ب. مومىش ۇلى: جاس كەزىندە ادام تاباندا باتىرلىق تا، تاباندا قورقاقتىق تا كورسەتىپ الۋى مۇمكىن
قازاقپارات حالىقارالىق اگەنتتىگى بۇدان بۇرىن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» رومانىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنعان بولاتىن. شىعارما وقىرماندار تاراپىنان جوعارى سۇرانىسقا يە بولدى. ءبىز الداعى ۋاقىتتا باتىردىڭ «قانمەن جازىلعان كىتابىن» سىزدەرمەن بىرگە وقۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.
وتتى جىلداردا قان كەشە ءجۇرىپ، قان- تەرىن سارقىپ، بولاشاققا امانات رەتىندە قالدىرعان جازۋشىنىڭ بۇل ەڭبەگى جاستاردى پاتريوتيزمگە، ەرلىك- جىگەرگە، ادامگەرشىلىككە تاربيەلەيتىن ونەگەلى ءومىر مەكتەبى بولارى انىق.
***
ۇرىس تولاسسىز ءجۇرىپ جاتتى. سولداتتاردىڭ ءبارى ۇرىسقا كىرىسكەن. كەيدە پولكتىڭ قاراماعىنا كەيبىر بولىمدەر بەرىلەدى. ءبىر رەت ماعان شتاب باستىعى كەلىپ، بۇيرىقتى قولىما بەردى، وندا مەنىڭ پولكىمە بەرىلگەن جانە قولدايتىن بولىمدەردىڭ نومىرلەرى كورسەتىلىپتى. ءبىراق بۇل بار بولعانى ءنومىر عانا ەدى. مىسالى، 135-دەربەس تانك باتالونىنىڭ اعا لەيتەنانتى كەلىپ: - جولداس پولك كومانديرى، ءسىزدىڭ قاراماعىڭىزعا 135- دەربەس تانك باتالونى كەلىپ قوسىلدى، - دەپ مالىمدەدى. مەن قۋانىپ قالدىم، «ءجا، - دەپ ويلادىم، - تانكتەر كەلسە، بۇل، ءسىرا، كەرەمەت قولداۋ بولعانى!» سويتسەك، باتالون دەگەنىمىز بار بولعانى تاس- تالقانى شىققان باتالوننىڭ قالدىعى عانا ەكەن، جالعىز تانك، ونىڭ ۇستىنە بۇزىلعان.
لەيتەنانتتان: - تاماقتاندىڭ با؟ - دەپ سۇرادىم. ول: - جوق، - دەپ جاۋاپ قايىردى. - وندا بارىپ تاماق ءىشىپ، دەم الىڭىز.. . مايداندا وسىنداي دا جاعدايلار بولادى. ەگەر ديۆيزيانىڭ ءارحيۆىن قاراساڭىزدار، بۇيرىق بويىنشا ءبىزدىڭ پولكتىڭ قاراماعىنا «.. .تانك باتالونى، گۆارديالىق پولك» بەرىلگەن، ال شىن مانىندە بۇل بار بولعانى اتى عانا ەدى، ال زاتى، قيراعان، جاۋ تالقانداعان بولىمدەردىڭ قالدىقتارى بولاتىن. دەمەك، مۇنىڭ ءوزى بىزدە موسكۆا تۇبىندەگى شايقاستا ناعىز ماعىناسىنداعى، ادام كۇشى مەن قارۋ- جاراقپەن قامتاماسىز ەتىلگەن تولىققاندى بولىمدەر بولعان جوق، اسكەري بولىمدەردى كوماندوۆانيە دۇشپانعا قارسى جاسالىناتىن شابۋىلعا ساقتاعان ەكەن.
كريۋكوۆوداعى قىرعىن شايقاستا كوپتەگەن جاۋىنگەرلەر مەن كومانديرلەر ەرلىگىمەن كوزگە ءتۇستى. 2-اتقىشتار روتاسىنىڭ كومانديرى سەمەن كرايەۆ وزگەلەردەن ايرىقشا قاھارماندىق، باتىرلىق كورسەتتى. بۇل ەپيزودقا توقتالاتىن بولسام، ول تىم ۇزاق اڭگىمە.. .
بۇرىنعى ءوز باتالونىمنىڭ كومانديرى لەيتەنانت يسلامقۇلوۆ ەرەكشە تاباندىلىق، ەرىك، جىگەر كۇشىنىڭ مىقتىلىعىن، اقىلدىلىق، تاكتيكالىق يكەمدىلىگىن كورسەتە ءبىلدى. بۇل جەردە ءبارىن ايتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس، وعان بەلگىلەگەن ۋاقىتىمىز دا جەتەر ەمەس. ءبىر نارسەنى - باتىرلىق پەن قاھارماندىقتىڭ جاپپاي جاسالعانىن اتاپ كەتپەكپىن. دەگەنمەن جۋكوۆتى ەسكە الا كەتكەن ءجون سياقتى. بىردە ۇرىس كەزىندە ول تەلەفون سوقتى:
- جولداس پولك كومانديرى، دۇشپان تىقسىرىپ كەلەدى، نە ىستەۋگە بۇيرىق بەرەسىز؟ تاعى دا تەلەفون شىلدىرلادى:
- جاعداي قيىن، نە ىستەيمىز؟ ودان كەيىن يسلامقۇلوۆ تەلەفون شالدى: - جولداس كوماندير جاعداي اۋىر، نە قىلماقپىز؟ - جاعدايدىڭ اۋىر ەكەنىن، ارينە، بىلەمىن. مەن بەرىلگەن بۇيرىق سول كۇيىندە كۇشىندە قالادى - پوزيتسيانى تاستاماڭدار، - دەدىم. ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى، جۋكوۆ تاعى دا تەلەفون سوقتى: - جولداس پولك كومانديرى، بارلىق باتالوننان جالعىز ءوزىم قالدىم، نە ىستەۋگە بۇيىراسىز؟ مەن بىلاي دەدىم: - ءبىرىنشى باتالوننىڭ كومانديرى يسلامقۇلوۆتىڭ قاراماعىنا قاراپايىم قاتارداعى سولدات ەسەبىندە بارىڭىز. ءوز باتالونىڭىزدى ساقتاي الماعان ەكەنسىز، قاتارداعى قاراپايىم سولداتشا سوعىسىڭىز. وسى جەردە كوميسسارىم پەتر ۆاسيليەۆيچ اشۋلانىپ: - بۇل قالاي بولعانى؟ - دەپ قارسىلىق ءبىلدىردى. ون بەس مينۋتتان سوڭ ۆەتحوۆ تەلەفونمەن حابارلاستى: - جولداس پولك كومانديرى، جەتى- اق ادامىم قالدى، نە ىستەمەكپىن؟ مەن وعان دا: - ءبىرىنشى باتالوننىڭ كومانديرى يسلامقۇلوۆتىڭ قاراماعىنا بارىڭىز، - دەدىم.
