قانمەن جازىلعان كىتاپ: باتىر - باتىر ەمەس، باستاعان - باتىر
قازاقپارات حالىقارالىق اگەنتتىگى بۇدان بۇرىن باۋىرجان مومىش ۇلى «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» رومانىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنعان بولاتىن. شىعارما وقىرماندار تاراپىنان جوعارى سۇرانىسقا يە بولدى.
ءبىز الداعى ۋاقىتتا باتىردىڭ «قانمەن جازىلعان كىتابىن» سىزدەرمەن بىرگە وقۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. وتتى جىلداردا قان كەشە ءجۇرىپ، قان-تەرىن سارقىپ، بولاشاققا امانات رەتىندە قالدىرعان جازۋشىنىڭ بۇل ەڭبەگى جاستاردى پاتريوتيزمگە، ەرلىك-جىگەرگە، ادامگەرشىلىككە تاربيەلەيتىن ونەگەلى ءومىر مەكتەبى بولارى انىق.
***
باتالونداردا قارۋ-جاراقتان ۆينتوۆكا مەن اۆتوماتتان باسقا ەشتەڭە بولعان جوق. ارتيللەريا كەيىندە قالىپ قويدى. بارلىق بولىمشەلەر كومانديرلەرىن جيناپ الىپ، جەرگىلىكتى جەردى كوزبەن كورىپ، زەرتتەۋگە شىقتىق، سويتسەك بۇرىنىراقتا كارتادا بەلگىلەنگەن جەر جاعدايى مۇلدەم وزگەشە ەكەن.
ستارايا رۋسسادان حولمعا دەيىن كەرىلىپ ۇلكەن جول جاتىر، ودان ءارى بورودينو دەريەۆنياسى تۇر. ۇلكەن جولدان سوكولوۆو مەن تروشكوۆوعا جانە ونىڭ ماڭىنداعى شاعىن ەكى دەريەۆنياعا بۇرىلاتىن جول بار. ەگەردە ءبىز دۇشپاننان تروشكوۆو دەريەۆنياسىن تارتىپ الاتىن بولساق، وندا سوكولوۆو دەريەۆنياسىن ازىق-تۇلىكسىز قالدىرماقپىز.
بۇل جەردە نەگىزگى ۇلكەن جول مەن ەكى شەپتى بويلاي وتەتىن قارا جول بار بولاتىن. بۇيرىق بويىنشا تروشكوۆونى الساق، قويىلعان مىندەت ورىندالا ما؟ شىن مانىندە مىندەت ورىندالمايدى. ازداعان شىعىنمەن ونى العان كۇننىڭ وزىندە بۇدان نە شىعا قويماق؟ دۇشپان وسى دەريەۆنيالاردان بىزگە قارسى وق جاۋدىرادى. پولك وندا قانداي جاعدايدا قالماق؟ ول دۇشپان وعىنىڭ بۇعاۋىنا، ونىڭ تورىنا بارىپ تۇسەدى. بۇگىن بولماسا، ەرتەڭ قۇربان بولادى.
ءبىراق سوندا نە ءۇشىن ولمەك؟ ءبىز سوكولوۆو دەريەۆنياسى ءۇشىن ارپالىسىپ جاتقان جاۋىنگەرلەردىڭ جاعدايىن جەڭىلدەتە الامىز با؟ ءتىپتى دە ولاي ەمەس. نەمىستەر باسىپ العان جەردە ەكى جول بار، قازىر ولار ەكەۋىن دە يەلەنۋدە. دەمەك، ءبىز كوتەرەتىن بارلىق شىعىندار بىزگە ەشقانداي دا پايدا كەلتىرمەيدى. بۇل جەردە تۇبىردەن سوعۋعا ارنالعان نەمىس اسكەرىنىڭ تۇتاس ءبىر توبى «ءولى باس» دەگەن ديۆيزياسىنىڭ بولىمدەرى شوعىرلانىپ توپتالعان...
مەن جوعارىدا، كوماندير تۆورچەستۆولىق ادام بولۋى كەرەك دەپ ايتقان ەدىم. ويتكەنى شەشىم قابىلدار الدىندا الدىمەن ونى بايىپتاپ، ويلاپ الۋ قاجەت. شەشىم قابىلداۋدىڭ جۇزدەگەن جولى بار، ونىڭ ءبارى دە زەردەلەۋدى، ويلانىپ-تولعانۋدى قاجەت ەتەدى. جەر جاعدايىن باعدارلاپ، زەرتتەپ، شەشىم قابىلدايتىن كومانديردىڭ جايىن وسىدان-اق تۇسىنە بەرىڭىزدەر. قازاقشا ايتساق، ول تاۋەكەلگە بەل بايلاپ كىرىسەدى.
