ەرلان قارين: اداسقان باۋىرلارىمىز اراشاعا ءزارۋ
- ەرلان، ەلگە ورالۋىڭىزبەن! ءسىزدىڭ بىرنەشە اي بويى ا ق ش- تا تاجىريبەدەن وتكەنىڭىزدى بىلەمىز، سونىمەن قوسا جاپونيادان باستاپ اۋعانستانعا دەيىنگى ءبىراز مەملەكەتتەردە بولىپ، تەرروريزمدى زەرتتەۋمەن بەلسەنە شۇعىلدانىپ، تەرروريزم بويىنشا قوزعالعان قىلمىستىق ىستەرگە دە ساراپتاما جۇرگىزدىڭىز.
«حاليفات ساربازدارى» دەگەن توپتىڭ تاريحىنا بايلانىستى جۇمىستى اياقتاعانىڭىزدى جاقىندا فەيسبۋكتە حابارلادىڭىز. ايتىڭىزشى، قازاقستاندا تەرروريستىك ۇيىم بار ما؟
- ماسەلە ونى قالاي تۇسىنۋدە؟! ەگەر، بىزدە ەشقاندايدا سىرتقى فاكتوردىڭ اسەرىنسىز وزدىگىنەن قۇرىلعان لاڭكەستىك توپ بار ما دەيتىن بولساق، ارينە، جوق! قازاقستاندا بولعان بارلىق وقيعالار - الەمدەگى ءتۇرلى تەرروريستىك توپتاردىڭ قانداي دا ءبىر جەكە ماسەلەسىن شەشۋ نەمەسە وزدەرىنىڭ بار ەكەنىن ءبىلدىرۋ جولىنداعى تالپىنىستارى عانا.
ارينە، بۇل بارلىق قاقتىعىستار سىرتتان قولداۋ تاۋىپ وتىردى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ءبىراق، بۇل توپتاردىڭ بارلىعى كەزىندە قۇرىلعان قىلمىستىق جەلىنىڭ بولشەگى بولاتىن، ولار اۆتونومدى تۇردە ارەكەت ەتتى، كەيبىرەۋلەرى سىرتتان قولداۋ تاپسا، كەيبىرەۋلەرى ءوز بەتتەرىنشە قيمىلدادى.
الايدا، بۇل ۆيرۋس بۇرىن، كوپ جىلدىڭ الدىندا- اق، تارالىپ كەتكەن بولاتىن. جاڭاعى «حاليفات ساربازدارى» - «يسلام جيھادى وداعىنىڭ» قازاقستانعا جوسپارلاعان ميسسياسىنداعى ءبىر كىشكەنە عانا جوبا ەدى. جالپى الىپ قاراعاندا، بۇل قازاقستاندا ترەند ەمەس، سوڭعى جىلدارى تۇگەل ورتا ازياعا ءتان بولعان تەرروريستىك ماسەلەلەرمەن استاسىپ جاتقان تەندەنتسيا. اۋعان- پاكىستان شەكارا ايماعىنا شوعىرلانعان ءو ي ق - وزبەكستانداعى يسلام قوزعالىسى، تۇركىستان يسلام پارتياسى، يسلامدىق جيھاد وداعى سەكىلدى جانە باسقا دا تەرروريستىك توپتار الدەقاشان بەلگىلى ءبىر مەملەكەتكە ورنىققان شاعىن توپتاردى تاجىريبەدەن وتكىزۋدى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. مىسالى، قىرعىستانداعى تەرروريستىك ۇيىم سانالاتىن - «جايش ال- ماحدي» نەمەسە تاجىك تەرروريستىك ۇيىمى - «دجاممات انسارۋللوح».