يسلامقۇلوۆ وسى ارالىقتا تاعى دا تەلەفون شالدى: - جاعداي وتە اۋىر، 40 ادام قالدى، نە ىستەيمىز؟ مەن وعان دا: - سەنىڭ قاراماعىڭا جۋكوۆتى بەرەمىن، ونىڭ قولىنا جاۋىنگەرىمەن ۆەتحوۆ بارادى، ونى ءبولىم كومانديرى ەتىپ تاعايىندا دا، اقىرىنا دەيىن ايقاسىڭدار. بارىنەن ايرىلساڭ - قولىڭا ۆينتوۆكانى الىپ، سولدات رەتىندە شايقاس، - دەدىم. مەن بۇل ەكى كاپيتاندى مۇنداي قىزمەتكە ىشكى سەنىممەن جىبەرگەن ەدىم، وسى جاعدايعا بايلانىستى كوميسسارىممەن ارامىزدا كيكىلجىڭ، شاتاق تۋدى. مەن بۇل كەزدە دارمەنسىز كۇيدە ديۆاندا ورنىمنان قوزعالا الماي جاتقانمىن. كوميسسار ول جاققا پارتيا ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسىن جىبەرگەن، مەنىڭ بۇيرىعىم جەتكىزىلمەگەن، ولار وندا بارىپ تۇتاس اسكەري سوۆەت قۇرىپتى، بۇل جونىندە مەن بىلگەن جوقپىن. وندا يسلامقۇلوۆتى سوعا باستاعان.
ارينە، جاعداي اۋىر، قيىن ەدى، ولار بىلاي دەگەن: «مومىش ۇلى بىزگە سەنە بەرمەيدى، سەن وعان تەلەفونمەن، ءسىرا، مىنا ادامدارمەن قورعانىپ بولماس دەپ ايت»، - دەيدى. سودان كەيىن ماعان لوگۆينەنكو كىرىپ: - جۋكوۆ تەلەفون سوقتى، ولىمگە بارا جاتىرمىن دەپ مەنىمەن قوشتاستى. ونىڭ سوڭعى ءسوزى مىناۋ بولدى: «مەن وسى جەردە ۇرىستى باسقارىپ وتىرعان ادامدى كورسەم دەپ ەم»، - دەدى. بۇل ماعان بىلدىرىلگەن يشارا ەدى. جۋكوۆتى دا تۇسىنەمىن - مەنىڭ بۇيرىعىم ونى قورلاعانداي بولعان. جارالى ادامدى ونىڭ دا ۇرىس باسىندا بولۋى كەرەك دەپ تالاپ ەتۋى دە ادىلدىك بولماس ەدى. يسلامقۇلوۆ جانىمدى قويار ەمەس. - وڭ جاقتاعى جانە سول جاقتاعى سوعىسىپ جاتقان كورشىلەر كەتىپ قالدى. ءسوزىن، ونىڭ دا شەگىنگىسى كەلەتىنىن سەزىپ تۇرمىن. مەن وعان داۋسىمدى كوتەرە جىگەر بەرە:
- ەي، مۇحامەتقۇل! «ەردى نامىس، قوياندى قامىس ولتىرەدى» دەگەن حالقىمىزدىڭ ماقالى ەسىڭدە مە؟ بۇل «ارىم - جانىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن ءسوز. مەنىڭ بۇيرىعىم - وسى. ءبىر اپتادان كەيىن بۇل ۇرىستىڭ سيپاتتاماسىن قاعاز بەتىنە قازاق تىلىندە جازىپ ءتۇسىردىم، قازىر ول ديۆيزيا ارحيۆىندە. جارتى ساعات وتىسىمەن مۇحامەتقۇل تەلەفون سوقتى: - شابۋىلعا شىعىپ بارامىز. - جارايدى، بارىڭدار، - دەدىم. بەس مينۋتتان سوڭ تاعى دا تەلەفونمەن حابارلاسىپ: - كەتتىك، - دەدى.
ول جان- جاقتان جينالعان 45 اداممەن جاۋعا قارسى شابۋىلعا شىقتى. ونى توقتاتپاق بولعان ەكەن، ءبىراق ول كونبەگەن، نەمىستەردىڭ تاس- تالقانىن شىعارىپ، مىقتى سوققى بەرگەن. جاعداي قالپىنا كەلتىرىلدى. يسلامقۇلوۆتىڭ ءساتتى جاساعان قارسى شابۋىلىنان كەيىن بارىپ ءوزىمىزدى ايتارلىقتاي قولايلىراق سەزىنىپ قالدىق. كەش ءتۇستى. پشەنيچنىيدى - وبوزبەن، ازىق- تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمىنىڭ باستىعىن، الىپساتاروۆتى، الدىڭعى شەپتەن بوزجانوۆ پەن سۋليمانى شاقىرتىپ الدىم دا:
- ازىق- تۇلىكتى جەتكىلىكتى ەتىپ الىڭدار، سول جانە وڭ قاناتتاعى جاۋىنگەرلەرگە اپارىپ بەرىڭدەر، - دەپ تاپسىردىم.
تەلەفونمەن بارلىق مايدانداعى ءاربىر سولداتقا كەشكى تاماققا ءبىر كيلوگرامنان كولباسا جانە ىشىمدىك بەرىلەدى، بايلانىسشىلاردى جىبەرىڭدەر دەپ، حابارلاڭدار دەپ تاپسىرما بەردىم. مۇنداي حابار تەز، توقتاۋسىز جەتەدى. جىبەرگەن جاۋىنگەرلەرىم ارالاپ، ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا قايتىپ ورالدى. نە نارسە انىقتالدى دەسەڭىزشى: جالعىز ءوزىم عانا قالدىم دەگەن كومانديردىڭ - 45 ادامىن، 7 ادام قالدىق دەگەننىڭ - 70 ادامىن، يسلامقۇلوۆتىڭ - 55 ادامىن تاپتىق. بۇل ساندى كوميسسارىما بەرىپ:
- ءما، وقى. ەندى جۋكوۆ ماعان رەنجىمەي- اق قويسىن. سىزبەن تالاسىپ ەدىك، كىمدىكى دۇرىس بولىپ شىقتى؟ باتالوننىڭ تەگىس قىرىلىپ، كومانديردىڭ ءتىرى قالعانىنا مەن سەنبەيمىن. ال ەگەر ءتىرى قالسا، سوڭعى دەمى بىتكەنشە شايقاسىپ ولۋگە ءتيىس. وسىنداي قورىتىندىدان كەيىن بارىپ مەن جۋكوۆ پەن ۆەتحوۆتى ۇرىسقا جىبەردىم، ەگەر پولكتە جالعىز قالعان بولساق، وندا سولداتتارداي ءبىز دە ايقاسقا كىرەر ەدىك، - دەدىم.