كوماندير بەلگىلى ءبىر شەشىم قابىلداپ، « وسىلاي ەتۋ كەرەك» دەسە، ەگەر بۇل شەشىم ابدەن بايىپتالىنىپ جاسالىنسا، ونىڭ يىعىنان باسىپ تۇرعان اۋىر جۇك تۇسكەندەي بولادى. ەگەر ول مۇنداي پىكىردى ويلانىپ، سالماقتاپ بارىپ ايتپاعان بولسا، وندا ونىڭ زاردابى اۋىر، ءتىپتى قايعىلى دا بولۋى مۇمكىن. نە ىستەۋ كەرەك؟ تروشكوۆونى ايتەۋىر جاۋدان تارتىپ الدىم اتى ءۇشىن ءبىر پولكتى جەر جاستاندىرىپ، ءىز-ءتۇزسىز ءولۋ -بۇل بوس، ءجونسىز نارسە بولار ەدى، جىعىلساڭ - ناردان جىعىل دەگەن. ءسويتىپ الدا سان تاراۋ جول، ءارتۇرلى شەشىم تۇردى.
قويىلعان مىندەتتىڭ ءمانى مىنادا ەدى. سوكولوۆوداعى جاۋدى ازىق-تۇلىكپەن، جابدىق جەتكىزەتىن جولدان ايىرۋ ءۇشىن بارلىق جولدى تەگىس قيىپ تاستاۋ كەرەك، سوندا سوكولوۆوعا ازىق-تۇلىك جەتكىزۋ توقتاتىلادى. ءبىراق جولدى قانداي كۇشپەن الماقپىز؟ ارتيللەريالىق دايارلىق جاساۋعا ارتيللەريا كەرەك، قولدا ۆينتوۆكا مەن اۆتوماتتان باسقا ەشتەڭە جوق. نە ىستەۋ كەرەك؟
تاعى دا نەمەن، قانداي ادىسپەن الۋ كەرەك دەگەن سۇراق مازالايدى. ارينە، ارتيللەريالىق اتىسپەن. ول بىزدە جوق. «باسماشىلىق» ادىسپەن الۋ كەرەك، ياعني دۇشپاندى اڭداۋسىزدا باس سالىپ، ونى تۋ سىرتىنان سوعۋ قاجەت دەگەن وي ورالادى. نە دە بولسا تاۋەكەلگە بەل بۋۋ كەرەك. مىنانداي شەشىم قابىلداندى: بارلىق التى جولدى جانە بارلىق التى ەلدى مەكەندى تارتىپ الۋ قاجەت. بىرەۋىن تارتىپ الۋدىڭ كەرەگى جوق، ءبارىن بىردەن تارتىپ الۋ كەرەك.
ورىس اسكەري تىلىندە « كليۋچ»، «ستەرجەن» دەگەن تەرمين بار نەمەسە قازاقشا ايتساق «تىرەۋ»، «باقان» - قازاقتىڭ كيىز ءۇيى - «باقانعا» - تىرەۋگە سۇيەنىپ تۇرادى، ەگەر ونى الىپ تاستاسا، وندا كيىز ءۇي جەلدەن قۇلاپ قالادى. كەز كەلگەن ءۇي تىرەۋسىز بولمايدى، ەگەر ونى الىپ تاستايتىن بولساق، تىرەكسىز ءۇي جاپىرىلىپ قۇلايدى. سونداي-اق دۇشپاننىڭ دا ماڭىزدى، تىرەك پۋنكتى بولادى، كوماندير ونى تاۋىپ، قۇلاتا بىلۋگە ءتيىس.
ەگەر دۇشپاننىڭ تىرەك پۋنكتىن قۇلاتسا، وندا قالعاندارىنىڭ ءبارى ايتارلىقتاي جەڭىل قيراماق. دەگەنمەن، سول تىرەۋ قاي جەردە بولدى ەكەن؟ بايىپتاپ ىزدەگەن ءجون. التى جول دا بورودينو سەلوسىنا بارىپ تىرەلەدى، دەمەك تىرەۋ، باقان، قورعانىستىڭ تىرەۋى، كىلتى - بورودينو بولعانى عوي! بورودينونى تارتىپ العان جاعدايدا دۇشپاننىڭ بەرىكتىگى، اسكەري ءتارتىبىنىڭ نەگىزى بۇزىلادى، باسقا دەريەۆنيالاردى تارتىپ الۋمەن جاۋ قورعانىسىنىڭ بەرىكتىگى بۇزىلا قويمايدى.
