اق جاڭبىر . ەسسە

استانا. قازاقپارات - شولاق سايداي تاسىعام جوق كۇركىرەپ، داڭق- داقپىرتىم دابىرا ەمەس، دۇركىرەپ. وتسەم بولدى تۋعان دالا توسىندە، اق جاڭبىر بوپ سىركىرەپ... سەرىك ماقپىر ۇلى

شىعارماشىلىق شىرايى

ەكى اۋىز ولەڭ جازبايتىن قازاق جوق. سەبەبى جىرقۇمارلىق قاسيەت ۇلتىمىزدىڭ گەنەتيكالىق كودىندا تاڭبالانىپ قالعان. ارينە، كىم قالاي جازادى، ول ەندى باسقا ماسەلە.

ىلگەرىدە جۋرناليست پەن فيلولوگتىڭ وقۋىنا تۇسكەندەردىڭ ءبارى شەتىنەن اقىن بولاتىن دا، جىل وتكەن سايىن قاتارى ازايا بەرەتىن. قازىر كەرىسىنشە، ادام جاسى ۇلعايعان سايىن اقىن بولا باستايتىندى شىعاردى.

بولار- بولماس قىزمەتتىڭ قۇلاعىن ۇستاسا بولدى، كەۋدەسىن شابىت قىسادى. زەينەتكە شىققان سوڭ جايلانىپ وتىرىپ، دامىلسىز جىر جازادى. ال ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز بۇلاردىڭ ساناتىنا جاتپايدى، ارينە.

ول - تانىمال فيلولوگ عالىم، ولەڭنىڭ ۇيقاسىنا دا، قۇيقاسىنا دا جەتە ءمان بەرەتىن ادەبيەت تەورياسىنىڭ مايتالمان مامانى. ونىڭ ۇستىنە جىردىڭ جەرۇيىعى - سىر ءوڭىرىنىڭ پەرزەنتى. ءبارىبىر سەرىك اعا ولەڭدى ءوزى ءۇشىن جازعان سياقتى.

ءوزى سەكىلدى قاراپايىم بولىپ شىققان «كوڭىل شۋاعى» دەگەن جۇپ-جۇقا كىتابىنداعى مىنا ءبىر ۇزىكتى ايرىقشا ءبولىپ الدىق. ويتكەنى وسى جالعىز- اق شۋماق سەرىك اعانىڭ بولمىس- ءبىتىمىن، تەك- تابيعاتىن تولىق تانىتادى.

تەگىندە اق جاڭبىردى جىرىنا قوسپاعان اقىن كەمدە- كەم. «اق جاڭبىر كەپ استانامدى شايادى، تارتىپ شەڭبەر بوياۋلارى كوگىمنەن» دەپ ءابدىلدا اسەرلەنگەن، «سەزىم شىركىن اق جاڭبىرعا ۇقسايدى، الماتىدا جاڭا جاۋىپ باسىلعان» دەپ تۇمانباي تولعانعان، «اق جاڭبىردىڭ استىندا جۇيتكىپ ءجۇرىپ، ءبىز دە اينالىپ كەتۋشى ەك اق جاڭبىرعا» دەپ ساعي سۇيسىنگەن اق جاڭبىر سەرىك اعامدى دا اينالىپ وتپەپتى. تەك سەكەڭ ونى ومىرلىك بولمىسىمەن، وزىندىك بىتىمىمەن بايلانىستىرادى.

شىنىندا دا سولاي ەدى. ول ەشكىمنىڭ بەتىنە جەل بوپ تيمەدى. ءومىردىڭ وزىندەي قاراپايىم بولدى. جايلى مىنەزىمەن جۇرتقا جاقتى. اق جاڭبىر سەكىلدى ۇنەمى وزگەلەرگە جاقسىلىقتىڭ نۇرىن سەۋىپ تۇردى.