سويتسەك، جاۋىنگەرلەرىمىز ەشقايدا دا كەتپەپتى. باتالون كومانديرى ءوز سولداتتارىن جوعالتىپ العان، ال جاۋىنگەرلەر شىن مانىندە جاۋمەن ايقاسقان، سولداتتاردىڭ ەندى ءبىر بولىگى قالقادا تۇرىپ، پاناعا جاسىرىنىپ ۇرىس سالعان. ەرجۇرەك سولداتتارىمىزدىڭ داڭقى ارتا بەرسىن دەيىك! وسىنداي دوزاقتىڭ ىشىندە باتالون كومانديرلەرى جاۋىنگەرلەرىن باسقارا الماي، اداسىپ قالعان. وسىدان كەيىن بارىپ بىلاي دەدىم:
- ال ەندى ءوز قىزمەتكەرلەرىڭىزدى جىبەرۋگە ارەكەتتەنىڭىزدەر، ولار ءوز ادامدارىن باسقارا بىلەتىن بولسىن. ۇرىستا سولداتتاردى باسقارا الماعانى ءۇشىن قاتاڭ جازالانۋعا لايىق، ءبىراق ءارقايسىسى ءوز پارىزىن ادال ورىنداپ شىققاندىقتان، كىنالارىن كەشىرەمىن. ءسويتىپ ءارقايسىسىن بۇرىنعى قىزمەتتەرىنە قويدىق، پولك ەرتەڭىنە ءوز باتالون كومانديرلەرىنىڭ باسشىلىعىمەن ۇرىسقا قايتا كىردى.
1941 - جىلعى 8 - دەكابر كۇنى 8- گۆارديالىق ديۆيزيا وڭ جاق جانە سول جاق قاناتىنداعى باسقا بولىمدەرمەن بىرلەسە قيمىلداپ، ورتادا 1073-پولك، سول جاعىندا 1077-پولك، وڭ جاقتا 1075- پولك ۇرىس جۇرگىزە، ءبىزدىڭ اسكەرلەر قارسى شابۋىلعا كوشتى، جەردىڭ استان- كەستەڭىن شىعارعان ءتورت ساعاتقا سوزىلعان ارتيللەريالىق دايارلىقتان كەيىن نەمىستەردى كريۋكوۆو ستانتسياسى مەن دەريەۆنياسىنان قۋىپ شىقتىق، ءسويتىپ كوپ ولجاعا كەنەلدىك. ءبىر عانا 1073- پولك ۋچاسكەسىندە جاۋدىڭ 18 تانكىسىن قولعا تۇسىردىك. دۇشپاندى وكشەلەي تىقسىرىپ يستراعا دەيىن جەتتىك، يسترانى ءورت شالعان، دۇشپان شەگىنىپ بارا جاتىپ، جولدى ابدەن مينالاپ، ارەرگاردتى ۇرىس جۇرگىزدى. ءبىزدىڭ اسكەرلەرىمىز يستراعا كەلىپ جەتتى، ال دۇشپان بولسا وزەننىڭ ارعى بەتىنە ءوتىپ ۇلگەرىپتى، جاۋدى ىزىمەن ۆولوكولامسكىگە دەيىن قۋىپ كەلگەن وزگە بولىمدەر دە جەتىپ ۇلگەردى. وسى جەردەن ءبىز كەرى قايتا جاساقتالۋعا ناحابينو ستانتسياسىنا بۇرىلدىق. بۇرىن مايور ستاريكوۆ باسقارعان 1075-پولككە مەنى كوماندير ەتىپ تاعايىندادى.
ءبىراق پولككە بار بولعانى ءۇش- اق كۇن باسشىلىق جاسادىم، سودان كەيىن مەنى ديۆيزيا شتابىنا، گەنەرال ريەۆياكينگە شاقىردى. ونىڭ قابىلداۋىندا ەگوروۆ تا وتىر ەكەن. بايقايمىن، ءارتۇرلى اڭگىمەلەر قوزعالدى. ەگوروۆ مەنى جاقسى ادام، جاقسى كوماندير، ءبىراق اسكەري ادام رەتىندە ءالى جاس، تاجىريبەسى از دەدى. ىشتەي جاس بولساق، جاس شىعارمىز دەپ ويلانىپ وتىرمىن. مەن ولاردىڭ ءشۇبالانىپ، ءبىر نارسەنى باتىپ ايتا الماي وتىرعاندارىن سەزدىم. اقىرىندا ىڭعايسىزدانا قوزعالىپ ريەۆياكين:
- ءبىز ءسىزدىڭ باتالون كومانديرى، سودان كەيىن پولك كومانديرى بولعاندىعىڭىزدى بىلەمىز، ءبىراق ءسىز ماماندىعىڭىز بويىنشا ارتيللەريسسىز توي. قولباسشى پولكوۆنيك كاپروۆتى بۇرىنعى قىزمەتىنە قايتا قويۋعا بۇيىردى، - دەدى. مەن بىلاي دەدىم: - جولداس گەنەرال، مەن ەش ۋاقىتتا پولككە كوماندير بولايىن دەپ تالاپتانعان ەمەسپىن، مەنىڭ ەشقانداي اسكەري ءبىلىمىم دە جوق، ال پولكوۆنيك - قارت كوماندير، ول مەنەن بۇرىنىراق سوعىسقان.
- مىنە، جارايسىڭ، ال ءبىز ءسىزدى ديۆيزيا شتابىنا قالدىرايىق دەپ ەدىك.
- جوق، مەنى ءوز باتالونىما قالدىرىڭىز.
- قولباسشى ءسىزدى باسقا پولككە كوماندير ەتىپ جىبەر دەپ ەدى، ءبىراق ءبىز جىبەرگىمىز كەلمەيدى. ءسويتىپ قىرعىن ۇرىس كەزىندە پولك كومانديرى بولىپ تاعايىندالعان مەنى بۇل قىزمەتتەن دەمالىس كەزىندە پولك كومانديرىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە اۋىستىردى. بۇل وپەراتسيالار جونىندە دە قورىتىندى جاساۋعا ۋاقىت تاپشى بولىپ وتىر.
پولك كوميسسارى لوگۆينەنكو تۋرالى ءبىر- ەكى اۋىز ءسوز ايتا كەتەيىن. مۇندا مەن شاماسى ونى مىنەپ تە، ماقتاپ تا العان سياقتىمىن. ونىڭ بويىنا وتە اقىلدىلىق پەن تىم اقىماقتىق قاسيەت ۇيلەسە بىتكەن ەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ودان ادامنىڭ بويىنداعى جاقسى قاسيەتتەر مەن جامان قاسيەتتەر تابىلاتىن. ول بويىنداعى وسىنداي جامان قاسيەتتەرىنەن ارىلعان بولسا، الىسقا بارار ەدى، جاۋىنگەرلەردىڭ دە سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن بولار ەدى، امال نە، ول ءوز «مەنىن» تىم جوعارى قوياتىن. قىزعانشاق ادام بولدى. ۇلكەن كوللەكتيۆتىڭ ىشىندە قىزعانشاقتىق كورسەتەتىن، ءوزىن جوعارى قوياتىن، اتاققۇمار جان ەدى. ونىڭ جاۋىنگەرلىك ەڭبەگى زور، ءارى باتىل بولاتىن. جاۋىنگەرلىك ناگراداسى دا بار، ءبىراق ونى بۇلدىرەتىن وسى وزىمشىلدىك «مەنى» بولاتىن. ءبىز ەكەۋمىز كوپتەگەن ۇرىستاردى بىرگە وتكەردىك، مىنەز- قۇلىقتارىمىزدان تۋىپ قالاتىن تالاس- تارتىستار مەن ەگەستەن كوبىنەسە قاشىپ، جاقسى جۇمىس ىستەسە الدىق.