بۇل جەردە تاعى دا كومانديردىڭ ىشكى ارپالىس سەزىمى، كومانديردىڭ قورقىنىشى دا ورىن الادى. كوماندير قورقىنىش سەزىمىن اقىل مەن اقىلدىڭ شايقاسى باستالعان كەزدە-اق بويداق وتكەرە باستايدى. ەگەر مۇنىڭ ءبارى وزىڭە عانا بايلانىستى بولسا، وندا بالە وزىڭمەن بىرگە كەتكەنى، ءبىراق تا مەن سياقتىلار كوپ قوي. ال بۇل جەردە بىرنەشە جۇزدەگەن ادامنىڭ تاعدىرى مەنىڭ ءبىر اۋىز ءسوزىم مەن شەشىمىمە تاۋەلدى، سوندىقتان دا بەلگىلى ءبىر شەشىمگە كەلۋ وتە اۋىر ءارى وتە قيىن.
كومانديردىڭ شەشىم جاسارداعى كۇردەلى پسيحولوگيالىق ءساتتى ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىنۋ كەرەكتىگى سوندىقتان. سونىمەن جەرگىلىكتى جەردى زەرتتەۋ كەزىندە «تاۋەكەلگە بەل بۋۋعا» شەشىم جاسالدى. باتالونداردىڭ كومانديرلەرىنە مىنانداي بۇيرىق بەرىلدى: مۇمكىندىگىنشە ايقاي-شۋ شىعارماۋعا تىرىسىپ، تۇندە بارلىق التى دەريەۆنياعا باتىل شابۋىل جاساۋ كەرەك.
پولكتىڭ ءبىر جارىم باتالونى التى توپقا ءبولىنىپ، ءاربىر توپتىڭ باسىنا جاۋاپتى كوماندير تاعايىندالدى. بىزدەر ورمان ىشىندە تۇرمىز. دۇشپان الىس ەمەس، داۋىس كوتەرىپ قاتتىراق سويلەۋگە بولمايدى. ەڭ الدىمەن جاۋعا ءوزىمىزدى ءبىلدىرىپ، سەزىك تۋعىزىپ الماۋىمىز قاجەت. ەگەر ءبىر پۋلەمەتتەن وق اتىلسا، ۇرىس باستالدى دەي بەرىڭىز، ال شايقاس باستالدى دەگەنشە، ءبىز ماقساتقا جەتە المايمىز، ويتكەنى ءبىزدىڭ كۇشىمىز شامالى-اق. سوندىقتان دا دۇشپاندى ساقتىقپەن وراعىتىپ ءوتىپ، تىل مەن قاناتتان، ياعني تۋ سىرتىنان جانە ءبۇيىر تۇسىنان سوققى بەرۋگە شەشىم جاسالىندى.
ەندى بۇل جەردە شىققان دىبىس، ايقاي وپاسىزدىق جاساعانمەن بىردەي ەدى. وسىنداي ماقساتپەن توپتالىپ وراعىتىپ ءوتۋ كوزدەلىندى. ءبىر توپتى باسقارىپ مالىك عابدۋللين كەتتى. ونىڭ روتاسىنىڭ كومانديرى ساۆەليەۆ جاۋدى تۋ سىرتىنان، ال قالعاندارى شاعىن توپتارعا ءبولىنىپ ءبۇيىر تۇستاردان شابۋىل جاسايدى. بارلىق باتالون كومانديرلەرىنە ورتاق ءبىر مىندەت قويىلدى...
شتاب نە ءۇشىن كەرەك؟ باسقارۋ ءۇشىن. سوندىقتان شتاب ۇرىسقا كىرەتىن جاۋىنگەرلىك بولىمدەردەن ءبىر-ەكى شاقىرىمداي جەردە ورنالاسادى. بىزگە بۇل جەردە شتاب كەرەك پە ەدى؟ ونىڭ كەرەگى جوق، ونىڭ ۇستىنە بۇيرىقتى ورىنداۋشىلاردىڭ مىندەتتى ءتۇسىنىپ يگەرۋى باسقارۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن مىنانداي جاعدايدا ءتىپتى دە قاجەتى جوق ەدى.
سوندىقتان مەن بارلىق شتاب وفيتسەرلەرىن تاراتىپ بولىمشەلەرگە جىبەردىم، جانىمدا جالعىز وردينارەتسىم - كومەكشىم نيكولاي ميتروفانوۆيچ قانا قالدى. تۇنگى ساعات 2 دە ۇيقىدان تۇردىق، تۇنگى ساعات 4 تە شارتتى بەلگى بەرۋگە كەلىسكەنبىز. بەلگى بويىنشا بارلىعى ۇرىسقا اتتاندى، مەن ورمان ىشىندە جالعىز قالدىم، ال نەمىستەر تىم جاقىندا. ورمان ىشىمەن ءبىراز جەر ءجۇرىپ ەدىم، باعىتىمنان اداسىپ، جانىمداعى كومەكشىمدى جوعالتىپ الدىم.