- سوڭعى كەزدەرى قازاقستان اقپارات قۇرالدارىندا تەرروريزم تاقىرىبى كوپ قوزعالماي ءجۇر. وسىعان قاراپ، مەملەكەت بۇل قاۋىپتىڭ الدىن الۋ شارالارىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرىپ، كۇرەستى جاقسى جۇرگىزىپ جاتىر دەپ ويلاساق بولادى ما، الدە، بىزدە قانداي دا ءبىر لاڭكەستىك وقيعا بولۋى مۇمكىن بە؟
- اۋەلى اتاپ وتەتىن جايت، بۇل قاۋىپتىڭ دارەجەسىن انىقتاعاندا اقپارات قۇرالدارىندا قالاي تالقىلانىپ جاتقانىنا سۇيەنۋ دۇرىس ەمەس. ەگەر ءبىز بۇل جونىندە از ايتىپ، از تالقىلاپ جاتساق، بۇل ءبىزدىڭ تەرروريزمدى تولىق جەڭگەنىمىزدى بىلدىرمەيدى. ارينە، بۇل تاقىرىپتىڭ از ايتىلا باستاۋى، ءسوزسىز، ارنايى ماماندار مەن ۇكىمەتتىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ جەمىسى، سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى قاۋىپ سەيىلدى دەۋگە بولادى، دەگەنمەن، ءالى دە قاۋىپ بار. قايتالاپ ايتامىن، قاۋىپ ءالى بار، ال ونى ەلەمەۋ قاتە. سوندىقتان جاپپاي ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايدى.
حالىقارالىق ارەنادا قاربالاس ارتىپ كەلەدى. عالامدىق ويىنشىلار اراسىنداعى قاقتىعىس ورشۋدە، ولاردىڭ كەلەسى جولى قايدا ماڭداي تۇيىستىرەتىنىن دە ەشكىم بىلمەيدى. كەز- كەلگەن تەرروريستىك توپتىڭ ارتىندا الدەبىر مەملەكەتتىڭ نەمەسە ۇكىمەتتىڭ، ايتپەسە ارنايى قىزمەتتەردىڭ مۇددەلەرى تۇراتىنى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. تەرروريستىك توپتار مەن ۇيىمدار - گەوساياسي سوعىستىڭ وزىندىك ءبىر قۇرالدارى. دەمەك، تەرروريزم قاۋىپى الەمدىك دارەجەدە وسە تۇسەتىن بولادى، سوندىقتان بىزگە ساقاداي ساي بولۋ شارت.
- ەلىمىزدە لاڭكەستىكتىڭ قانداي يدەولوگياسى باسىمىراق تارالۋدا؟
- بۇلاي سۇراق قويۋ دۇرىس ەمەس. ونداي يدەولوگيا بار ما اۋەلى؟ بار بولسا، ونى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تانىمال دەپ كىم ايتتى؟ سوسىن، قازاقستاندا بولعان وقيعانىڭ بارلىعىن كلاسسيكالىق تۇردەگى تەرراكتىلىك ءىس دەۋگە كەلمەيدى. كوپتەگەن شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ، ونىڭ ىشىندە ا ق ش، باتىس ەۋروپانىڭ ساراپشىلارىنىڭ ءوز ەسەپتەرىندە قازاقستانداعى وقيعالاردى تەرروريستىك ارەكەت دەپ اتاماعانى كەزدەيسوق ەمەس. اتىراۋ مەن تارازداعى وقيعانى قوسپاعاندا.
يدەولوگيا ماڭىزدى ەمەس دەمەيمىن، ءبىراق يدەولوگيانى قانداي دا ءبىر تاپسىرماعا پايدالانۋ ءۇشىن ادامداردىڭ بەلگىلى ءبىر توبىنا ارنايى قولدانادى. كىم كۇنى ەرتەڭ ۋكرايناداعى قاقتىعىستارعا قاتىسۋ ءۇشىن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە لاڭكەستەر شوعىرلانبايدى دەپ كەپىلدىك بەرە الادى؟ ! ال بۇل ىستە باسقا يدەولوگيا قاجەت بولاتىنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان مەن تەرروريزم يدەولوگيا ەمەس، ستراتەگيا دەيمىن، بۇل بەلگىلى ءىس- ارەكەتتەر جۇيەسى، ال يدەولوگيالىق تۇعىرنامالار نەبارى قۇرال عانا.
- قازاقستانداعى تەرروريزمنىڭ سەبەبى نەدە؟
- ءار جاعدايدىڭ ءتۇرلى سەبەبى بار. كەز كەلگەن وقيعا ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلاردىڭ وتە كۇردەلى بايلانىسىنان تۋادى. ءبىزدىڭ زەرتتەۋىمىز بويىنشا، 2002-2003 -جىلداردان باستاپ ءتۇرلى حالىقارالىق تەرروريستىك توپتار وزدەرىنىڭ راديكالدى جەلىلەرىن بىزدە تاراتا باستاعان. ولار ءار ءتۇرلى ىشكى احۋالداردى - يدەولوگياسىز بوس كەڭىستىك، كەدەيلىك، جۇمىسسىزدىق، سىبايلاس- جەمقورلىق سەكىلدى مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ قارىم- قاتىناسىنداعى شەشىمىن تاپپاعان كۇردەلى ماسەلەلەردى ءوز ماقساتتارىنا وتە ءتيىمدى پايدالانادى. تاعى قايتالايمىن، لاڭكەستىك - ول ءبىر ۆيرۋس، جەگى قۇرت. ەگەر مەملەكەتتىڭ ىشكى يممۋنيتەتى السىرەسە، قوعامدا ءتۇرلى ماسەلە تۋىنداپ، ول مەملەكەت سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالىنا توتەپ بەرە المايتىن بولادى.