ونىڭ تۇلعاسىن قىسقاشا بىلاي سيپاتتاۋعا بولار ەدى: تابيعات ونىڭ بويىنا جاقسىلىق پەن جاماندىقتى، ادىلدىك پەن زۇلىمدىقتى، بيلىك قۇمارلىقتى، مەنمەندىكتى، ۇلىقتىق پەن مانساپقورلىقتى، شىنشىلدىق پەن جالعان وسەكشىلىكتى، اشىقتىق پەن ەكىجۇزدىلىكتى دە بەرگەن، تۇجىرىمداپ ايتقاندا، ءبىر باسىنا جەتەرلىك ەسەرسوقتىعى بار ۇلكەن ادام ەدى. مەن ءبىزدىڭ داڭقتى جاۋىنگەرلىك ىستەرىمىزدى سۇيىسپەنشىلىكپەن ەسكە الىپ، ءوز كوميسسارىما ەرەكشە قۇرمەت تە بىلدىرەمىن. وعان مايداندا جۇرگەندە- اق وسىنداي مازمۇندا ارنايى حات جازعانمىن، وعان سىزدەردىڭ ارالارىڭىزدا بۇكپەسىز باعا بەرىپ وتىرعانىم دا سوندىقتان.
* * *
ستارو- رۋس - حولم كوريدورى. ديۆيزياعا باسشىلىقتى ازامات سوعىسىنىڭ سولداتى، العاشقى قىزىل كومانديرلەرىنىڭ ءبىرى گەنەرال- مايور يۆان ميحايلوۆيچ چيستياكوۆ قابىلدادى. مىنەز- قۇلقى وتە قاراپايىم ءارى اق كوڭىل ادام بولاتىن. تاجىريبەسى مول، سيرەك ۇشىراساتىن تالانتتى كوماندير ەدى، قىزبا مىنەزدى، ءبىراق ءاردايىم پاراساتتىلىق تانىتاتىن. جالپى جاعداي مىنانداي: ستارايا رۋسسا، حولم، دەميانسكوە، وحۆا، توروپەتس، سولتۇستىك جاعىندا - لىچكوۆا ستانتسياسى تۇر. لىچكوۆا ستانتسياسىنا الىپ باراتىن تەمىر جولدى نەمىستەر سەنتيابردە- اق ىستەن شىعارىپ تاستاعان ەدى. مىنا جەردەن لەنينگراد مايدانى وتەدى (سۋرەتىن سالىپ كورسەتەدى) ، سودان كەيىن مىنا جەرگە ءيىپ، مۇندا دەميانسكوە، سودان كەيىن تاعى دا ءيىپ مايدانداردىڭ ورنالاسۋىن سىزىپ كورسەتەدى.
باس كوماندوۆانيەنىڭ ويى بىلاي: يلمەن كولىنىڭ وڭتۇستىك جاعىنان ءبىر توپ سولتۇستىكتەن سوعادى. ەكىنشى توپ توروپەتس- حولم جالپى باعىتىمەن كالينين مايدانىمەن شىعىستان سوققى بەرىپ، دۇشپاننىڭ دەميان توبىن قورشاۋدا قالدىرا وتىرىپ، ەكى مايداندى - سولتۇستىك- باتىس جانە كالينين مايدانىن حولم اۋدانىندا قوسۋ. باس كوماندوۆانيەنىڭتۇپكى ويىن (اسكەرلەردى ورنالاستىرۋ جونىندەگى) كوزگە نايزا سياقتى ەلەستەتۋگە بولادى. نايزانىڭ ۇشىن بۇل جەردە گەنەرال- مايور ليۋزيكوۆ باسشىلىق ەتكەن 2-گۆارديالىق كورپۋس اتقاردى، ونىڭ قۇرامىنا گەنەرال يۆان ميحايلوۆيچ چيستياكوۆ باسقاراتىن 8-گۆارديالىق ديۆيزيا دا كىردى. ودان ءارى گەنەرال- لەيتەنانت پۋركايەۆتىڭ (كەيىننەن گەنەرال- پولكوۆنيك بولدى) مايدانىنا جالعاساتىن.
سولتۇستىكتەن دۇشپانعا سوققىنى 2-گۆارديالىق كورپۋس جاساماق. وسى 2-كورپۋستىڭ قاراماعىنا 8-گۆارديالىق ديۆيزيا جانە بىرنەشە بريگادا، سونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق 26 جانە 75-بريگادا كىردى. كەيىننەن بۇل بريگادالار گۆارديالىق ديۆيزيا بولدى. ال مىنا نايزانىڭ قادالار ۇشىن اسكەري تىلدە اۆانگارد دەپ اتايدى. ودان ءارى نايزانىڭ ۇشى - ديۆيزيانىڭ 1073-پولكى بولدى، قازىر ول تالعارلىق 19-گۆارديالىق اتقىشتار پولكى دەپ اتالادى. سونىمەن سىزدەرگە ۇرىس قيمىلدارىن جۇرگىزەتىن بولىمدەردىڭ ورنىن تۇسىندىرۋگە تىرىستىم. سولتۇستىكتىڭ قاقاعان قىسىندا، وڭتۇستىك جاقتان جاڭادان كەلىپ قوسىلعان تىڭ كۇشپەنەن جاياۋ 200 شاقىرىمنان استام ءجۇرىپ ديۆيزيا سەرگيەۆو- پراگا اۋدانىندا مايداندى بۇزىپ ءوتتى، سودان كەيىن كالينين جانە لەنينگراد وبلىستارىنىڭ سىڭسىعان ورماندارىنىڭ ىشىمەن قالىڭ قارمەن ومبىلاپ، ۇرىس جۇرگىزە دۇشپاننىڭ تىلىنا 230 شاقىرىمعا دەيىن تەرەڭدەپ ەندى.
دۇشپاننىڭ مايدانىن ءبىزدىڭ اسكەرلەرىمىز بۇزىپ- جاردى. ديۆيزيا ۇرىس جۇرگىزە العا جىلجىدى. ونىڭ الدىنا قويىلعان تاپسىرما جاۋدىڭ دەميان توبىن - 16-نەمىس ارمياسىن قورشاۋدا قالدىرىپ، كالينين مايدانىن سولتۇستىك- باتىس مايدانمەن قوسۋ بولاتىن. جاۋدىڭ مايدانىن بۇزىپ وتكەن كەزدە 1075-پولكتىڭ كومانديرى پولكوۆنيك كاپروۆ سىرقاتتانىپ قالدى. 1077-پولككە شەحتمان باسشىلىق ەتتى. 1075-پولكتى باسقارۋدى مەن قولىما الدىم. ال 1073-پولكتى پودپولكوۆنيك يۆانوۆ باسقاردى. جۇرگىزىلگەن ۇرىستاردىڭ ىشىنەن ەكى- ءۇش شايقاسقا توقتالىپ، سونىمەن اڭگىمەمدى اياقتاسام دەيمىن.