كەيىپكەرىمىز ومىرگە كەلگەن سوناۋ سىر بويىندا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەنىمىزدە سەرىك ماقپىروۆ دەگەن ساتيريك اقىندى عانا بىلەتىن ەدىك. وسپانحان اۋباكىروۆ پەن شونا سماحان ۇلىنىڭ زامانىندا ساتيرا ساڭلاعى اتانۋ وڭاي ەمەستىگىنە قاراماستان، سەكەڭنىڭ ەلەڭ ەتكىزەرلىك شىمشىما شۋماقتارى رەسپۋبليكالىق باسىلىمدا ءجيى جاريالانىپ تۇراتىن. ۇيگە كەلگەن گازەت- جۋرنالدىڭ ءۇتىر- نۇكتەسىن قالدىرماي، ءتىپتى سوڭىنداعى باسپالىق مالىمەتىنە دەيىن وقىپ شىعاتىن سول تۇستاعى اۋىل بالاسىنىڭ زەردەسىندە ونىڭ ەسىمى جاتتالىپ قالدى.

- قاراعىم،

ون ەكىنشى رازمەرلى شۇلىق بار ما؟

- جوق.

- بالاعا لايىق تون- تۇلىپ بار ما؟

- جو- جوق، ءسىز دە قايداعىنى،

سۇرايدى ەكەنسىز ايداعىنى... - دەگەن ولەڭىنىڭ ءۇزىندىسى سانامىزدا ءالى كۇنگە دەيىن جاڭعىرىپ تۇر. ول كەزدە وزىمىزگە ۇناعان ولەڭ- جىردى كوڭىلىمىزدىڭ قۇتىسىنا قۇيىپ الاتىنبىز. سونىمەن قاتار ونىڭ «قىزمەتىندە قىز مىنەزدى، ۇيىندە... ءجۇز مىنەزدى»، «ءشاي ىشە الماي ۇيىندە، وتىر ەدى تىرجيىپ، كوك مويىندى كوردى دە، سالا بەردى ىرجيىپ» دەگەن قىجىرتپا جولدارى جادىمىزدان وشە قويماپتى.

الماتىعا وقۋعا كەلگەندە كوردىك، وسپانحان اعامىزدىڭ دا، شونا اعامىزدىڭ دا سىرتقى سيپاتى سىقاقشىعا قاتتى ۇقسايدى ەكەن. ال سەرىك ماقپىروۆتىڭ تۇرىنەن ساتيريكتىڭ وبرازىن تاپپاي قينالدىق. ءتىلىنىڭ ءتۇرپىسى بار ادام سەكىلدى كوپ كۇلە بەرمەيدى. وتە بايسالدى، ساليقالى كىسى. كلاسسيكالىق ستيلمەن كيىنەدى. ءار ءسوزىن ويلانىپ ايتادى. اپىر- اي، وسىنداي ورنىقتى ادامنىڭ قاي جەرىنەن ساتيرا شىعىپ ءجۇر ەكەن؟!

سويتسەك، «كوشىرىپ- ءوشىرىپ قورعادى، توتىنىڭ تىرلىگى جايلى تورداعى» دەپ عىلىمي ەڭبەك قورعاۋ جۇيەسىن سىناپ- مىنەپ، سىن- سىقاق جازعان سەرىك اعا فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى، ايگىلى كازپي- ءدىڭ بىلدەي ءبىر پروفەسسورى ەكەن. ال ەندى ول پروفەسسورعا ۇقسايتىن ەدى. ۇقساعاندا دا وعان پاراساتتى پروفەسسور، ۇلاعاتتى ۇستاز، ويلى وقىتۋشى، عيبراتتى عالىم دەگەن تەڭەۋلى تىركەستەردىڭ ءبارى كەرەمەت ۇيلەسەتىن- ءدى.

سەرىك ماقپىر ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىن حرونولوگيالىق رەتپەن بايانداساق، ليريكالىق ولەڭدەر، سىقاق ولەڭدەر، ساتيرالىق اڭگىمەلەر، بالالارعا ارنالعان ولەڭدەر، ءبىرقاقپايلار، اۋدارمالار بولىپ تۇزىلەدى. كەيىن ادەبي زەرتتەۋگە تۇبەگەيلى اۋىسىپ، بۇل سالادا وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىرعان سەرىك اعامىزدىڭ ىلگەرىدەگى وسى دۇنيەلەرىنىڭ كوركەمدىگى مەن قۇندىلىعىنا باعا بەرۋ بولەك تاقىرىپتىڭ اڭگىمەسى.

ءبىراق ءبىر نارسەنى ايرىقشا ايتۋىمىز كەرەك. بۇل شىعارمالاردى شىرايلاندىرىپ تۇرعان قاسيەت - اۆتوردىڭ ويى مەن يدەياسىنىڭ، ساناسى مەن سەزىمىنىڭ ءوزى جازعان اق جاڭبىرداي تازالىعى. مۇنى ەشكىم دە جوققا شىعارا الماسا كەرەك.