ورمان ىشىندە « نيكولاي ميتروفانوۆيچ» دەپ ايقايلاۋعا تاعى دا بولمايدى. پولكتى مىندەتتى ورىنداۋعا جۇمسادىم: ءساتى تۇسسە، جاۋدى جايپاپ، دەريەۆنيانى تارتىپ الار، جولى بولماسا، ءبارى سوندا جەر جاستانادى. سوندا مەن جالعىز ءوزىم ءتىرى قالۋىم كەرەك پە؟ مەن دە پولكتىڭ ىزىمەن ءجۇردىم. قارسى جاققا شىققانىم دا سول ەدى، ۇزىك-ۇزىك اتىلعان وقتىڭ داۋىسىن ەسىتتىم. بۇل مەن ءۇشىن العاشقى حابارشى ەدى. نەمىس پۋلەمەتشىسى ءۇش-ءتورت رەت اتىپ ۇلگەردى، لەزدە ءۇنى ءوشىپ قالدى. ءبىزدىڭ اسكەر شۇيدەدەن سوقتى بىلەم. جارايسىڭ، جاۋىنگەرلەرىم، جاۋدى سىلەيتە سوققان ەكەنسىڭدەر. ەكىنشى جاقتان وقتىڭ داۋىسى ەستىلدى دە، بىردەن ءوشىپ قالدى. وسى ەكى حابارشى بويىمدى بيلەي باستاعان ۇرەيدى جەڭۋىمە كومەكتەسىپ، پولكىمدى تاۋىپ الۋىما مۇمكىندىك بەردى.
پولك دەريەۆنياعا كىردى. مەن شەتكەرىرەك تۇرعان ۇيگە جاقىندادىم، مۇمكىن مۇندا نەمىستەر بار شىعار دەپ ويلاپ تۇرمىن. العاشىندا اتقان وقتىڭ داۋىسى شىقتى. كادىمگى دىبىس، وق اۋاعا اتىلعاندا قۇلاققا انىق، قاتتى ەستىلەدى، ال مىنا جەردە اتىلعان وقتىڭ داۋىسى تۇنشىعا شىعادى. نە بولدى ەكەن دەپ بايەكتەنىپ ويلاپ كەلەمىن. ويتكەنى كەز كەلگەن كانىگى سولدات ءوز ۆينتوۆكاسىنان اتىلعان وقتى نەمىستىڭ اتقان وعىنان اجىراتا بىلەدى. اتىلعان وقتىڭ داۋىسىن مەن دە اجىراتا الامىن، ءبىزدىڭ ۆينتوۆكا-اۆتوماتتارىمىزدان وق اتىلىپ جاتقانىن ەسىتىپ تۇرمىن.
وسى ءبىر شامالى مينۋتتاردىڭ ىشىندە بۇل ماعان جەتكەن ءۇشىنشى حابارشى بولدى. دەمەك، بۇل ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەرىمىزدىڭ ۇرىس قيمىلدارىن جۇرگىزىپ جاتىر دەگەن ءسوز. كەنەت ءبىر سولدات بەرى قاراي، ەكىنشىسى ارى قاراي، ءۇشىنشىسى كوشەنى قيىپ جۇگىرىپ ءوتتى. مەن دە ونىڭ سوڭىنان ۇمتىلدىم. قارايمىن، ول ۇيگە باسا- كوكتەپ كىردى، مەن دە ونىڭ سوڭىنان ىلەستىم. ۇيگە كىردىم. كەنەت بولمەدە مىلتىقتىڭ داۋسى ەستىلدى...
وندا نەمىس جاتىر ەكەن، ونى ءبىزدىڭ سولدات ءبىر اتقاننان-اق جەر جاستاندىرعان. بولمەنىڭ ورتاسىنداعى ستولدىڭ ءۇستى ىدىسقا تولى. كەرەۋەتتىڭ ۇستىنەن شاشى جايىلعان، كوزدەرى شاراسىنان شىققان ءىش كويلەكتى ايەل تۇرەگەلە باستادى. وسى جەردە «ۋ ستراحا گلازا ۆەليكي» دەگەن ورىس ماقالىن ەسىمە الدىم. قىزعانىشتىڭ ءارتۇرلى ءتۇرى بار. مەن بۇل ايەلدى مۇلدەم بىلمەيمىن، تانىمايمىن، ءبىراق تا ونى مىنا قازىر قىزعاندىم. مەن مۇنىڭ... وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن تۋعان قىزعانىش ەكەنىن كوپ ۋاقىت بويى تۇسىنە الماي ءجۇردىم. سويتسەم، قىزعانىشتىڭ ءۇش ءتۇرى بار ەكەن: جەكە باستىڭ قىزعانىشى، ۇلتتىق قىزعانىش سەزىمى جانە وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن تۋاتىن قىزعانىش سەزىمى.