سىزدەر جالپى تۇردە بولسا دا قورعانىس پسيحولوگياسىمەن تانىستىڭىزدار، ول جونىندە العاشقى اڭگىمەمدە ايتتىم. ال الدىمىزدا بولاتىن ۇرىستار مۇلدە باسقاشا، ياعني بۇل شابۋىلعا شىعۋ ۇرىسى بولدى، موسكۆا تۇبىنە قاراعاندا كليماتتىق جاعدايى، تابيعات جاعدايى، اۋا رايى، جالپى احۋال مۇلدەم دەرلىك وزگەشە. ۇرىستىڭ سيپاتى دا، ۋاقىت تا، ۇرىس پسيحولوگياسى دا مۇلدەم ۇقسامايدى. موسكۆا تۇبىندە بىزدەر شەگىنسەك، مۇندا شابۋىلداۋدامىز. العاشقى ۇرىس، اسىرەسە، شابۋىلعا شىعۋشىعا اسا قاۋىپتى. ەگەر شابۋىلعا شىعۋشى العاشقى شايقاستا جەڭىپ شىقسا، وندا مۇنىڭ كەيىنگى ۇرىستارعا ىقپالى وتە زور بولماق. سونداي- اق جەڭىلىسكە ۇشىراعان العاشقى ۇرىستىڭ دا زاردابى كوپ. العاشقى ۇرىستا كەيىن شەگىنگەن جاۋىنگەرلەردى ەكىنشى رەت شابۋىلعا باستاپ شىعۋ قيىنعا سوعادى. جاسقانىپ قالعان سولداتتى العا باستىرۋ قيىن.
ءبىزدىڭ قاراماعىمىزعا جەتكىلىكتى سولدات تاجىريبەسى جوق، اسكەرگە جاڭادان شاقىرىلعان جاس جىگىتتەر كەلىپ قوسىلدى، ولاردان بولىمشە جاساقتاعان كەزدە مەن ءبىرتۇرلى ىشتەي قوبالجىڭقىرادىم. بىرىنشىدەن، ولار تىم جاس ەدى، سىرت تۇلعالارى جاۋىنگەرلىك قالىپقا ءالى تۇسە قويماعان، ولپى- سولپى، قيمىل- قوزعالىستارى شيراق ەمەس. ارينە، جاستىق ادام ءومىرىنىڭ ەڭ ءبىر جاقسى جارقىن كەزەڭى، ءبىراق جاس كەزىندە ادام سونشالىقتى قىزبا، البىرت كەلەدى دە، تاباندا باتىرلىق تا، تاباندا قورقاقتىق تا كورسەتىپ الۋى مۇمكىن. ماعان ۋشانكا كيگەن، سولدات تاجىريبەسىن ءالى الماعان مىنا ولپى- سولپى كورىنگەن جاس جىگىتتەر ونىڭ ۇستىنە نەمىستەردىڭ مىنانداي ەرەكشە قورعانىسى كەزىندە، العاشقى اتىستان- اق زارە قۇتتارى ۇشىپ، ۇرىككەن قويداي جان- جاققا قاشىپ كەتەتىندەي كورىندى. پولكتى شابۋىلعا باستاپ، مەن گۋنديلوۆيچتىڭ باتالونىنان الدىڭعى باتالونعا شىقتىم. نەگە مەن ەڭ الدىندا كەتىپ بارا جاتقان باتالونعا باردىم؟ قالاي بولعاندا دا العاشقى ۇرىستا جەڭىپ شىعۋ كەرەك بولدى. مەن وزىمە وسىنداي مىندەت قويدىم.
العاشقى ۇرىس 1942 - جىلعى 6 - فيەۆرالدا نوۆوسۆينۋحوۆو دەريەۆنياسىندا بولدى. ءبىز نوۆوسۆينۋحوۆوعا جىلجىپ جاقىندادىق، ارامىزدا كاپيتان راسسوحين باسقاراتىن مينومەتشىلەر ۆزۆودى بار. وزدەرىمىزبەن بىرگە سەگىز مينومەتتى سۇيرەپ كەلەمىز. دەريەۆنياعا جاقىنداپ توقتاعان كەزدە، مەن كاپيتان راسسوحينگە بارلىق سەگىز مينومەتتى بىلاي ەتىپ قاتار قويۋعا بۇيرىق بەردىم (سىزىپ كورسەتەدى) . مينومەتتەردى مىنانداي ەسەپپەن اتقىلاعان ۋاقىتتا دەريەۆنيانىڭ ءبىر شەتىنەن، قاق ورتاسىنان جانە ەكىنشى شەتىنەن سوققىلاي الاتىنداي ەتىپ ازىرلەپ، ورنالاستىردىق (چەرتەجدان كورسەتەدى) . مينالارمەن ۇيلەردى جانە وكوپتاردى اتقىلاعان كەزدە ادامدى ونشا كوپ زاقىمداي قويمايدى. شابۋىلعا كوشكەن بولىمدەر ءۇشىن اتىستىڭ پسيحولوگيالىق ءساتى اسا ماڭىزدى: دۇشپان ءۇشىن دە، اسىرەسە، ءبىزدىڭ جاڭادان كەلىپ قوسىلعان جاس كۇشتەرىمىز ءۇشىن دە مۇنىڭ ءمانى ۇلكەن. جاپپاي جارىلىس كەزىندە جەردىڭ اپشىسىن قۋىرىپ اسپانعا بۋداقتاپ كوتەرىلگەن قارا ءتۇتىن مەن جەردىڭ تىكەلەي كورەر كوزگە اسەرى عاجاپ- اق.
شابۋىلعا شىعار ساتتە ءبىزدىڭ سناريادتارىمىز جاۋدى سوققىلاپ، ءۇستى- ۇستىنە تومپەشتەي ءتۇسىپ، كوكتە قويۋ ءتۇتىن بۋداقتاسا، شابۋىلعا كوشكەن سولداتتاردىڭ كوڭىل- كۇيلەرى كوتەرىلە تۇسەدى. ال ەگەر ارتيللەريانىڭ كومەيى بىتەلىپ قالسا، ولاردىڭ سالى سۋعا كەتىپ، رۋحى ءتۇسىپ، جاسىپ قالادى. وسى جەردە مەنىڭ جاس جاۋىنگەرلەرىمنىڭ ساعىن سىندىرىپ الماي، كوڭىل- كۇيلەرىن كوتەرىپ، رۋحتاندىرىپ تاستاۋ كەرەك بولدى. ۋستاۆ پەن مينومەتتەردى ءتيىستى ارا قاشىقتىقتا ورنالاستىرۋ ءتارتىبىن بۇزۋ وسىنداي جاعدايلاردان كەلىپ تۋىپ ەدى (چەرتەجدان كورسەتەدى) .