قاراپايىمدىلىق قاعيداسى

جانى جايساڭ جاقسى اعامەن عىلىمعا ەندى عانا قادام باسىپ جۇرگەن تۇستا تانىستىق. تاقىرىبىمىز كازگۋ- دە بەكىتىلسە دە، جەتەكشىمىز سوندا قىزمەت ىستەسە دە، سول وقۋ ورنىنىڭ ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىندە قورعاۋدىڭ ءساتى تۇسپەي قويدى. سودان ءبىر كۇنى اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ، ماقسات ءتاجىمۇراتوۆ ەكەۋمىزدى شاقىرىپ الىپ: «سەندەردى نىعمەت عابدۋللينگە جىبەرەمىن. الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قورعايسىڭدار!» دەدى. بۇعان ءبىز، ارينە، قۋاندىق. اباي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە فيلولوگيا عىلىمى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاتاتىن كەڭەس ەندى عانا اشىلىپ جاتقان-دى. ءتوراعاسى -  زيالىلاردىڭ زيالىسى، پروفەسسور نىعمەت عابدۋللين. كەڭەس مۇشەلەرى -  «سەن تۇر مەن اتايىن» دەپ تۇرعان بەلگىلى عالىمدار. سەرىك قيرابايەۆ، مۇحتار ماعاۋين، نەمات كەلىمبەتوۆ، بالتاباي ابدىعازيەۆ، تۇرسىن سىدىقوۆ، تەڭىزباي راحىمجانوۆ... ال وسى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ عالىم حاتشىسى -  سەرىك ماقپىروۆ.

عىلىمي ەڭبەك قورعايتىن كەڭەستىڭ عالىم حاتشىسى دەگەنىمىز - بۇل ۇدەرىستەگى ەڭ باستى ادام. ول ىزدەنۋشىنىڭ قۇجاتتارىن تۇگەلدەيدى، كەڭەس جۇمىسىنىڭ تالاپتارىمەن تانىستىرادى، ونى قورعاۋعا دايىندايدى. قورعاۋعا شىعار الدىندا جارتى جىل بويى سونىڭ قىر سوڭىنان سالپاقتايسىڭ دا جۇرەسىڭ. ادەتتە عالىم حاتشى حات- قاعازعا ۇقىپتى، جاۋاپكەرشىلىگى مول، وتە تياناقتى ادام بولادى. ول نەگىزىنەن باسشىلىققا بەيىمى بار، شيراق ءارى پىسىق قىزمەتكەرلەر اراسىنان تاڭدالادى.

سوعان تاۋەلدىلىك سەنى ءبىراز دىڭكەلەتەدى. ونسىز قادام اتتاپ باسا المايسىڭ. كەڭەستىڭ قاتارداعى مۇشەلەرى تۇرماق، كەڭەس ءتوراعاسىنىڭ ءوزى ودان قورعاۋ تارتىبىنە بايلانىستى اندا- ساندا اقىل- كەڭەس سۇراپ وتىرادى. قىسقاسى، ول - ديسسەرتاتسيا قورعاۋ توڭىرەگىندە ءبىرشاما ينتريگا تۋدىرۋ قولىنان كەلەتىن ادام. قورعاۋدىڭ كەزەگىن تۇزەدى. سەنى ءتاۋىر كورسە، سول كەزەكتىڭ باسىنان ءبىر- اق شىعارادى. ءوزىڭدى ونشا ۇناتپاسا، كوپكە دەيىن قىر استىندا قالدىرادى. كەڭەس اشىلعاننان باستاپ جابىلاتىن مەرزىمگە دەيىنگى ەكى- ءۇش جىلدىڭ ىشىندە تەك سونىڭ ءامىرى جۇرەدى. ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەگىن اياقتاپ، جۇمىسىنىڭ جەمىسىن كورۋگە نيەت قىلعان بەيباقتاردى قالاعانىنشا وتىرىپ- تۇرعىزادى.