مۇنداي ۋاقىتتا ويىڭ سان-ساققا جۇگىرەدى. بۇل ايەلدىڭ نەگە سونشالىقتى ۇرەيى ۇشتى ەكەن؟ ءيا، بۇل اۋداندا ەش ۋاقىتتا قازاقتار بولماعان، بۇلاردىڭ ەۆروپالىق كەسكىندى ادامعا كوزى ۇيرەنگەن. كەنەت بۇلاردىڭ ۇستىنەن ەسىكتى بۇزا-جارا اشىپ، قايداعى ءبىر «موڭعول» كىرىپ كەلگەن بويدا، قوينىندا جاتقان وفيتسەردى ءبىر اتقاننان-اق سۇلاتىپ سالدى، ونىڭ ارتىنان ەكىنشى موڭعول تاپ بولدى.
ايەل بولسا ءتۇسىم بە، الدە ءوڭىم بە دەپ اڭ-تاڭ. ەندى ونىڭ ۇرەيلەنگەنى ماعان تۇسىنىكتى بولدى، كەرەۋەتىنە جاقىنداپ كەلدىم دە، جۇزىنە كورپە جاۋىپ، سىرتقا شىعىپ كەتتىم. ۇيدەن شىققان بويدا اينالادا نە بولىپ جاتقانىن ءوز كوزىممەن كورەيىنشى دەپ ۆاركلوۆيتسا مەن بورودينونىڭ ارالىعىندا جاتقان جوتاعا كوتەرىلدىم. بۇعان دەيىن تارسىلداعان مىلتىقتىڭ داۋسىنان باسقا ەشقانداي حابار العان جوق ەدىم.
دەريەۆنياعا كوز سالدىم، كوشە-كوشەدە جۇگىرىپ ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر، باسقا دەريەۆنيادا دا ءبىزدىڭ سولداتتار قيمىلداپ جاتىر. تۇرعان ورنىمنان قوزعالعىم كەلمەدى. بۇرىن ايازدى جانىم جاراتپاۋشى ەدى، ەندى مەن سىقىرلاعان ايازدى اۋانىڭ دەم العان كەزدە كەۋدەگە ەرەكشە قۇيىلىپ جاتقانىن، ايازدى اۋانىڭ ءدامىن سەزىنگەندەي بولدىم. جەڭىستى سەزىنگەن كەزدە ەرىكسىز تەرەڭ تىنىس الدىم، مىنە، سوندا ايازدىڭ دا جانعا جايلى بولاتىنىن سەزىندىم.
بۇرىن مۇنداي سەزىمدى ەش ۋاقىتتا دا باسىمنان وتكەرمەگەن ەدىم. شتاب باستىعى، گۋنديلوۆيچ پەن تروفيموۆ جانىما كەلدى. تروفيموۆ باتالوننىڭ جاقسى كوميسسارى بولاتىن. سويتسەك، بۇل كوميسسار ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر ءبىر عانا ۆينتوۆكا جانە اۆتوماتپەن جاۋعا اتتانعانىنا جۇرەگى داۋالاماي، مەنىڭ شەشىمىمە ريزا بولماعان. الايدا تۇنگى شابۋىلىمىز ويداعىداي اياقتالدى، ءبارى قۋانىپ، قولىمدى الىپ جاتىر، «جولداس كاپيتان، ءسىزدىڭ ەڭبەگىڭىزدىڭ ارقاسى»، - دەيدى. مەن ماديارعا قاراپ تۇرىپ، بورودينو تۋرالى ولەڭ شىعاردىم:
مەن ىستەدىم دەگەنشە،
مىڭ ىستەدى دەسەڭشى.
ەر ىستەدى دەگەنشە،
ەل ىستەدى دەسەڭشى.
مەن مىڭدىكى بولماسام،
ەر ەلدىكى بولماسا،
كىم ىستەدى دەر ەدىڭ؟
بۇل 1942-جىلدىڭ 7- فەۆرالىندا بولعان ەدى. راس، كەيىنىرەك، كەيبىر كومانديرلەر مەنىڭ جاساعان شەشىمىمنىڭ دۇرىس ەكەنىن كورگەن كەزدە، ۇرىستىڭ ءساتتى بولعانىنا كوزدەرى جەتكەندە، تومەندەگى جىر جولدارى قۇيىلعان ەدى: جالعىز باتىر - جالعىز جان، مايدانعا تۇلعا بولا المايدى.