- مينالاردى الىڭدار! - دەپ كوماندا بەردىم. - قۇپ بولادى، الدىق! - وقپانعا الىپ بارىڭدار! قويىڭدار! سەگىز جاۋىنگەر سەگىز مينومەتتى وقتاپ، ءبىر مەزگىلدە سەگىز رەت اتتى، ءبىر ۋاقىتتا تىنىشتىقتى بۇزا سەگىز مينا جارىلدى. بۇل تاڭ الدىندا بولعان ەدى، نەمىستەر ءالى توسەكتە ۇيىقتاپ جاتقان.
- مينالاردى الىڭدار! ەكىنشى رەت سەلونىڭ ءبىر شەتىن اتقىلادىق، ءۇشىنشى رەت سەلونىڭ ەكىنشى شەتىنە سەگىز مينومەتپەن ءبىر مەزگىلدە مينا جاۋدىردىق. اتىستى تاعى، ودان سوڭ قايتا تاعى دا قايتالادىق. ءسويتىپ سەلونىڭ ەكى شەتى مەن ورتاسىندا 48 مينا جارىلدى. اسەرى جاۋىنگەرلەرىمدى قاناتتاندىرىپ- اق تاستادى. بىردەن سەگىز مينا ۇلي، ىسقىرا ۇشقان ۋاقىتتا، داۋىسى قۇلاقتى تۇندىرىپ جىبەرەدى دە، جارىلعان كەزدە تالاي جەردى تىپ- تيپىل ەتەدى. جاۋدى وراعىتىپ ءبىرىڭعاي اۆتوماتشىلار روتاسىنىڭ ۆزۆودى وق جاۋدىردى، ونىڭ ساياسي جەتەكشىسى مالىك عابدۋللين بولاتىن.
ۇرىس ەكى ساعاتقا سوزىلدى، دەريەۆنيا جاۋدان تازارتىلىپ، ازىق- تۇلىك، قارۋ- جاراق تيەلگەن 85 اۆتوماشينا، 25 تۇتقىن قولعا ءتۇستى، ۇرىس دالاسىندا 80 نەمىستىڭ ولىگى قالدى. العاشقى شابۋىلعا شىققان ۇرىسىمىز ءساتتى اياقتالدى. ءبىراق وسى جەردە جاڭادان كەلگەن جاس جاۋىنگەرلەر ءبىر شاتاق ءىس جاسادى، مۇنداي ىسكە مەنىڭ جاۋىنگەرلەرىم موسكۆا تۇبىندەگى ۇرىستا جول بەرمەگەن بولار ەدى.
بۇل وقيعا مىناۋ. جاۋىنگەرلەرىم اش قۇرساق بولاتىن، كۇن وتە سۋىق. باسپانا كورمەگەلى ءبىر جارىم اپتاداي بولدى، ءبارىنىڭ دە ايازدان بەتى- قولى، مۇرنى ۇسىگەن، ال مۇندا قولعا تۇسكەن نەمىس ماشينالارىنىڭ ىشىندە كونفەت، اراق جانە ازىق- تۇلىك بار بولىپ شىقتى. ارينە، اش كەلە جاتقان جاۋىنگەرلەر دەريەۆنيا جاۋدان جارتىلاي تارتىپ الىنعانىنا دا قاراماستان، كونفەت، اراق، ازىق- تۇلىكتى كورىپ باس سالعان. كەلە جاتىپ جاۋىنگەرلەرىمنىڭ ماشينالاردىڭ جانىندا توپتانىپ قالعانىن كوردىم، بىرەۋلەرى بوتەلكەلەردىڭ تىعىنىن الىپ جاتىر، ەكىنشىلەرى اۋزىنا باسىتقى سالۋدا. وسى بەيعام ءساتتى پايدالانىپ نەمىستەر قارسى شابۋىلعا شىعۋى مۇمكىن، وندا ءبارى ءبىتتى دەگىن. مەن ءجۇرىپ بارا جاتىپ «العا!» دەپ ايقايلادىم، ال انالار بولسا ماشينانىڭ ىشىنەن تۇرتكىلەكتەنىپ اينالشىقتاپ شىعار ەمەس. ءبىر ماشينانىڭ جانىندا جاۋىنگەرلەر شاڭعىلارىن تاستاي سالا توپىرلاپ كونفەتكە ۇيمەلەپ قالدى. جاقىنداي بەرگەنىمدە، جاۋدىڭ ميناسى جارىلىپ، بىردەن 12 جاۋىنگەرىمدى مەرت ەتتى.
اۆتوماتشىلار روتاسىنىڭ كومانديرى كاپيتان ياكۋبەنكونىڭ جانىنا كەلىپ:
- انا باسقا توپتى ماشينانىڭ جانىنان قۋعىن، - دەدىم. ول جۇگىرىپ بارىپ، تەز ارادا جارلىق بەرۋدىڭ ورنىنا ءتۇسىندىرىپ، تالقىلاي باستادى. ءبىراق مىنانداي جاعدايدا بۇلاردىڭ ارەكەتتەرىن تالقىلاۋعا بولا ما؟ بۇل جەردە مىنا اقىل- ەستەن ايىرىلعان «ولجاشىلارعا» كۇشپەن، امىرمەن ىقپال ەتۋ قاجەت. دەريەۆنيانى تولىق يەلەنگەننەن كەيىن، جاۋىنگەرلەردى جيناپ الىپ: - جەڭدەر!- دەدىم. ولگەندەردىڭ جانىنا قويۋعا بۇيىردىم دا:
- بۇعان كىنالى كىم؟ نەعىلعان ماسقارالىق، السىزدىك! وسىنداي قاۋىپتى ۋاقىتتا كونفەتكە مالدانىپ.. . ياكۋبەنكوعا بۇرىلىپ بىلاي دەدىم:
- سەن بە بۇلاردى ولجا زاتقا كورسەقىزار ەتىپ تاربيەلەگەن! ءسويتىپ ءمىنىس اتىما وتىردىم دا، ءجۇرىپ كەتتىم. ولار باستارى سالبىراپ ۇيالعاننان جەرگە كىرىپ كەتە جازدادى. نوۆوسۆينۋحوۆودا جۇرگىزىلگەن ۇرىستا وسىلايشا جەڭىسكە جەتكەن ەدىك. وسى وقيعادان كەيىن باتالون قايتىپ ولجا زاتتاردى كوزسىز تارپا باس سالمايتىن بولدى.. . گۋنديلوۆيچتىڭ ەكىنشى باتالونى حولمنىڭ وزىنە دەيىن جەتتى. العاشقى قاقتىعىستى، شايقاستى قالايدا ءساتتى وتكىزۋ كەرەك، مۇنىڭ ءوزى سولداتتىڭ رۋحىن كوتەرەدى. سولدات دەريەۆنيانى جاۋدان تارتىپ العان ۋاقىتتا، ول نەمىستەردىڭ شەگىنىپ بارا جاتقانىن ءوز كوزىمەن كورگەن كەزدە قاناتتانىپ، ءوزىن جەڭىلمەيتىندەي سەزىنىپ، العا سەنىممەن ۇمتىلادى.
