ماڭعىستاۋ ايتقىشتارى - تراكتوردىڭ كۋالىگى
ۇيلەنىپ جاتىرعان وڭايبايدىڭ قۇرداستارى جايلاۋ مەن لەسحان «بارىپ كەل، الىپ كەلگە» اعاتايدىڭ سارى «موسكۆيچىمەن» تويعا قىزمەت كورسەتىپ ءجۇرىپتى. «موسكۆيچ» سول كەزەڭدەردە بىرەۋدە بار، بىرەۋدە جوق قازىرگى «مەرسەدەسپەن» پارا- پار.
«ابىروي- قىرىققان توقتى» دەگەن ايرانداي توگىلەيىن دەسە داۋا جوق نارسە، اۋىلعا رەيدتە جۇرگەن ءبىر توپ م ا ي (جول ساقشىسى) قىزمەتكەرلەرى ساۋ ەتە ءتۇسىپتى. سالىنىپ ىشپەگەنمەن توي بولعان سوڭ جىگىتتەر قۇر جۇرە مە ازداپ ۇرتتاپ العان «قاسقىر يىستەرى» شىعىپ تۇرسا كەرەك. اراق جارىقتىقتى از ءىش مەيلى كوپ ءىش مەيلى ونىڭ مولشەرى ەمەس سەنى كىنالى قىلۋعا ءيسىنىڭ ءوزى- اق جەتىپ جاتىر. اۆتو ينسپەكتور، باس جارىلىپ كوز شىعىپ نەمەسە قيساڭداپ قۇلاپ جاتپاعان سوڭ اۋىل جىگىتتەرىنىڭ جاعدايىن ەسكەرىپ ولارعا ازداعان «لگوت» جاساپتى.
«موسكۆيچتىڭ» رولىندە پۇشايمان بولىپ وتىرعان اعاتايعا «اعا شوپىرلىق كۋالىگىڭىزدەن ايىرىلساڭىز قايتۋى قيىن شارۋا، تراكتورشىلىق كۋالىگىڭىزدى بەرە قويىڭىز» دەپتى. اۋىلدا ءناپاقاسىن تراكتورمەن ايىرىپ وتىرعان، قاشاندا شالدارعا ۇقساپ اڭگىمە تولعايتىن اعاتاي سارى ۋايىمعا سالىنعان داۋىس ىرعاعىمەن «ياپىرماي جىگىتتەر، ول دا كەرەك ەدى- اۋ» دەپتى.
التىن مەدالدىڭ دەڭگەيى
كەڭەس كەزەڭىندە «شۇبارتاۋلىقتاردىڭ باستاماسى» دەپ قازاقستاننىڭ تۇپكىر- تۇپكىرىندە قوي باعۋشى كومسومول جاستار بريگادالارى قۇرىلدى. وسى باستامانى ماسكەۋ قۋانا قۋاتتاپ «قازاقستاندا قوي سانىن ەلۋ ميلليونعا جەتكىزۋ كەرەك» دەپ داۋرىقتى. جوعارىعا مايموڭكەلەنگەن ءوزىمىزدىڭ قازاق باسشىلار ولارمەن اۋىز جالاسىپ بۇتكىل قازاق جاستارىنا ءومىربويى قويشىلىقتىڭ قامىتىن كيگىزبەك بولدى. جاستار ءۇشىن ءبىلىم الۋ، مەكتەپ ءبىتىرۋ تۇككە تۇرعىسىز بولىپ سوڭعى كەزەككە قويىلدى. «قويشى بولامىن» دەگەن ءسوز اۋىزىڭنان شىقتى بولدى اتتەستاتىڭ قويىنىمدا دەي بەر، بۇل ءبىرجاعىنان مەكتەپتەن قۇتىلا الماي ءىلدالاپ جۇرگەندەرگە وڭىنان كەلگەن جاعداي بولدى.
قازاقتى ءبىرجولا قوي ارتىنا سالۋعا بەكىنگەن ۇكىمەت قازاق بالالارىن ءتىپتى اسكەرگە دە ۋاقىتىندا المادى. ونىڭ ورنىنا ەكى جىل مەرزىمگە قوي ارتىندا سالپىلداساڭ جوعارعى وقۋ ورىندارىنا جولداما بەردى. بىلىمىنە سەنگەندەر ول باستاماعا قولدارىن ءبىر سىلتەپ العان بەتتەرىنەن قايتپادى وقۋعا اتتاندى. ءوزى ءىلىنىپ- سالىنىپ مەكتەپتى ازەر بىتىرگەن، ونىڭ ۇستىنە ەكى جىل قوي سوڭىنا ەرىپ قارايىپ قالعاندار ون جەردەن جولداما بەرسە دە وقۋ تۇگىلى باس قايعى دايىن قويشى بولىپ شىعا كەلدى.