ازىناپ جالعىز ارىستان
ورماندى بيلەپ الا المايدى،
جالعىز باتىر بولعانشا،
جالپى باتىر بولعانى،
ەل سيپاتى، ەر سىنى،
ارينە، باتىر باتىر عوي،
باستاعان باتىر ەر ءپىرى...
باتىر - باتىر ەمەس، باستاعان - باتىر. بورودينو شايقاسىنىڭ تاجىريبەسىنەن الىنعان قورىتىندى ەدى بۇل. ءبارى دە ويلاعانداعىداي بولىپ شىقتى. جوتادان توڭىرەكتى شولىپ، سوزىلىپ جاتقان التى جولدى ءوز كوزىممەن كوردىم. جاقسى، بۇل جولداردى ءبىز الدىق، ءبىراق قولدان شىعارماي، ۇستاپ تۇرا الار ما ەكەنبىز؟
بۇل جول بىزگە جانە دۇشپانعا نە بەرمەك؟ ايتالىق، دۇشپان ءبىر مەزگىلدە بەس-التى جاقتان جاياۋ اسكەرىمەن جانە تانكىلەرىمەن شابۋىلعا شىقتى دەلىك. تانكىلەرگە قارسى قولدانىلاتىن مەندە نە بار؟ ەشتەڭە دە. ارتيللەريا جوق، تانكىگە قارسى قولداناتىن قارۋ دا جوق. وسى جەردە كوماندير دۇشپاننىڭ شابۋىلعا شىعۋىنان قاۋىپتەنىپ ىشتەي قورقىنىش سەزىمىن باستان كەشەدى، ياعني بۇل جەردە جاۋدىڭ بىزگە قارسى شابۋىلعا كوشۋىن كورە ءبىلۋ جەڭىسكە دەگەن قۋانىشتى سۋ سەپكەندەي باسىپ تاستايدى، جاۋدى جەڭىپ، تارتىپ الىنعاننىڭ ءبارى دە ءبىر ساتتە قولدان شىعىپ كەتۋى ىقتيمال دەپ ويلاعاندا، بويعا قورقىنىش ۇيالايدى.
سوندا مەن نە ىستەۋىم كەرەك؟ مەنىڭ پارىزىم - جاۋىنگەرلەرىمنىڭ وسى تۇندە جاساعان ەرلىك ىستەرىن ساقتاپ، قورعاپ قالۋ. ال بۇل جەڭىستەرىمىز اۋىر جاعدايعا دۋشار بولۋى مۇمكىن، سوندىقتان قۋانۋعا ءالى ەرتەرەك. نەمىستەر قارسى شابۋىلعا شىعا ما، جوق پا؟ ءسوز جوق، شىعادى. تۇرعان جەرىمىزدە جان-جاققا تارامدالعان جول، شەپتى بويلاي وتەتىن قارا جول كوپ - مۇنىڭ ءوزى كەلەسى مىندەتتەردى شەشۋگە ەڭ جاقسى العى شارت بولىپ تابىلادى. جولعا دايارلانۋعا، قازا تاپقانداردىڭ سانىن انىقتاۋعا بۇيرىق بەردىم. 800 فريتس جەر جاستاندىرىلعان، سونىڭ ىشىندە ءبىر نەمىس پولكوۆنيگى اتىپ ولتىرىلگەن (ونى قىزۋلىقپەن ولتىرگەن). ءبىزدىڭ شىعىنىمىز - 57 ادام. ەگەر دە شەپ ماڭىزسىز، نازار اۋدارىلمايتىن بولسا، وندا ول ءۇشىن ادامداردى بوسقا شىعىنعا ۇشىراتۋدىڭ كەرەگى بار ما دەپ جوعارىدا ايتقان ەدىم.
«جەڭىستىڭ تۇبىرىندە جەڭىلىس بۇعىپ جاتادى»، - دەپ پانفيلوۆ ايتقانداي... ءاربىر كوماندير قادامىن ەسەپتەۋگە ءتيىس. مەن ۇرىس يدەالى دەگەنىمىز - بۇل ۇرىستى شىعىنسىز جەڭىپ شىعۋ، ال ۇرىس ونەرى دەگەنىمىز - بۇل ۇرىستى ازىراق شىعىنمەن جەڭىپ شىعۋ دەگەن ءسوز دەگەن ەدىم. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا، ءبىزدىڭ ۇرىسىمىزدىڭ ناتيجەسى ءتيىمدى، جاقسى.
شىعىننىڭ ارا قاتىسى 800 گە - 57. كۇندىزگى ساعات 12 دە نەمىستەر قارسى شابۋىلعا شىقتى. ءبىزدىڭ باقىتىمىزعا وراي تانكىلەرىن ەمەس، جاياۋ اسكەرلەرىن جىبەردى. ءبىراق اتاكا ءبىر مەزگىلدە بارلىق تۇستان باستالدى. ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان، ءسىرا، بەيعامدىققا جول بەرىلىپ الىنعان بولۋى كەرەك، سونىڭ سالدارىنان دۇشپاننىڭ قارسى شابۋىلى كۇتپەگەن جەردەن جاسالىنعانداي بولدى.