كەلەسى ەرەكشە ۇرىستارعا سوكولوۆو جانە بورودينودا بولعان ۇرىستى جاتقىزامىن. نەمىستەردىڭ تۇبىردەن سوعۋ دەيتىن تاكتيكالىق ءادىسى بار. سوعىسۋشى جاق مايداندى بۇزىپ وتكەندە، نەمىستەر نەگىزگى كۇشتى العا وتكىزىپ جىبەرەدى. تۇبىردەن سوعۋ دەپ تاعى دا قايتالاپ ايتامىن - بۇل نەمىستەردىڭ وتە ءسۇيىپ قولداناتىن تاكتيكاسى، بۇل سوعىس ىسىندە قۇندى قازىنا بولىپ تابىلادى. راس، بۇل تاكتيكانى بۇرىندا، ەرتەدە قولدانعان، ءبىراق بۇل ءادىس ءوزىنىڭ اتى مەن قولدانىلۋى جاعىنان نەمىس تاجىريبەسىندە عانا جۇيەگە تۇسكەن.
مەن تاريحشى ەمەسپىن، تۇبەگەيلى تۇردە دالەلدەي المايمىن، ءبىراق قالاي بولعان كۇننىڭ وزىندە مانيەۆردىڭ بۇل فورماسى تاكتيكادان ستراتەگيالىق ويعا دەيىن العاندا سوعىس ونەرىنىڭ قازىناسى بولىپ تابىلادى. ماماندىعىم ناسيحاتشى ەمەس، ءارى جاقسىنى نەسىنە بۇگىپ جاسىرامىز. مىنا جاعدايعا وبەكتيۆتى قارايىق. جاقسى دەگەن نارسەگە شىندىق تۇرعىسىنان قارايىق، ءبىزدىڭ اسكەرلەرىمىز مايداندى بۇزىپ وتكەندە، نەمىستەر مۇنداي ءادىسىن حاركوۆ تۇبىندە قولدانىپ، تۇبىردەن سوقپاق بولدى، ءسويتىپ بىزگە جاۋ باسىپ العان اۋدانعا تەرەڭدەپ ەنىپ، تىلدا قيمىلداۋعا مۇمكىندىك بەردى. گەنەرال چيستياكوۆتىڭ ارتىقشىلىعى سول، ول نەمىستەردىڭ ارام نيەتىن بىردەن- اق اڭعارا ءبىلدى. سوكولوۆو دەريەۆنياسىن نەمىستەر شىعىسقا قارسى سوققى بەرۋ ءۇشىن پلاتسدارم رەتىندە تەگەۋرىندى تۇردە قورعاۋدا، كوبىلكينو دەريەۆنياسىن دا شىعىستان قارسى سوققى بەرۋ ءۇشىن قاتتى قورعاۋدا، ياعني نەمىس كوماندوۆانيەسى ءبىزدىڭ نايزاداي قادالعان كورپۋستى وتكىزىپ جىبەرىپ، سودان كەيىن قورشاۋعا الىپ سىعۋعا تاپسىرما العان. سوندىقتان دا شىعىستا كوبىلكينو، ال باتىستا - سوكولوۆو دەريەۆنيالارى ءۇشىن ۇرىس جۇرگىزىلۋدە. بۇعان دەيىن1077- پولك ۇرىسقا كىرگەن جوق ەدى، ءبىراق ەندى گەنەرال چيستياكوۆتىڭ شەشىمىمەن ۇرىسقا ەنگىزىلىپ، ونىڭ الدىنا - سوكولوۆو دەريەۆنياسىن جاۋدان تارتىپ الۋ مىندەتى قويىلدى.
پودپولكوۆنيك شەحتمان مىنەز- قۇلقىندا ءبىر جاقتىلىق بايقالاتىن، ساۋىسقاننان ساق ادام بولاتىن. مەن كومانديردىڭ بويىندا ساقتىق پەن باتىلدىق سياقتى قاسيەتتەر ۇيلەسىمدى بولۋعا ءتيىس دەپ سانايمىن. وندا ساقتىق، وزىمشىلدىك باسىم ءتۇسىپ جاتاتىن. ول بولسا ءۇش باتالوندى بىردەي ۇرىسقا سالعان، الايدا بۇل ۋاقىتتا 1073-پولك سوكولوۆو دەريەۆنياسىن قويا تۇرىپ، ۇرىسقا كىرگەن ەدى. وسى سوكولوۆو باعىتى ءۇشىن ءبىز دۇشپانمەن ءۇش تاۋلىك بويى اياۋسىز ارپالىستىق. گەنەرال چيستياكوۆ مەنى وزىنە شاقىرىپ الدى. بۇل ۋاقىتتا گۋنديلوۆيچتىڭ باتالونى مەن اعا لەيتەنانت كليمەنكونىڭ باتالونى 15 شاقىرىمداي جەردە تۇرعان. پولكتىڭ ارتيللەرياسى دا سوندا. سوكولوۆو توبى نەگە وسىنشاما ۇزاق ۋاقىت بوگەلدى؟
سەبەبى نەمىستەر قوسىمشا كۇش، قارۋ- جاراق پەن ازىق- تۇلىكتى ۇنەمى جەتكىزىپ ۇستەمەلەپ تۇردى. سوكولوۆو دەريەۆنياسىن الۋ ءۇشىن قارۋ- جاراق، ازىق- تۇلىك جەتكىزىپ تۇراتىن كۇرە جولدى قايتكەندە دە قيىپ تاستاعان ءجون، گەنەرالعا نەمىستەردى جابدىقتاپ تۇرعان جول تروشكوۆو دەريەۆنياسىن باسىپ وتەتىندەي كورىندى. 1075-پولككە سوكولوۆونىڭ سولتۇستىك باتىس جاعىنان شىعىپ، تروشكوۆو دەريەۆنياسىن تاڭعى ساعات 8-دە دۇشپاننان تارتىپ الۋ مىندەتى قويىلدى. گەنەرال چيستياكوۆ تابيعاتىنان اق جارقىن، ەر كوڭىلدى، ادەمى ءازىل- قالجىڭى بار ادام بولاتىن. ول مەنىڭ الدىما مىندەت قويىپ: - ەگەر جاۋدان ەرتەڭ تاڭعى ساعات 8-دە دەريەۆنيانى تارتىپ الساڭ، وندا مەن سەنى سۋۆوروۆ دەپ اتايمىن، - دەدى. شتابقا بارلاۋ جاساۋعا تاپسىرما بەردىم، پولك ء(بىر جارىم باتالون) ورنىنان قوزعالدى.