- «زارين» گازىن شاشىپ قانشاما ادامدى قىرىپ تاستاعان جاپوندىق لاڭكەستەر سەكىلدى جوعارى تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن تەرروريستەر قازاقستاندا پايدا بولۋى مۇمكىن بە؟
- راديكالدى كۇشتەر دە ءبىر ورىندا تۇرمايدى، ولار دا امالدارىن، ءادىس- تاسىلدەرىن، قارۋىن جەتىلدىرەدى. ەگەر ءبىز ارنايى دايىندالعان ادامدارمەن بەتپە- بەت كەلسەك بارىنە دايىن بولۋىمىز كەرەك. قازاقستانداعى بولعان قاقتىعىستاردىڭ باسىم بولىگى تەرروريستەر ءۇشىن ءساتسىز ءوتتى. سەبەبى، راديكالدى ۇيىمداردىڭ ءاردايىم قارۋعا قولدارى جەتە بەرمەدى، جارىلعىش زاتتاردى كىتاپقا قاراپ جاسادى، ارنايى دايىندىقتارى بولمادى. وسىدان كەلىپ جاسىرىن جاساپ جاتقاندا بومبالارى ابايسىزدا جارىلعان جايتتار بولىپ تۇردى. ءبىراق، جاعداي تەز وزگەرىپ كەلەدى، ونىڭ ۇستىنە ءار ءتۇرلى ەلدەردە سوعىس قيمىلدارىنا قاتىسىپ تاجىريبەنى جيناپ جاتقان وتانداستىرىمىز بار. جانە ولاردى ءوز ەلىنە قارسى جۇمسايتىن كۇشتەر دە تابىلۋى مۇمكىن.
- كەيبىر باقىلاۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە، سيرياداعى قازاقستاندىقتار تۋرالى اڭگىمە ساياسي تەحنولوگيا تاراتقان لاقاپ قانا، شىن مانىندە، شەتەل اسقان ەشقانداي قازاقستاندىق سودىرلار جوق كورىنەدى. ءسىز مۇنىمەن كەلىسەسىز بە؟
- وكىنىشكە قاراي، سيريادا ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز بار. ۇلىبريتانيا، فرانتسيا، بەلگيا سەكىلدى ەلدەردەن كەلىپ سوعىسىپ جاتقاندارمەن سالىستىرعاندا سانى كوپ ەمەس، ءبىراق ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ سانىنا شاقساق، از دا ەمەس. سيريا اۋماعىندا قازاقستاننان جانە تۇگەل ورتا ازيادان كەلگەن جۇزدەگەن ادام سوعىسىپ ءجۇر، ءتىپتى، ولار ءارتۇرلى توپتاردىڭ قۇرامىنا كىرىپ، ءبىر بىرىمەن شايقاسىپ جاتىر.
ال، ساياسي تەحنولوگيانىڭ جەمىسى - سول ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز تۋرالى تابىلعان اقپاراتتىڭ تاراتىلۋى. ايتىپ وتىرعانىم، قازاقستاننان سيرياعا سوعىسۋعا بارعاندار وتباسىلارىمەن بىرگە كورسەتىلگەن اتىشۋلى بەينەروليك. بۇل بەينەروليك - اقپاراتتىق سوعىستىڭ ءبىر بولشەگى. ءبىر جاعىنان ۆيدەونى تۇسىرگەندەر بارعانداردىڭ كەرى قايتار جولىن جابۋ ءۇشىن ادەيى جاريالاعان بولسا، ەكىنشى جاعىنان ونى ناسيحات رەتىندە پايدالانىپ، جاڭا جاۋىنگەرلەردى تارتۋدى كوزدەيدى. وسى ىستەردىڭ ءبارىنىڭ دە ارتىندا تۇرعاندارعا جاردەمدەسپەيىك دەسەك، مۇنداي اقپاراتتاردى تاراتقاندا وتە ۇقىپتى بولۋ كەرەك.