بۇل كەزدە مەن سارايدىڭ ىشىندە ەدىم، مەنىڭ ارتىمدا ساياسي ءبولىم باستىعىنىڭ ورىنباسارى گۋسيەۆ تۇرعان. سىرتقا كوز سالسام، نەمىستەر قاپتاپ، وقتى بوراتىپ كەلەدى، باس كوتەرتپەيدى، ءبىزدىڭ سولداتتار وق اتقان جوق. دۇشپان 400 مەتردەي جەرگە جاقىنداپ قالدى، ءبىزدىڭ سولداتتار وق اتار ەمەس، 300 مەتردەي جەرگە جاقىنداپ كەلدى - وق اتقان جوق، ەندى، مىنە، 250 مەتردەي جەرگە تايادى... ءالى دە اتار ەمەس.
ءبىزدىڭ قىل ۇستىندە تۇرعان جاعدايىمىزدى ويلاپ كورىڭىزدەرشى! قازىر جاۋدى تىم جاقىن جىبەرىپ الساق، ءبارى ءبىتتى دەي بەر. وسى وي باسىما كەلىپ، گۋسيەۆكە ايتۋعا بۇرىلعانىمدا، ول قۇلاپ بارا جاتتى. سويتسەم، سارايدىڭ قابىرعالارى ۇڭىرەيگەن جارىق، سودان وق وتكەن ەكەن.
نەمىستەر بۇقپانتايلاماستان بارىنشا ەسىرە ارسىزدىقپەن ەنتەلەگەن وسىناۋ بىرنەشە سەكۋندتىڭ ىشىندە، ءوزىمدى قىلپىپ تۇرعان ۇستارانىڭ جۇزىندە تۇرعانداي سەزىندىم. كەنەت جانىمدا تۇرعان وفيتسەردى بايقاپ قالدىم.
- مۇندا نەعىپ تۇرسىڭ؟ - دەپ سۇرادىم، - انا جاققا جۇگىر. ۆزۆودتى ال دا قارسى شابۋىلعا كوتەر. ايتارىمدى ايتتىم، وعان جەتە مە، جوق پا. اينالانىڭ بارىنە وق سەۋىپ تۇر، قاڭعىعان وق ءتيىپ مەرت ەتەر. وكوپتارعا بەكىنگەن ءبىزدىڭ روتا ءالى وق جاۋدىرا قويعان جوق. نەگە؟
نەمىستەر ءبىزدىڭ روتاعا ءجۇز مەتر جەر قالعان كەزدە ءبىر جاۋىنگەر قىرىنداي تۇرەگەلىپ، اۆتوماتىن العا كەزەي ۇستاپ: « ۋرا!» دەپ ايقاي سالدى. بۇل تولەگەن توقتاروۆ ەدى. روتانىڭ قيمىل-ارەكەتسىز قالعانىنا اشىنعان ول ءوزىنىڭ ءتورت جولداسىنا: «جاۋعا اتتانايىق!» - دەپ ءۇن قاتقان. ونىڭ سوڭىنان الا بەس جاۋىنگەر «ۋرالاپ» جاۋعا ۇمتىلدى، ولاردىڭ ارتىنان تاعى دا بەس ادام، ءسويتىپ بۇكىل روتا تۇتاس كوتەرىلدى، نەمىستەر كەيىن شەگىندى.
پولك كومانديرى رەتىندە بۇل ۇرىسقا باسشىلىق جاساي الدىم با؟ جوق. مەن ساسىپ ابدىراپ قالدىم، جاعدايىمىز قۇرىعان ەكەن دەپ سانادىم. پولكتى تىعىرىقتان كىم امان الىپ شىقتى: كوماندير مە نەمەسە مىنا 10 ەرجۇرەكتەردى باستاپ شىققان ەكى قىران با؟ بۇل جەردە، ۇرىستىڭ وسى ساتىندە مەن كوماندير رەتىندە دارمەنسىز كۇيدە قالدىم. ال وسى ءسات ەڭ قاۋىپتى ەدى.
ءبىراق باتىل ەرلەر ءوز ىستەرىن ىستەدى، قاۋىپ جويىلدى. وپەراتسيانىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە، وسى قارسى شابۋىلعا شىعۋ ۋاقىتىندا مەن جالعىز ءوزىم عانا ەمەس، بارلىق پولكپەن بۇكىل ديۆيزيا وسى 10 باتىل جاۋىنگەرلەرگە قاۋىپتەن امان الىپ قالعانى ءۇشىن قارىزدار، ولار كوتەرىلگەننەن كەيىن بارىپ قانا پۋلەمەتتەر مەن اۆتوماتتار جانيەۆينتوۆكالاردان وق جاۋدىرىلا باستادى.
