ارالاس نەكەنىڭ ازابى
سوندىقتان دا بولار، ورىس قىزىنىڭ كورىنگەنگە قولجاۋلىق بولۋىن، الەم ارالاپ كەتۋىن «دۇرىس ەمەس» دەپ باعالاعان عالىمدار ەندى «نە ىستەۋ كەرەك؟ » دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە تولعانىپ جاتىر. ياعني «قورعانىپ جاتىر» .
كەيبىر بىلگىشتەر «ارالاس نەكەدەن ءىرى، دەنساۋلىعى مىقتى، تالانتتى بالالار دۇنيەگە كەلەدى» دەگەن پىكىر قالىپتاستىرۋ- دا. مۇنى ايتىپ جۇرگەن قازاق عالىمدارى دا بار. ءبىراق بۇل تۇقىم قۋالايتىن قۇبىلىس ەمەس ەكەن. تۇقىم قۋالاۋ تەك ءوز ۇلتىڭنىڭ قانىنان قالىپتاسىپ، ۇرپاقتان ۇرپاققا كەتە بەرەدى.
كەرىسىنشە، ارالاس نەكەدەن تۋىلعان بالانىڭ ءسىز كۇتكەندەي ەمەس، گەنەتيكالىق جاعىنان العاندا اقىلى كەم، جۇيكەسى جۇقارعان بولۋى دا مۇمكىن كورىنەدى. ەكىنشىدەن، قاندا بار جاقسى قاسيەتتەر جوعالادى، بوگدە مىنەز- قۇلىق قالىپتاسادى، ءتۇر- ءتۇسى وزگەرىسكە ۇشىرايدى، تەگىندە بار تەكتىلىك جوعالادى.
ا ق ش- تا وتاۋ قۇرعان اق پەن قارا ناسىلدىلەردىڭ اراسىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە، تۇقىم قۋالايتىن دەرتتەر 1,5 ەسە وسكەنى انىقتالعان.
بەلگىلى عالىم و. بوتۆينيەۆتىڭ ايتۋىنشا، ارالاس نەكە كەزىندە گەندەر كەشەنى بۇزىلادى، جاڭا كومپلەكس بيولوگيالىق جاعىنان ءالسىز بولادى. سونىڭ سالدارىنان اۋرۋ اسقىنادى، بالالار ءولىمى كوبەيەدى، ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ازايادى.
تاعى سول، كورشىمىز توڭىرەگىندە ايتالىق. گەنەتيكا- عالىم ولگا كۋرباتوۆا تەك ماسكەۋدىڭ وزىندە ارالاس نەكەنىڭ شەكتەن تىس ارتقانىن، بۇل ورايدا ەرلەرگە قاراعاندا ورىس قىزدارىنىڭ الدى- ارتىنا قاراماي، وزگە ۇلتتىڭ ەتەگىنەن ۇستاي بەرەتىنىن ايتادى. بۇل جاعداي جالعاسا بەرسە، ەندى 100 جىلدان سوڭ ماسكەۋلىك ورىستاردى «ناعىز ورىس» دەپ ايتا المايسىڭ (وسىنداي قۇبىلىس قازاقتار اراسىن- دا دا قالىپتاسۋدا) .
ماسكەۋ رۋحانيات اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى اندرەي كۋرايەۆ: «شىن مانىندە، ۇلتارالىق نەكە بۇل ورىس حالقىنا قارسى جاسالعان گەنوتسيدتىڭ ءبىر فورماسى» دەپ باعالايدى. سونىمەن قاتار ءدىنتانۋشى يزرايل ۇكىمەتىنىڭ يەۆرەي ۇلتىنىڭ وزگەلەرمەن نەكەلەسۋىنە قارسى مەملەكەتتىك ساياسات ۇستانىپ وتىرعانىن ەرەكشە اتاپ وتكەن. وسى جەردە تۇرىكمەنستان بيلىگىنىڭ ەلدەن قىز العان شەتەلدىكتەردىڭ مەملەكەت قازىناسىنا 50 مىڭ دوللار قاراجات قۇيدىرىپ وتىرعانىن قۇلاققاعىس جاساعىمىز كەلەدى.