- وسى كۇندەرى تەرروريزم بويىنشا سوتتالعاندار 8-9 جىلدان سوڭ بوستاندىققا شىعادى، سيريادان «باۋىرلارى» دا ورالادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، ولار وزدەرىن قالاي ۇستايدى جانە بيلىكتىڭ دايىندىعى قانداي بولۋ كەرەك؟
- وسىلاي بولۋ كەرەك دەگەن ناقتى قاعيدات جوق. كەز كەلگەن ەلدە قازىر بۇل تاقىرىپ قىزۋ تالقىلانىپ، قاي زاڭدى قاتايتۋ كەرەك نەمەسە قايسىسىن جۇمسارتقان ءجون دەگەن سىڭايداعى ديسكۋسسيالار جۇرۋدە. تالقىلاۋلار ءالى جالعاسۋدا. بۇل ماسەلەنى شەشۋدە وبەكتيۆتى ۇستانىم بولۋ قاجەت. تىم سەنگىشتىكتەن نەمەسە قاتەلەسىپ تەرروريستىك ۇيىمدارعا ەنىپ كەتكەندەر بار. قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسپاعان ادامدارعا جەڭىلدىكتەر بولۋ كەرەك، مىسالى، راقىمشىلىق جاساۋ سياقتى. بۇنى ىمىراعا كەلۋ دەپ ەمەس (بىزدە ازاماتتار مەملەكەتكە جاپپاي قارسى شىققان ەمەس)، جاستارىمىزعا تاعى ءبىر مۇمكىندىك بەرۋ دەپ تۇسىنگەن ءجون.
ولار ءبىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتارى عوي! مەن ول جاستارمەن كۇرەسپەۋ كەرەك، كەرىسىنشە، ولار ءۇشىن كۇرەسۋ كەرەك دەپ سانايمىن. سەبەبى، ولار دا ءبىز سەكىلدى ادامدار، تەك ءبىر كەزدەرى ولار قاتتى جالعىزسىرادى، سوسىن شىعار جول، وزدەرىنە تۇسىنىكتى يدەولوگيا ىزدەدى، قاتەلەستى، تەرىس جولعا ءتۇستى، اقىر سوڭىندا ولاردى بازبىرەۋلەر قولشوقپار قىلدى. ءبىراق، قولىنا قارۋ الىپ، قىلمىس ۇيىمداستىرىپ، قاساقانا ارەكەت ەتكەندەردى مىندەتتى تۇردە قاتاڭ جازالاپ، ولارعا مۇنداي قىلمىس جازاسىز قالمايتىنىن ۇقتىرۋ قاجەت!
- كواليتسيالىق كۇشتەر اۋعانستاننان شىعارىلعان سوڭ تەررورلىق اكتىلەر ورتالىق ازيا، ونىڭ ىشىندە قازاقستان ءۇشىن ۇيرەنشىكتى بولىپ كەتەدى دەگەن ءقاۋىپ قانشالىقتى راس؟
- كواليتسيالىق كۇشتەر كەتكەن سوڭ ورتا ازيادا لاڭكەستىكتەر جيىلەپ كەتەدى دەپ ۇرەيلەنۋ، نەگىزى دۇرىس ەمەس. ءيا، اۋعانستان دۇنيەدەگى بارلىق راديكالداردىڭ باسپاناسىنا اينالدى. ءبىراق سول ايماقتىڭ وزىندە ءقاۋىپ سەيىلىپ كەلەدى. ءارتۇرلى توپتاردىڭ بيلىككە تالاسى، ىشكى تالاس- تارتىستار مەن قارسىلىقتار دا - ءبىر ءسات لاڭكەستىكپەن كۇرەستى باسەڭسىتەدى. ونىڭ ۇستىنە بيلىك اۋىساتىن كەزدە، ەليتا بولسىن، ارنايى قىزمەت بولسىن، بارلىعى دا ۇلتتىق جانە اۋماقتىق قاۋىپسىزدىكتى بوساڭسىتىپ الۋى مۇمكىن دەپ قورقامىن.