ماۆرينو دەريەۆنياسىنان سوكولوۆوعا دەيىن اينالانىڭ ءبارى جالاڭاش، اشىق. قارايمىن، اسپاندا جاۋدىڭ بەس سامولەتى كورىنەدى. پولك بولسا، ساپپەن كەتىپ بارادى. وسى جەردە ەستە قالارلىق ءبىر وقيعا بولدى. مۇحامەدياروۆ ەكەۋمىز ءسال كىدىرىپ قالعان ەدىك. باتالون قالىڭ قاردى كەشىپ شۇبىرا كەتىپ بارادى. مىنا اشىق الاڭدا نەگە ەكەنى بەلگىسىز پولك تۇرىپ قالعانىن كوردىم. ماۆرينو اۋدانىندا جاۋ سامولەتى اسپاندا اينالا ۇشىپ، شۇيىلە بومبا تاستاۋدا. بۇل ساعات 12-دە بولعان ەدى، تاپا- تال ءتۇس، نەمىستەر تۇتاس پولكتى جايپاپ جىبەرۋى مۇمكىن. اسىعا باسىپ پولكتىڭ ارتىنان قۋىپ جەتتىم. مۇحامەدياروۆ انا جاقتا قالىپ قويدى. نە بولىپ قالدى؟ سويتسەك، نەمىستەر الاڭدى مينالاپ تاستاپتى. مەن شتاب باستىعىنا جان- جاقتى بارلاۋ جۇرگىزۋدى ۇيىمداستىرۋعا بۇيرىق بەرگەنىمدە، ول بۇل ىسكە بىلىكتى ادامداردى - ساپەرلەردى، ارتيللەريستەردى تارتۋى كەرەك ەدى. - ءيا، جولداس كوماندير، - دەيدى، ءبىراق ءبىز ەشنارسە ىستەي المادىق، ساپەرلەر جوق بولاتىن. شتاب باستىعىن شاقىردىم.
- ساپەرلەر بارلاۋشىلاردىڭ قۇرامىندا نەگە بولمادى؟
ول: - مينا ىزدەۋشىلەرسىز ساپەرلەردى جىبەرۋ قاۋىپتى، ال مينا ىزدەۋشىلەردى ينجەنەرلىك قىزمەت باستىعى بەرمەدى، - دەپ جاۋاپ بەردى. - مەن ينجەنەرلىك قىزمەت باستىعىن شاقىرىپ الدىم، ول دانيلوۆقا سىلتەدى، ال بۇل بولسا شتاب باستىعىنا سىلتەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ەشكىم دە كىنالى ەمەس، ال جاۋىنگەرلەردىڭ توبەسىنەن ناقتى ءقاۋىپ ءتوندى - جاۋ سامولەتى كورىنسە، پولكتىڭ ءبارىن جۋساتىپ كەتپەك. ينجەنەرلىك بارلاۋدى قامتاماسىز ەتە الماعاندارىنا اشۋ- ىزام كەلىپ بىلاي دەدىم:
- جولداس شتاب وفيتسەرلەرى، ۇيالمايسىڭدار ما؟ مەن سەندەر ءۇشىن پولكىمدى قۇربان ەتە المايمىن! وسىنداي ۇنامسىز وقيعا بولعان ەدى. سوڭىمىزدا قالىپ قويعان مۇحامەدياروۆ كەلىپ جەتتى. - شتاب وفيتسەرلەرىنە نە بولىپ قالعان؟ - مەن ولاردىڭ جاۋعا بارلاۋ ۇيىمداستىرماعانىن ايتتىم. مينا نەگە جارىلماعان دەسەڭىزشى، سويتسەك، قاتتى ايازدان مينانىڭ بەتكى جاعىنا قالىڭداۋ مۇز تۇرىپ قالىپتى.
شتاب - بۇل ۇلكەن ءىستىڭ ۇيتقىسى. گەنەرال پانفيلوۆتىڭ اتىنا جازعان راپورتىم كەزدەيسوق ساقتالىپ قالىپتى. تەكسىن وقىپ بەرەيىن. «مەن بۇرىنعى شتاب قىزمەتكەرى جانە دە بۇگىندە باتالون كومانديرى رەتىندە، مىنا اۋىر ۇرىستاردان كەيىن دانا ەنگەلستىڭ وفيتسەرلەر بىلىكتىلىگىنىڭ تومەندىگى ءدال شتاب قىزمەتىندەگىدەي ەش نارسەدە زياندى كورىنىسىن تاپپاس دەگەن ەسكەرتۋىنىڭ ءمانىن تۇسىنگەن ەمەسپىن. شتاب سەنى تاعدىر تالكەگىنە قالدىرعان وكىنىشتى ساتتەردە شتابتى دايارلىعى جوق، ءبىلىمسىز كومانديرلەرمەن تولىقتىرعاننان گورى ولاردىڭ بولماعانى دۇرىس ەكەندىگىن ءومىر تاجىريبەسىنەن كوردىم. شتابقا قاتىستى مەنىڭ تاراپىمنان ايتىلعان بۇل پىكىردى دورەكىلىك دەپ تاپساڭىز - ءوزىمنىڭ ءسوزىم ءۇشىن قانداي دا جاۋاپكەرشىلىكتى موينىما الامىن» .
راپورت 1941 -جىلعى نويابردىڭ باسىندا جازىلدى. الايدا پانفيلوۆ ماعان بۇل ءۇشىن ۇرىسقان جوق. شتاب باستى ۇيىمداستىرۋشى، ول بۇلدىرسە، ءبارىن دە قۇرتۋى مۇمكىن، سوندىقتان مەنىڭ شتاب وفيتسەرلەرىنە جاساعان قاتالدىعىم تىم قاتىگەزدەۋ كورىنۋى ىقتيمال، ءبىراق باسقاشا ىستەۋ ءجون ەمەس. شتاب ءوز مىندەتىن نەمكەتتى اتقارعان ەكەن، ال اسكەرلەرگە الاڭنان ءوتۋ كەرەك، سوندىقتان وسىلاي جاساۋعا تۋرا كەلدى. سوكولوۆونىڭ سولتۇستىك- باتىسىنداعى ورماننىڭ ىشىندە جينالدىق. رەكوگنوستسيروۆكا دەگەن اسكەري تەرمين بار. ونىڭ ماقساتى نە؟ جەرگىلىكتى جەردى كارتا بويىنشا زەرتتەپ، كوماندير الدا ۇرىس بولاتىن ورىندى ءوزى بارىپ كورۋگە، ونىڭ سيپاتىن، دۇشپاننىڭ ورنالاسۋ جاعدايىن باقىلاپ، زەرتتەپ بىلۋگە ءتيىس، سودان كەيىن بارىپ قانا قاي جاقتان سوققى بەرۋ، ۇرىس جۇرگىزگەن كەزدە قانداي مانيەۆر قولدانۋ كەرەكتىگىن شەشەدى.
شىعارما ادەبي KZ پورتالىنان الىندى
جالعاسى بار