ارينە، رەسەيدە قىزدار مەن جىگىتتەردىڭ وزگەلەرگە كوز تىگۋىنە قارسى زاڭ جوق. ءبىراق قوعامدىق ۇيىمداردىڭ الاڭداۋىندا نەگىز بار. ورىستار تىم بولماسا قازاق حالقى سەكىلدى رۋعا دا بولىنبەيدى. وسىنىڭ ءوزى ۇلتقا زالال كەلتىرىپ وتىر عان كورىنەدى. ەندىگى جەردە رەسەيدەن تىس ايماقتارداعى ورىستاردان ءۇمىت از. الايدا ولاردى قازىر ۇستاپ تۇرعان مەملەكەتتىڭ مىقتى ساياساتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «نەكە (ەرلى- زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسىنە سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ شەتەلدىكتەرمەن نەمەسە ازاماتتىعى جوق ادامدارمەن نەكە قيۋىن مەملەكەتتىك تىركەۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تىركەۋشى ورگاندارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس جالپى نەگىزدەردە نە نەكەگە وتىرۋعا تىلەك بىلدىرگەن ادام ازاماتى بولىپ تابىلاتىن شەت مەملەكەتتىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىگىندە، كونسۋلدىق مەكەمەسىندە جۇرگىزىلەدى.
شەتەلدىكپەن نەكەگە وتىرۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرۋمەن ءبىر مەزگىلدە شەتەلدىك ءوزى ازاماتى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىڭ قۇزىرەتتى ورگانىنان نەكەگە وتىرۋعا رۇقساتتى، ەگەر مۇنداي رۇقسات الۋ شەت مەملەكەتتىڭ زاڭناماسىنا سايكەس تالاپ ەتىلسە، ۇسىنۋعا ءتيىس.
قىسقاسى، «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» بولماي تۇر. ال جەلوكپە جىگىتتەردىڭ ءجۇرىسى جانە بولەك. وسىعان قاراپ وتىرىپ، «ارالاس نەكە قازاق قوعامىنا نە اكەلەدى؟ » دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەدىك. راسىن ايتساق، بۇل قۇبىلىس قازاققا زياننان باسقا ەشتەڭە اكەلمەيدى. بىرىنشىدەن، ءوزىمىز از ۇلتپىز. سوندىقتان وزگەلەرگە «جۇتىلىپ» كەتەمىز. ەكىنشىدەن، وزگە ۇلتقا تۇرمىسقا شىققان قازاق قىزىنىڭ «كۇيەۋىن قازاق ەتىپ جىبەردى» دەگەنىن ەستىپ پە ەدىڭىز؟ جوق. دەمەك، ولاردان وربىگەن ۇرپاقتان پايدا بولمايدى. مىناداي مىسال ايتالىق: 1940 -جىلى كەڭەس وداعى ءوزىنىڭ قۇرامىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 130 ۇلتقا زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپتى. سوندا «ورىستارمەن ۇيلەنگەن باسقا ۇلت وكىلدەرى قانشا ەكەن؟ » دەپ سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەندە، قازاقستان ەكىنشى ورىنعا شىعىپتى. وسى كورسەتكىشىنىڭ ۇدەمەسە، ازايعان ەمەس.
بۇگىندە جىل سايىن شامامەن 100 مىڭ نەكە قيىلسا، ونىڭ 20 پايىزى ارالاس نەكە كورىنەدى. كەيبىر قوعامدىق ۇيىمداردىڭ زەرتتەۋى 8-20 جاستاعى قازاقستاندىق قىزداردىڭ ۇشتەن ءبىرى شەتەلدىك جىگىتكە كۇيەۋگە شىققىسى كەلەتىندىگىن كورسەتكەن. دەمەك، بويجەتكەندەردىڭ 50 پايىزى - قازاق قىزدارى.
دەرەك پەن دايەك كوپ. ونى ايتا بەرگەننەن ماي شىقپايدى. سوندىقتان ناقتى ىسكە كوشىپ، ۇلتتى ساقتايتىن، وتانشىلدىق رۋحتى وياتاتىن، بولاشاعى زور ساياسات كەرەك. ونى قالىپتاستىرۋعا ءار قازاق ۇلەس قوسۋعا مۇددەلى بولۋى ءتيىس.
جولداسبەك دۋاناباي
«ايقىن»
