ءبىز كۇتكەن عاسىر
«Нано-», «IT-»، ت. ب. قاپتاعان اقىلدى تەحنيكالار عاسىرى» دەيمىز. ءوزىمىزدى مىڭجىلدىقتار توعىسىندا تۋعان ەرەكشە ۇرپاق سانايمىز. بۇل كۇندى كورە الماي كەتكەن بابالارىمىزدى ايايمىز.
ادامزات ساناسىنىڭ بارلىق نارسەنى جىلدام يگەرتىپ، ءوز اقىرىنا قاراي كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن تارتىپ بارا جاتقانىن دا ميات تۇتامىز. شىنىندا دا، ХХІ عاسىر ەرەكشە عاسىر ما؟ وسى عاسىرعا امان جەتكەن حالىق ءوز-وزىنەن گۇلدەنىپ كەتە مە؟ كوش الدىندا جۇرە مە؟ الدە جاراتۋشى يە «وسىعان دەيىن كورگەن ازابىڭ مەن تاۋقىمەتىڭنىڭ وتەۋى» دەپ «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زاماندى» سىيعا تارتا سالا ما؟
ەڭ الدىمەن، مىنا ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الايىق. ХХІ عاسىر - انشەيىن ۋاقىت تىزبەگى عانا. 1999-جىلدان كەيىن 2000-جىلدىڭ كەلۋى - زاڭدىلىق. اياق-استى، عايىپتان تايىپ، عارىش جىلدامدىعىمەن 2000-جىلعا توپ ەتە قالعان جوقپىز. قوي-سيىرىمىز كۇيىسىن قايىرىپ، بۇقا-ايعىرلارىمىز جەر تارپىپ، اعاشتارىمىزدىڭ باسى جايلاپ ىرعالىپ، كورشىنىڭ ءيتى اۋلامىزعا سۇعاناقتانىپ كىرىپ، تاۋىق قىت-قىتتاپ، ەسكى كولىگىمىزدىڭ «جۇرەگى» ءبىر سوعىپ، ءبىر توقتاپ - «سۋ جاڭا» عاسىرعا كىرىپ كەلدىك.
كىرىپ كەلگەنىمىزدى سەزگەمىز جوق: تاڭ باياعىسىنشا اتتى، كۇن باياعىسىنشا باتتى. اقىلدى ماشينە - كومپيۋتەرلەر 1999-جىلدىڭ 31- جەلتوقسانى كۇنى تۇنگى 23:59-دان كەيىن 2000-جىلعا سەكىرە الماي، بۇكىل عالامدىق جۇيە داعدارىسقا ۇشىراۋى مۇمكىن دەلىنگەن-ءدى، ەڭ قۇرىعاندا سول دا بولعان جوق. ادام ويلاپ تاپقان كومپيۋتەر ۇياتقا قالدىرعان جوق، 2000-جىلى دا ءباز-باياعىسىنشا، جادىنداعى باعدارلامالاردى ارى دا، بەرى دە ساپىرىلىستىرىپ، جۇمىس ىستەپ تۇرا بەردى.
دەمەك، ەشتەڭە دە وزگەرگەن جوق. ادام بالاسى ءار جىلدى، ءار كۇندى، ءار مىڭجىلدىقتى قالاي قارسى الىپ كەلە جاتسا، ХХІ عاسىر دا ءبىزدىڭ بوساعامىزدان سول داستۇرمەن اتتادى. ەندەشە، بۇل عاسىردى سونشا كەرەمەت ءداۋىر دەپ جالاۋلاتۋدىڭ ەش قيسىنى جوق.
ەكىنشىدەن، سونشا ءمان بەرگەن ەكەنبىز، وسى عاسىردا ءبىز اياقاستى كەرەمەت ەل بولىپ كەتتىك پە؟ ⅩⅩ عاسىردا مەرەز بولعان قانداي مىنەزدەرىمىزبەن ەش قىسىلماي قوشتاسىپ ەدىك؟ الداۋ-ارباۋدان تىيىلدىق پا؟ قىزعانىشتىڭ قىزىل ءيتىن ولتىردىك پە؟ اڭقاۋلىعىمىزدان ارىلدىق پا؟ «ءبىر قۇداي بەرەر» دەگەن سالبوكسەلىكتەن قۇتىلدىق پا؟
ە-جوعا، سول باياعى قازاقپىز.