- باس پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، قىلمىستىقتىڭ بۇل ءتۇرى 2008 -جىلدان بەرى سەرپىندى تۇردە ءوسىپ كەلەدى ەكەن. بۇل نەمەن بايلانىستى؟
- ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنىپ ساراپتاما جاساۋ ەڭ ءبىر سۇيكىمسىز نارسە. بۇل دەرەكتەردىڭ قالاي جينالىپ، قالاي ىرىكتەلىپ، قالاي سۇرىپتالىپ جاتقانىن ءبىز ءارقاشان بىلە بەرمەيمىز. كەڭ كولەمدە قاراساق، تەرروريزم ماسەلەسىنەن باسقا پەودوفيليا، سۋيتسيد سەكىلدى تولىپ جاتقان ماسەلەلەر پايدا بولعانىن كورەمىز. بۇل جاعداي قوعامداعى ءجۇرىپ جاتقان كۇردەلى پروتسەستەردى، قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرگەنىن، ارزانداعانىن جانە ت. ب. كورسەتەدى.
ونىڭ ۇستىنە قازىرگى ادامدارعا ءبارىبىر، جاماندىققا ەتى ۇيرەنىپ كەتكەن. ماسەلەن، بىزدە سوڭعى ۋاقىتتا بىرنەشە رەت جابىلىپ قىز زورلاۋ وقيعاسى بولدى. وسى قىلمىستارعا ءبىزدىڭ حالىقتىڭ قاتتى نازار اۋدارىپ، كۇدىكتىلەردى جازالاۋدى تالاپ ەتىپ، قاتقىل ءۇن قاتقاندارىن بايقامادىم. قوعام سالعىرتتىققا سالىنسا، قىلمىس ءورشي تۇسەرى انىق.
سول سەبەپتى، بىلتىرعى جىلعى «نولدىك شىدامدىلىق» جونىندەگى پرەزيدەنتتىڭ يدەياسى مەملەكەتتىك ورگانداردا باستى ۇستانىم بولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مۇنداي قىلمىستىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى. مىسالى، كۇدىكتى جازادان سىتىلىپ كەتكەن نەمەسە وعان جەڭىل جازا بەرىلگەن، ءتىپتى، ەسكەرتۋمەن عانا شەكتەلگەن اتىشۋلى جول كولىك وقيعالارى انىق دالەل بولا الادى. قوعامدا شىدامدىلىق تومەندەدى. قوعام تالاپ ەتۋدى ازايتسا، مەملەكەت تە تىم ەركىنسىپ كەتەدى. جانە كەرىسىنشە.
2003-2013 -جىلدار ارالىعىنداعى تەرروريزمگە قاتىسى بار قىلمىستىق ىستەرگە ساراپتاما جاساعانىمدى جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم. مىڭداعان توم قىلمىستىق ىستەردى وقىدىق، تەرگەۋشىلەرمەن، سوتتالعانداردىڭ تۋىستارىمەن جانە ولاردىڭ وزدەرىمەن كەزدەستىك. تاڭعالعان ءبىر نارسەم - ءاربىر قىلمىستىڭ بولاتىنىن الدىن الا بىلگەن كەم دەگەندە 5-6 ادام بولعان جانە ولاردىڭ بىردە- بىرەۋى ەش جەرگە حابارلاماعان، الدىن الماعان. ول از دەسەڭىز، كۇدىكتىنىڭ قارۋ- جاراعىن جاسىرىسقان، مىلتىعىن سۇراپ الىپ پايدالانعان، قارۋدى كولىككە تيەۋگە كومەكتەسكەندەر دە بولعان.
تەراكتىنىڭ ايعاقتارىن جاسىرۋعا كومەكتەسكەنى ءۇشىن بۇگىندە بوستوندا وتە اۋىر جازا كۇتىپ وتىرعان ءبىزدىڭ وتانداستىرمىزعا قاتىستى ۇستانعان امەريكالىق ءتاسىلدى ءبىز دە قولدانساق، وندا قازاقستاندا جۇزدەگەن ادامدى تۇرمەگە توعىتۋعا تۋرا كەلەر ەدى. ال، ءبىز جۇيە قاي جەردى بوساڭسىدى نەمەسە قاتالدىق تانىتتى دەپ باس قاتىرۋدامىز. بەيجايلىق، سالعىرتتىق - مىنە، ناعىز قاتەرلى ءقاۋىپ وسى جانە مۇنىمەن ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە كۇرەسۋىمىز كەرەك.
Suqbat.kz