ءدام بۇيىرىپ ەكى جىلدىق قويشىلىق مەرزىمىن وتەپ، ورالدىڭ س ح ي- نا وقۋعا تۇسكەن لەسحان، قىسقى سەسسيادان سوڭ تيگەنگە كەلىپتى. ءۇي جاعدايىمەن وقۋعا بارا الماي قالعان اعاتايعا، ستۋدەنتتىك ومىردەن، وقۋ بارىسى جايلى اڭگىمە شەرتىپ وتىرىپتى.
ءسوز اراسىندا «التىن مەدال العان جىڭعىلدىنىڭ ءبىر قىزى سىناقتان «قۇلاپ قالدى» دەپتى.
سوندا اعاتاي لەسحانعا قاراپ «التىن مەدال العان ول قىزدىڭ دەڭگەيى دە، مەنىمەن قارايلاس بولدى- اۋ» دەپتى.
***
الپىسباي شۇيىشيەۆ
«قاڭعىباستىڭ» اسەرى
بىردە تيگەننىڭ شاعىن كلۋبىندا رادج كاپۋردىڭ «قاڭعىباس» اتتى فيلمى كورسەتىلەتىن بولىپتى. ءدۇيىم ەلگە ءماشھۇر بولعان اتاقتى فيلمدى كورۋگە اۋىل تايلى- تۇياعىمەن جينالىپتى. اۋىلدىڭ ءدال ىرگەسىنەن قونىس تەپكەن كومسومول- جاستار بريگاداسىنىڭ دا قويشىلارى وكپەلەرىن قولدارىنا الىپ جەتىپتى. سول ءتۇنى قوي تۇنەتۋ كەزەگى وزدەرىنە كەلىپ تۇرعان ەكى جىگىت تە، سانى ەكى مىڭعا جەتىپ جىعىلاتىن وتاردى ءبىر تاسالاۋ جەرگە ءيىرىپ، تاۋەكەلگە تاپسىرىپ تاستاپ ولار دا كەلىپتى.
ەكى بولىمنەن تۇراتىن ۇزىن سونار فيلم، بالەنباي رەت قويىلىپ جۇلىم- جۇلىم بولعان ەسكى قىرىق قۇراۋ كينوتاسپانىڭ ۇزىلەتىنى بار، ءۇش- ءتورت ساعاتقا سوزىلىپتى. فيلمنىڭ سوڭىنا دەيىن جاندارى مۇرىندارىنىڭ ۇشىندا وتىرعان ەكى جىگىت، سەانس بىتەر- بىتپەستەن قاڭتارۋىلى تۇرعان اتتارىنا مىنە سالا شاۋىپتى. ءبىر بۇتانىڭ تۇبىنە تاستاي سالعان دۇنيە ەمەس، جانى بار مال، جىگىتتەر ويلاعانداي ءبىر جەردە جاتا ما، كەلسە وتار ورنىندا جوق ءورىپ كەتىپتى. الدەنەدەن ۇركىپ توز- توزى شىققان مىڭعىرعان وتاردى جيناۋعا بۇتكىل اۋىل دۇرلىگىپتى. اتتى بارلار اتىمەن، كەيبىرى ماشينالارىمەن شىعىپ، تاڭ دۇرىس اتىپ كۇن شىققاندا، وتاردىڭ جالپى جوباسى تابىلىپتى. جىگىتتەرگە قۇدايلارى قاراسقان بولۋى كەرەك، ابىروي بولعاندا شىعىن شىقپاپتى.
وتاردى ساناپ، ابدەن دىڭكەلەرى قۇرىپ، كوزدەرى قىپ- قىزىل ۇيقى كورمەي ازىپ- توزعان بريگادا مۇشەلەرىنە فەرما مەڭگەرۋشىسى الپىسباي شۇيىشيەۆ كەلىپ، بەتىن ءبىر سيپاپ جىبەرىپ «ينديا «قاڭعىباستى» سەندەيلەر ءۇشىن تۇسىرگەن» دەپتى.
تيگەننىڭ ماڭى
سپان ءىزباساروۆ- شايىر اۋىلىنىڭ كانىگى شوپىرلارىنىڭ ءبىرى. ماشيناسى جوندەۋدەن شىققان سپەكەڭدى، گاراج مەڭگەرۋشىسى قوسۋاق ءشامبىلوۆ، تيگەن اۋىلىنا الپىسباي شۇيىشيەۆتىڭ فەرماسىنا جۇمساپتى. كوپ ءتىل قايتارمايتىن، مىنەزى جايلى، جەر قوزعالماسا قوزعالمايتىن سپاننىڭ ءوز قاراۋىنا كەلگەنىنە الپەكەڭ ولەردەي قۋانىپتى. ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرا ما، فەرمادا جۇمىس جاساۋىنا بەلگىلەنىپ بەرىلگەن مەرزىم انە- مىنە دەگەنشە وتە شىعىپتى. الپەكەڭنىڭ كوڭىلىنەن شىققان سپان سوۆحوز ورتالىعىنا قايتاردان ءبىر جارىم كۇن بۇرىن، وعان جولقاعازدارىن قول قويۋعا تاپسىرىپتى.