اينالاعا قاراساڭىز، بىزدەن باسقانىڭ ءبارى جانتالاسىپ جاتقان سياقتى. ءبىراق ءبىز دە اينالاعا سونداي بولىپ كورىنەمىز.
ال «وسى ءبىر كەرەمەت عاسىردىڭ» 15-جىلىندا قازاق قانداي جاڭا مىنەزدەر تاپتى؟
بىرىنشىدەن، قازاق «بازارقۇل» بولىپ الدى. ياعني ساۋدا ءتىلىن مەڭگەردى. بۇرىن اۋىل-اۋىلدى ارالاپ، كور-جەر ساتىپ جۇرەتىن سارتتى مەنسىنبەيتىن قازاعىڭ وسى كۇنى سول سارتتى ون وراپ الادى. ءبىردى بىرگە سوعىپ، ءتىلى مەن جاعىنا سۇيەنىپ، تيىندى تەڭگە ەتۋگە بەيىمدەلدى. قوش دەلىك. جالپى، مىنا الەم - قىپ-قىزىل ساۋدا دۇنيەسى. قازاقتىڭ ساۋدالاسىپ، بارىن بەس تيىنعا بولسا دا قىمبات ساتىپ ۇيرەنگەنى جاقسى.
الايدا دەيمىز وسى كەزدە... الايدا ساۋدا ۇيرەنگەن قازاقتىڭ بار جيعان-تەرگەنى بالا-شاعاسىن اسىراۋعا، جاقسى ۇيدە تۇرۋعا، سوسىن ءبىردى-ەكىلى قايىرىمدىلىق شاراسىنا قاتىسۋىنا عانا جەتەدى. سونىڭ ءوزىن داسەردەي عىپ، التى اي اتتان تۇسپەي جۇرۋگە بار.
ساۋداگەر قازاق ХХІ عاسىردا قانداي بولۋى كەرەك ەدى؟
قازاقتىڭ ءوز ىشىنەن وليگارحتار شىعۋعا ءتيىس ەدى... ياعني ۇساق ساۋداعا عانا كوڭىل توعايتپايتىن، ەڭ باستىسى، ءوز ەلىنە ءوزى ينۆەستور بولاتىن تۇلعالار ءوسىپ شىعۋعا ءتيىس ەدى. جىل سايىن «فوربس» تىزىمىنە ۇمىتتەنە كوز تاستايمىز. قازاقتان شىققان ميللياردەرلەر ساناۋلى عانا. مىنە، 10 جىلعا جۋىقتادى، ولاردىڭ قاتارىن تولىقتىرىپ جاتقان ەشكىم جوق. تىزىمدە - سول بۇرىنعىلار.
«بازارقۇل» حالىق مۇرنىنىڭ استىنداعىسىن دا كورە المايدى. بازارقۇلدىق - انشەيىن الىپساتارلىق قانا. ونى ۇرپاعىڭىزعا مۇرا ەتىپ قالدىرا المايسىز. قولىڭىزدان كەلەتىنى - جيعان-تەرگەنىڭىزدى ۇرپاعىڭىزدى زيالى ەتىپ تاربيەلەۋگە جۇمساۋ عانا. دەمەك، بازارقۇلدىقتىڭ دا جاقسى جاعى بار. ءوزىڭىز ەڭسە تىكتەپ الۋ ءۇشىن، اۋلەتىڭىز ەڭسە تىكتەپ الۋ ءۇشىن ءسىز - قۇرباندىقسىز.
وزىڭىزدە جوق مىنەز تاۋىپ، الىپ ساتۋدى ۇيرەندىڭىز، قالتاڭىزعا شىر ءبىتتى. ەندى ۇرپاعىڭىزدىڭ مىنەزىن دە ۇساقتاتۋدىڭ قاجەتى جوق سياقتى. ولاردى جاقسى ازامات، ءبىلىمدى دە بىلىكتى تۇلعا عىپ شىعارۋعا تىرىسىڭىز. ءتىپتى جانتالاسىڭىز.
