بالاسى دەپ سانامايتىندار جەتەرلىك ەكەن. جانە بۇل ەڭ باسىنان وسىلاي بولعان ەدى».

كوتتون ماتەر ەسىمدى عالىم- ۇستاز ارنايى ءپاتۋا بەرگەن ەكەن. ءوزىنىڭ جازباسىندا ۇندىستەردى شايتاننىڭ بالالارى دەپ قابىلداۋدى جانە ولاردى ءولتىرۋ قۇدايدىڭ الدىنداعى ۇلى جول دەپتى.

1864 -جىلى پولكوۆنيك دجون شيەۆينتون كەزەكتى ۇندىستەردىڭ اۋىلىن جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرگەننەن كەيىن ءوز ساربازدارىنا: «مەن بۇندا ۇندىستەردى ءولتىرۋ ءۇشىن كەلگەنمىن. بۇل اسا قۇرمەتتى ءىس دەپ سانايمىن. ۇندىستەردىڭ وزدەرىن دە، بالالارىن دا اياماڭدار. قولىندا بار كەز كەلگەن كۇشتى پايدالانىپ ولاردى ءولتىرۋ مىندەتتى».

سولداتتار ايەلدەردىڭ ىشكى مۇشەسىن كەسىپ الىپ، ءوز ساداقتارىنا قاداپ، ومىراۋ تەرىسىنەن دوربا جاساعان. كەيىن بۇل «بۇيىمدارىن» دەنۆەردەگى وپەرا تەارترىندا كورمەگە قويىپ ماقتانىپ ءجۇرىپتى.

ا ق ش تاعى ءبىر حالىقتىڭ «كوزىن اشامىز» دەگەندە وزدەرىنىڭ بۇرىنعى بىلىعىنا قاراسا ەكەن. باسقالاردى ساسىق، جابايى، ءدىنسىز دەگەنشە وزدەرىنىڭ ساسىپ وتىرعانىن بىلمەي مە؟ ىستەرىن قاراپ وتىرىپ وركەنيەتتى دەپ ايتۋىمىز قيىن. ال ماقسات مۇددەسى تەك وزدەرىنىڭ عانا باس پايداسى ەكەنى ايدان انىق.

د. ستەننارد. امەريكاندىق حولوكوست. (Oxford Press, 1992)

namys.kz