بابالار ءسوزى: «وقجەتپەس» اتاۋىنىڭ شىعۋ تاريحى
بۇل جوبا اياسىندا «بابالار ءسوزى»، «قازاق حاندارى»، «ەجەلگى قالالار تاريحى»، «حالىق قازىناسى» قاتارلى جاڭا ايدارلار اشىلدى.
«بابالار ءسوزى» ايدارى نەگىزىنە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا شىققان 100 تومدىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ جىر-تولعاۋلارى، قيسسا-داستاندار، ءسوز ۇستاعان شەشەندەر مەن بيلەرىمىزدەن قالعان ناقىلدار، تاريحي جادىگەرلەر الىندى.
«قازاق حاندارى» ايدارىندا تاريحىمىزدا ەلىنە قورعان بولعان حانداردىڭ ءومىرى تۋرالى دەرەكتەر بەرىلەدى. ال «ەجەلگى قالالار تاريحى» ايدارىنا قازاق دالاسىنداعى وركەنيەتتىڭ ورداسى بولعان كونە قالالاردىڭ تاريحى تۋرالى جازبالار جاريالانادى.
«حالىق قازىناسى» ايدارى بويىنشا، قازاقستانداعى تاريحي، مادەني ەسكەرتكىشتەر، قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى، قولونەر، قارۋ-جاراقتارى تۋرالى ماعلۇماتتار بەرىلمەك. جوبا ماتەريالدارى قازاق تىلىندە (قازاقشا جانە توتە جازۋمەن) اگەنتتىك سايتىندا جاريالانادى.
***
وقجەتپەس
(I نۇسقا)
بۇدان ءجۇز جىل بۇرىن با، الدە مىڭ جىل بۇرىن با، كىم بىلەدى، ارقانىڭ كوكشەتاۋىنىڭ باۋىرىنداعى ءبىر الاڭقىدا ءارى باتىر، ءارى اسقان اڭشى ءبىر كىسى مەكەندەپتى. كاسىبى بۇركىت سالىپ، اڭ اۋلاۋ بولىپتى. ول كەزدە كوكشەگە اۋىپ كەلگەن «ورالدىڭ اق يىعى» اتتى وراسان كۇشتى بۇركىتتەر مەكەندەيدى ەكەن.
باتىر اڭشى ءبىر كۇنى اڭ اۋلاپ كەلە جاتىپ، قازىرگى «وقجەتپەس» اتالاتىن، بەينە الىپ كۇشتى ءداۋ قولمەن تەكشەلەپ ءۇيىپ قويعانداي ۇشكىر نايزالانعان بيىك تاس تاۋدىڭ شىڭ باسىنا ءبىر بۇركىت ادام ءتارىزدى جاندىكتى ءبۇرىپ قونا بەرگەنىن كورىپ قالىپتى. سول ارادا: «اپىرماي، مۇنىڭ جەمى ادام ءتارىزدى عوي»، - دەپ ويلايدى دا، جالما-جان ساداعىن الا سالىپ، بۇركىتتى كوزدەپ تارتىپ جىبەرىپتى.
زۋلاعان وق ۇشكىر تاۋدىڭ ورتاسىنان اسا، كوزدەلگەن شىڭ تاسقا جەتپەي جەرگە ءتۇسىپتى. قۇتقارا المايتىنىن سەزگەن باتىر اڭشى كوڭىلىنە جامان وي ءتۇسىپ، دەرەۋ ۇيىنە جۇگىرىپ كەلسە، ايەلى زارلاپ جىلاپ وتىر ەكەن. جاڭاعى بۇركىتتىڭ بۇرگەن جەمى باتىر اڭشىنىڭ جالعىز بالاسى ەكەن.
اشىنا كۇيىنگەن باتىر اڭشى: «ەڭ بولماسا، قىزىمنىڭ سۇيەگىن كومەيىن» دەگەن ويمەن «قۇلاپ ولسەم، جانىم ارتىق پا»، - دەپ تاۋەكەلگە بەل بايلاپ، قۇس بولماسا بۇرىن ادام شىقپاعان نايزا تاۋعا شىعىپ، قىزىنىڭ سۇيەگىن الىپ، تۇبىنە جەرلەپتى. ال تاس تاۋعا «وقجەتپەس» دەپ ات قويعان ەكەن.
وقجەتپەس
(Ⅱنۇسقا)
ەرتەدە قاراۋىل اۋىلدارىنىڭ بىرىندە ەلدىڭ كوركى، ءبىراق دۇشپانداردىڭ كوز قۇرتى بولىپ اپالى-ءسىڭلىلى ءۇش قىز ءومىر سۇرەدى. ۇشەۋى دە بىرىنەن-ءبىرى وتكەن حاس سۇلۋلاردىڭ ءوزى بولادى. ورتالارىنداعى جالعىز باۋىرلارى وقجەتپەس بەتى قايتپاس باتىر بولىپ وسەدى. ءۇش اپاسىن قىزعىشتاي قورعاپ، قامقورشى بولا بىلەدى.
ابدەن وشىككەن جاۋ قاپىلىستا باسا كوكتەپ، ەلدى شاۋىپ، ءۇش ارۋ مەن باۋىرى وقجەتپەستى انتالاپ قورشاۋعا الادى. تورتەۋى شەگىنە اتىسىپ، كەيىن جىلجي بەرەدى. ءبىر كەزدە تۋ سىرتتارىنا قاراسا، سىڭسىپ تۇرعان جاسىل ورمان، باۋ-باقشا، ءمولدىر كول، كوگىلدىر تاۋلاردى كورەدى. قۇس جىرتىلىپ ايرىلادى.
«تۋعان جەردىڭ مۇنداي بالاۋسا باعىن ارام نيەت دۇشپانداردىڭ قارا تابانىنا قالاي تاپتاتامىز، قاسيەتتى توپىراعىمىزدى قالاي ويرانداتامىز، ءوزىمىزدى قالاي قورلاتامىز؟» - دەپ قايراتتانعان وقجەتپەس پەن ونىڭ ءۇش ارۋ قارىنداسى قاتارلاسىپ، جاۋعا قاسقايا قارسى تۇرا قالادى دا، شاپسا، الماس قىلىشى مايىرىلاتىن، سۇڭگىتسە، قارا نايزاسى قايىرىلاتىن، اتسا، وعى اسىپ تۇسە المايتىن قامال تاستى تىك قاپتال قۇزار شىڭدارعا اينالىپ كەتەدى.