ءوز باسىم ءدال وسىلاي ارەكەتتەنىپ جۇرگەن ءبىر-ەكى ازاماتتى بىلەمىن. بىرەۋى - ءتاۋىر ساۋداگەر. ماقتانشاق ەمەس. وزىنە جاراسىمدى كيىم كيەدى، جاقسى كولىگى جانە بار. ەكى ۇلىن ساۋدا ماڭىنا جولاتقان جوق. ەشكىمنەن كەم قىلماي ءوسىردى دە، قازاق ءۇشىن دىلگىر ماماندىققا وقىتتى. قازىر ەكى ۇلى دا ءومىرىن جاقسى باستاپ كەلەدى. اكەسىنىڭ ارقاسىندا باردىڭ قادىرىن، قۇنىن سەزىنىپ ءوستى. الدا دا جامان بولا قويماس. ويتكەنى تاربيەسى جاقسى.
وكىنىشكە قاراي، بازارقۇلدىق مەملەكەت ىسىنە دە ارالاسىپ كەتتى. وسى كۇنى تەندەر تۇسىرگىش بازارقۇلداردان اياق الىپ جۇرە المايسىز...
ەكىنشى مىنەز، قازاق جاعىمپازدىقتى قاتتى مەڭگەرىپ الدى. «بۇرىن دا بار مىنەز ەدى عوي» دەرسىز. ءيا، بۇرىننان بار بولاتىن. ءبىراق جاڭا عاسىردا وسى مىنەزدەرگە جاڭا ءتۇر ءبىتتى. ءبىر ەسەپتەن، بۇل ازاماتتاردىڭ «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك» ىزدەۋدەن گورى، تانىس جاعالاعان جاركەشتىگىنەن بە دەيمىز... وسى كۇنى قولىنا ازداپ قارعا ساڭعىرعانداردىڭ ءبارىنىڭ قاسىندا نوكەرى بار. جاعىمپازدانعاندا، بىرىنەن ءبىرى وتەدى. جالت بۇرىلىپ، جاڭا ارنا قۋالاپ كەتۋگە ەش بەيىلى جوق. ودان دا نانىن جاعىمپازدانىپ ايىرىپ جۇرە بەرگەنى جاقسى.
قاسىندا جۇرگەن ادامنىڭ ءبارى ماقتاي بەرسە، مىرزا شىنىندا دا جەرگە تۇسپەس. سۋىق اقىل، نۇرلى جۇرەكتەن ايىرىلار.
عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «ويانعان ولكە» رومانىنداعى ءبىر تاماشا سيۋجەت ەسكە تۇسەدى. يگىلىك باي قاسىنداعى يگى-جاقسىلارمەن اراعا بىرنەشە تۇنەپ، اق ءۇيىن كورسەتۋگە الىپ كەلگەندە، دومبىراسىن سابالاپ جىبەرىپ ارناۋ ايتاتىن اقىن بار. ارناۋى ەشكىمنىڭ كوڭىلىنەن شىقپايدى، ءوزى دالاق-دالاق ەتىپ، ءسوزدىڭ دە، سازدىڭ دا قۇنىن كەتىرىپ، سىرتتاپ وتىرىپ قالادى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى جاعىمپازدىعىمىز دا - وسىنىڭ ار جاق-بەر جاعى. كەلسىن-كەلمەسىن، «دومبىرامىزدى سابالاپ» جىر ارنايمىز، ول «يگىلىگىمىزگە» ۇناپ جاتىر ما، ونى تىڭدار كوڭىل قوشى بار ما، «يگىلىكتىڭ» اينالاسىنداعىلار قالاي قارايدى - بىزگە ءبارىبىر. ءوزىمىزدىڭ «قۇيرىعىمىز بۇلعاڭ، ويىمىز جىلماڭ» ەكەنىن ۇنەمى اڭعارتىپ جۇرسەك بولعانى.
وسىنىڭ ارقاسىندا ەلدە «جاعىمپازدىق ينستيتۋتى» گۇلدەپ تۇر. وعان ءوز ەركىمەن، «ەمتيحانسىز» ءتۇسىپ كەتۋگە ىنتالىلار ءتىپتى كوپ. ءوزىمىز سونشا اسپەتتەيتىن ХХІ عاسىردىڭ تالابىنا ۇڭىلسەك، كەرىسىنشە بولۋعا ءتيىس ەدى. ياعني «جالعىز ءجۇرىپ جول تاپقانشا، كوپپەن بىرگە اداس» ەمەس، «جالعىز ءجۇرىپ جول تاپ، سونى كوپشىلىكتىڭ يگىلىگىنە اينالدىر» بولسا كەرەك ەدى. الايدا بۇرىنعى جاعىمپازدىق سوقپاعىن جاركەشتىك داڭعىلىنا اينالدىرىپ، اربامىزدى شيقىلداتىپ، توپسامىزدى ويبايلاتىپ، كوش ارتىنان ەرىپ كەلەمىز، ەرىپ كەلەمىز.