جۇمسالعان جانار مايدىڭ مولشەرى، جۇرىلگەن شاقىرىمعا سايكەس مۇقيات تولتىرىلعانىمەن ۇستەلىنىڭ ءۇستى دودالانعان جول قاعازىنان كورىنبەي كەتكەن الپەكەڭ «ءاي سپان، وسى سەن بالەنباي جىلدان بەرى شوپىرسىڭ، مىنانىڭ ءبارىن ىقشامداپ ءبىر- ەكى بەتشەگە سىيعىزبادىڭ با؟» دەپتى.
«ە، جارايدى» دەپ شىعىپ كەتكەن سپەكەڭ، ەرتەڭىنە فەرما باستىق مەڭزەگەندەي «ىقشامداپ» اكەلىپ، بار بولعانى جالعىز- اق بەتشە جولقاعازىن تاپسىرىپتى.
«مىنە مىناۋىڭ ەندى دۇرىس بولدى» دەگەن الپەكەڭ قاعازعا ءبىر، سپانعا ءبىر قاراپ اڭىرىپ وتىرىپ قالىپتى.
سويتسە سپەكەڭ جول قاعازىنا قانشا شاقىرىم جۇرگەنىن كورسەتىپتى دە، جەر- سۋ اتتارى جازىلاتىن تۇسقا «تيگەننىڭ ماڭى» دەپ ۇلكەن ارىپتەرمەن باتتيتىپ جازا سالعان ەكەن
«اۆاريا»
وتكەن عاسىردىڭ 70- جىلدارىنىڭ ورتا كەزى. ماڭعىستاۋدىڭ قىسى قاراقاتقاق، جازعىتۇرى ىلعالسىز بولىپ ءشوپ شىقپاي، قونىس بولماپتى. سوعان بايلانىستى وبكومدا وبلىستىڭ بارلىق اۋىلشارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسىن قوسقان ۇلكەن وتىرىس بولىپتى.
ءبىرىنشى حاتشى جاعدايدىڭ وتە تومەندىگىن، ودان شىعار جولدىڭ جوق ەكەندىگىن ايتا كەلىپ، سوۆحوز باسشىلارىنا «ءوز كۇندەرىڭىزدى وزدەرىڭ كورىڭىزدەر، قاي جەردە قونىس بار وزدەرىڭ تاۋىپ قونىستانىڭدار» دەپ قاتاڭ تاپسىرما بەرىپتى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە اڭگىمەنىڭ اياعى وزىنە تىرەلەتىنىن جاقسى بىلەتىن فەرما باستىق الپىسباي شۇيىشيەۆ، كەڭشار باسشىسىنا حابارلاسپاستان، ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە جاۋ ايداعانداي، شوپىرى جاڭايباي ەكەۋى مالعا قونىس ىزدەپ «ءۇستىرت قايداسىڭ؟ » دەپ، شۇعىل ءجۇرىپ كەتىپتى.
باس- اياعى ەكى- ءۇش كۇننىڭ ىشىندە قايتىپ ورالىپ، قاراۋىنداعى شوپاندارعا حابار جىبەرىپتى. «كوشى- قونعا دايىن وتىرسىن «اۆاريا» دەگەن سىرمىنەز فەرما باستىقتىڭ ءبىر اۋىز ءسوزىن ەستىسىمەن، مالشىلار كوشۋگە قامدانا باستايدى. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي- اق اۋدان جۇرتشىلىعى، الپىسبايدىڭ ءۇستىرت وڭىرىنە «دەسانت» تۇسىرگەنىن ءبىر- اق ەستىپ جاعالارىن ۇستايدى. كورشى سوۆحوزدىڭ ديرەكتورى، ءۇستىرت وڭىرىندەگى وزدەرىنە ءتيىستى القاپتىڭ جايلىمدارىنا بارسا، جاعالاي قونعان مال اۋىلداردى كورىپ، ءبىرشاما ۋاقىت وزىنە- ءوزى كەلە الماي قالادى. بارىپ بىلسە، الپىسباي شۇيىشيەۆتىڭ وتارلارى ەكەن.
اندا شاۋىپ، مىندا شاۋىپ فەرما باستىقتى ازەر تابادى. اشۋلانىپ، قىرىپ- جويارداي بولىپ كەلە جاتىرعان ديرەكتورعا قارسى جولىققان الپەكەڭ ساسپاستان، ءوزىنىڭ ەسكى ادەتىمەن بەتتى ءبىر سيپاپ جىبەرىپ « وبكومنىڭ تاپسىرماسىمەن كەلىپ جاتقان عوي» دەپتى. وبكومنىڭ اتى اتالعاسىن ءۇنى شىقپاي قالعان ديرەكتور سوزگە كەلمەستەن، تۇرىپ- تۇرىپ قولىن ءبىر سىلتەپ كولىگىنە بەتتەپتى.
ەرەكەن قورابايەۆ