الايدا بۇل ەڭ باتىل جاۋىنگەرلەردى كوتەرگەن، ولاردىڭ سانا-سەزىمىنە تۇرتكى جاساعان كىم؟ مىنە، وسى جەردە ەرلىكتى اجىراتا تاني بىلگەن ءجون. توقتاروۆ پەن عابدۋلليننىڭ جانە باسقالاردىڭ ەرلىگىنىڭ ءمانى وسىندا، ولاردىڭ جاۋىنگەرلەردى باستاۋىندا جاتسا كەرەك. قورىتىندى جاسايىن. بورودينو ۇرىسىنىڭ ناتيجەسىندە 1200 دۇشپاننىڭ كوزى جويىلدى، ءبىز 157 ادامىمىزدان ايىرىلدىق.
نەمىس كوماندوۆانياسىنىڭ تۇبىردەن سوقپاق بولعان جوسپارى تاس-تالقان ەتىلىپ، كۇلىن كوككە ۇشىردىق. كوماندوۆانيە بورودينو ۇرىستارىنا جۇرت الدىندا جوعارى باعاسىن بەردى، بۇل توپتىڭ كومانديرى رەتىندە مەن قىزىل جۇلدىز وردەنىمەن ناگرادتالدىم. ديۆيزيانىڭ باسقا بولىمشەلەرى تۋرالى بىرەر ءسوز ايتا كەتەيىن. 1075-پولك دۇشپاندى وكشەلەي تىقسىرىپ، بولشوە شەلۋدكوۆوعا دەيىن جەتەدى دە، ستارو-رۋسسكي ۇلكەن جولىنا بۇرىلادى.
1942-جىلعى 11- فەۆرالدا اۋدان ورتالىعى پوددارە ءۇشىن ۇرىس جۇرگىزەدى.1073-پولك جانىنداعى سوكولوۆو، مالوە لەسوۆو، كامەنكا جانە باسقا دا ەلدى مەكەندەردى يەلەنەدى. ول 1942- جىلعى 17- فەۆرالدا كوكاچيەۆو ءۇشىن شايقاسادى، وسى اۋداندا كالينين جانە سولتۇستىك- باتىس مايدانى تۇيىسەدى.1077-پولك بولىشيەۆو ءۇشىن، 1073-پولك سۋتوكي، موزىري، 1075-پولك ترۋحوۆكا ءۇشىن كەسكىلەسكەن ۇرىس قيمىلدارىن جۇرگىزەدى، 75-تەڭىز بريگاداسى ورەحوۆو، چەكۋنوۆونى باسىپ ءوتىپ، حولم-لوكنيا ۇلكەن جولىن قيىپ تاستادى.
نەمىس اسكەرلەرى سياقتى ءبىزدىڭ اسكەرلەرىمىزدە حولمنىڭ باتىس جاعىنداعى ۇلكەن جولدا قورعانىسقا كوشتى. تابان تىرەسكەن سوعىس 90 كۇنگە سوزىلدى. مەن جازۋشى ەمەسپىن، بالكىم، ەشقاشان قالامگەر بولا دا الماسپىن، عىلىمي قىزمەتكەر ەمەسپىن جانە ەشقاشان عىلىمي قىزمەتكەر دە بولا الماسپىن. ەسىمە ءتۇسىرىپ ايتىپ بەرگەن اڭگىمەلەرىمنىڭ ءبارى - قازا تاپقان، قايعى-قاسىرەت شەككەن جولداستارىمنىڭ رۋحى الدىنداعى سولداتتىق پارىزىم.
مەندە بۇدان باسقا ەشقانداي ماقسات جوق، ەشنارسەنى دە تالاپ ەتپەيمىن، دامەلەنبەيمىن. ايتقاندارىمنىڭ ءبارىن دۇرىس، كەلتىرىلگەن ساندار مەن وقيعا بولعان كۇندەردى ءدال ۋاقىتىنا سايكەس كەلەدى دەپ دالەلدەپ جاتپايمىن، كەيبىر شەگىنىستەردىڭ بولۋى ابدەن مۇمكىن، ءبىراق مەن ءوز كوزقاراسىمدى ءادىل جەتكىزدىم دەپ سانايمىن، سوندىقتان ايتقان پىكىرلەرىم ەشكىمدى ەشنارسەگە مىندەتتەمەسە كەرەك.
شىعارما ادەبي KZ پورتالىنان الىندى
جالعاسى بار
