قىتاي ەكونوميكاسى كىبىرتىكتەي باستادى
ول ول ما، جاقىندا قور بيرجاسىنداعى قۇندى قاعازداردىڭ قۇلاۋىنان 3 تريلليون دوللار كولەمىندە زيان شەكتى.
بيرجاداعى قۇندى قاعازداردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن تاعى ميللياردتاعان قارجى سالۋعا تۋرا كەلدى. وسىنىڭ ءوزى-اق «قىتاي ەكونوميكاسى تۇراقتى دامىپ كەلە جاتىر. ەشقانداي قاۋىپ جوق» دەگەن ساراپشىلاردىڭ بايلامىنا سەلكەۋ تۇسىرگەندەي.
بۇل از بولعانداي، ەلدەگى كاپيتالدىڭ سىرتقا اعىلۋى سوڭعى ۋاقىتتا كۇرت ارتقان. ماسەلەن، Lombard Street Research زەرتتەۋ-تالداۋ ورتالىعىنىڭ دەرەگىنە قارايتىن بولساق، سوڭعى جىلدا قىتايدان سىرتقا 800 ميلليارد دوللار كەتكەن. ءتىپتى سوڭعى توقساندا 224 ميلليارد دوللار سىرتقا جىلىستاپتى. بۇل از قارجى ەمەس.
قىتاي قانشا الپاۋىت دەسەك تە، ءار نارسەنىڭ وزىندىك شەگى بولسا كەرەك-ءتى. سونداي-اق يۋاننىڭ تۇراقتىلىعىن ءبىر قالىپتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن دە ۆاليۋتا قورىنان قوماقتى اقشا بولىنۋدە.
جىل باسىنان بەرى ەسەپتەيتىن بولساق، ەكىنشى توقساندا قىتاي ورتالىق بانكى 48 ميلليارد دوللارعا قۇندى قاعاز ساتىپ العان. الداعى جاعداي قالاي بولماق؟ مۇنى اجداھا ەلىنىڭ ءوزى دە بولجاپ ايتا الماي وتىر. التىن ۆاليۋتا قورى «4 تريلليون دوللار» دەپ ەسەپتەلگەنمەن، شىعىن ارتا بەرسە، قوردىڭ دا سارقىلار كەزى الىس ەمەس.
دەمەك، الەمدى تاڭداندىرعان قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ دا باسەڭدەۋ كەزى باستالدى. مۇنىڭ سوڭى نەگە سوقتىرۋى مۇمكىن؟ ارينە قىتاي ەلىمەن ءىرى كەلىسىم-شارت جاساسقان ەلدەرگە سالماق ءتۇسۋى دە مۇمكىن. ماسەلەن اجداھا ەلى مۇشەسى بولىپ سانالاتىن بريكس توبى جاپا شەگۋى ىقتيمال.
قازىردىڭ وزىندە رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى گاز كەلىسىمى توقىراي باستاعان. نەگە دەسەڭ، ەكونوميكاداعى قيىندىق قىتايدىڭ كوگىلدىر وتىندى از تۇتىنۋىنا الىپ كەلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە رەسەيلىك «گازپروم» مەن قىتايلىق CNPC كورپوراتسياسى اراسىندا قول جەتكىزىلگەن «التاي» گاز قۇبىرىنىڭ توقتاۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. مۇنىڭ سالقىنى ەكى ەل اراسىندا 400 ميلليارد دوللارعا كەلىسىم جاسالعان «ءسىبىر كۇشى» گاز تاسىمالىنا دا ءتيۋى مۇمكىن.
قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ توقىراي باستاۋى ب ر ي ك س- ءتىڭ قۇرامىنداعى وزگە ەلدەرگە دە سوققى بولماق. سوڭعى ون جىلدا افريكا، لاتىن امەريكاسى، وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرى، تاياۋ شىعىس مەملەكەتتەرىنە، سونداي-اق يران مەن ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىنا سالىنعان، ءالى دە سالىنۋى ءتيىس ينۆەستيتسيانىڭ كۇرت ازايۋىنا الىپ كەلمەك. دەمەك «تۇيەنى جەل شايقاسا، ەشكىنى كوكتەن ىزدەنىڭ» كەرى كەلەيىن دەپ تۇر. ەگەر قىتاي ەلىنىڭ الەۋەتى كەمىپ، ەكونوميكاسى شاتقاياقتاي باستاسا، الەمدى جاڭا ءبىر داعدارىس قىسپاققا الادى دەي بەرۋگە بولادى.
ازىرگە قىتاي بيلىگى كوبەسى سوگىلىپ، بۋىنى بوساي باستاعان ەكونوميكاعا ەم ىزدەپ الەك. ءبىراق ونىڭ «رەتسەپتىن» تابا الا ما، جوق پا؟ ۇلكەن ماسەلە وسى بولسا كەرەك.
سەيسەن امىربەك ۇلى
«ايقىن»