جاڭا عاسىردىڭ 15-جىلىندا ءبىز بۇرىنعىدان دا ساۋىقشىل ەل بولىپ الدىق. بۇل دا بۇرىننان بار مىنەز ەدى، قازىرگىسى ءتىپتى ەرەسەن. ويدا دا، قىردا دا - توي. ويدا دا، قىردا دا - ىردۋ-دىردۋ. قىزىمىز ۇزاتىلسا - نەسيەگە توي جاسايمىز (ەشكىمنەن كەم كورىنبەۋ ءۇشىن). تويىمىزعا ءانى ارزان، ءبىراق سۇرانىسى قىمبات انشىلەردى شاقىرىپ، فونوگراممامەن ءاۋ دەگەنى ءۇشىن مىڭداپ، بەس مىڭداپ دوللار ساناپ بەرىپ جاتامىز. ولاردىڭ «اسپانعا قاراپ، جۇلدىزدى ساناعانىنا» ال كەپ بيلە!
ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قاسىندا ءنان-ءنان ەكى مەيرامحانا بار. سەنبى-جەكسەنبىدە ۇنەمى توي! بالكونعا شىعىپ تۇرىپ، كىمنىڭ قانداي ءان ايتىپ جاتقانىن تىڭدايمىز. ويپىر-اي، كىم كەلمەيدى دەڭىز! اۋەلدە ولاردىڭ ارزان اۋەنىنە ىڭىلداپ قوسىلىپ، كەيبىر دامدىرەگىنە قۇلاق توساتىن ەدىك، «رەپەرتۋاردىڭ بىركەلكىلىگى» شارشاتادى ەكەن. وسى كۇنى بالالار دا قۇلاقتارىن جاۋىپ، باسقا بولمەگە قاشاتىن بولدى.
تويدىڭ كوپ بولعانى جاقسى عوي. الايدا جيعان-تەرگەننىڭ ءبارىن تويعا شاشقان ەلدە بەرەكە بولار ما؟ تاپقانى ەسەلەنەر مە؟
وسى ءۇش مىنەز - بازارقۇلدىق، جاعىمپازدىق، تويشىلدىق ХХІ عاسىردا قازاقتىڭ اياعىنان تارتىپ كەلە جاتىر. جاڭا عاسىردا قازاق اۋامەن جۇرەتىن ماشينا ويلاپ تاپقان جوق. فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىنىڭ اۋىلى دا الىس. ءالى كۇنگە سۋ سپورتى مەن جەڭىل اتلەتيكاعا ۇكىلەپ قوساتىن ءبىر جۇيرىگى جوق. جازۋشىلارى كافكانىڭ زناچوگىن العانىن جۇرتقا «كافكا اتىنداعى سىيلىق» دەپ تۇسىندىرەدى. اكادەميكتەر قاپتاپ ءجۇر. تاس اتساڭ، عىلىم دوكتورىنىڭ باسىنا تيەدى. ءبىراق ءبارى باياعىشا: ارالدىڭ تارتىلعانى تارتىلعان، ىلە مەن ەرتىستىڭ ارناسى تارىلعانى تارىلعان. ارقادا كيىكتىڭ قىرىلعانى قىرىلعان. تورعاي دالاسىندا تورعاي ۇشپايتىن كۇيگە جەتكەن. ءبىر-ەكى اۋىلدا جۇرت ۇيقىسىن قاندىرا الماي، دارىگەرلەر سەبەبىن تابا الماي اۋرە.
ايتەۋىر بىرەۋدەن قايىر كۇتكەن جۇرت.
ХХІ عاسىردان كۇتكەنىمىز وسى ما ەدى؟
عاسىر نە دەيدى؟ بۇل عاسىر «بارىنشا جيناقى بول» دەيدى. «بىلمەسەڭ، بىلۋگە تالپىنباساڭ، ەسەڭنىڭ كەتكەنى كەتكەن» دەيدى.
داليعان دالادا داليىپ وتىرا بەرەتىن ۋاقىت ءوتتى...
ەسەي جەڭىس ۇلى
«ايقىن»