ال مەنىڭ اقكوڭىل دە ادال سەرىك اعامنىڭ بولمىس- ءبىتىمى ەل ساناسىنا ورىن العان عالىم حاتشىنىڭ ءداستۇرلى بەينەسىنە مۇلدە ۇقسامايتىن. ول ەشكىمدى شارشاتپايتىن. قايتا ءتيىستى قۇجاتتاردى ۋاقىتىندا تاپسىرماي، ءبىز ونى اۋرەگە تۇسىرەتىنبىز. وزىنە ءجىپسىز بايلاعان تاۋەلدىلىكتى پايدالانىپ، ىزدەنۋشىلەردى ەشقاشان قىرىنا العان ەمەس. بىرەۋدى بىرەۋدەن ارتىق سانامايدى. ەشكىمدى ءبولىپ- جارمايدى. قورعاۋ ءتارتىبىن اسىقپاي تۇسىندىرەدى، جالىقپاي قايتالايدى.

باسقا عالىم حاتشىلار: «انا ماقالاڭ نەگە شىقپاعان، مىنا ماقالاڭ تالاپقا ساي ەمەس. بولدى، قورعامايسىڭ!» دەپ جەر- جەبىرىڭە جەتسە، سالماقتى سەرىك اعا ءوزىن سىيلايتىن عىلىمي باسىلىمداردىڭ باسشىلارىنا حابارلاسىپ، باسىلماي جاتقان ماقالالارىڭدى شىعارىپ بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە سول جىلداردا سەكەڭ جۇرتتىڭ قولى جەتپەيتىن «ىزدەنىس- پويسك» ، «ۇلت تاعىلىمى» عىلىمي جۋرنالدارىندا قوسىمشا قىزمەت ىستەدى. ءتىپتى بىرىندە باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى، ەكىنشىسىندە قوسىمشانىڭ رەداكتورى بولدى- اۋ دەيمىن. سول باسىلىمداردىڭ ەسىگى دە ىزدەنۋشىلەر ءۇشىن قاشاندا ايقارا اشىق بولدى.

ول عىلىم كانديداتى بولسا دا بەدەلى عىلىم دوكتورىنان كەم ەمەس- ءتى. اتىنان ات ۇركەتىن اعالارعا ءسوزىن وتكىزە الاتىن. ءوزىنىڭ بيازى مىنەزىمەن، سابىرلى قالپىمەن، اقىرىن سويلەپ، انىق باسىپ، شارۋانىڭ ءبارىن شەشىپ شىعاتىن. سونىڭ ءبارى ءوز تىرلىگىنىڭ قامى دەپ ويلاساڭىز، قاتتى قاتەلەسەسىز. سول باياعى شاكىرتتەردىڭ جايى. بىرەۋى قورعاعىسى كەلەدى، ەكىنشىسى ماقالا جاريالاۋى كەرەك، ۇشىنشىسىنە جۇمىس قاجەت. قورعاۋ قامىمەن جۇرگەنىمىزدە ءبىزدى دە تالاي ادامنىڭ الدىنا ەرتىپ اپاردى.

بەسىكتەن بەلىمىز شىقپاي جاتىپ بەدەلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالىندا قىزمەت ىستەپ ۇيرەنىپ قالعان ۇردىسپەن بوگدە كىسىنىڭ الدىندا سۋىرىلىپ سويلەي باستاساق، قاس- قاباعىمەن بەلگى بەرىپ، نەنى ايتۋ، نەنى ىشكە ساقتاۋ قاجەتتىگىن ۇقتىرىپ وتىرادى. ءجۇزى سونشالىقتى مەيىرىمدى بولعانىنا قاراماستان ويلى كوز، قويۋ قاس، قاتقىل قاباق سەنى بىردەن ساباڭا تۇسىرەدى.

سەرىك ماقپىروۆ - عىلىم كانديداتتارىن ەڭ كوپ قورعاتقان عالىمنىڭ ءبىرى. ويتكەنى ونى ىزدەنۋشىلەردىڭ ءوزى اتتاي قالاپ الادى. ول قورعاتقان ىزدەنۋشىلەردىڭ كوشىن بۇگىندە فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ايگۇل رامازانوۆا باستاپ تۇر. عالىم قىزدار اراسىنان بىلىكتىلىگىمەن دارالانىپ تۇراتىن ايگۇل - سەرىك ماقپىروۆتىڭ ەڭ العاشقى اسپيرانتى. ول ادەبيەتشى امانتاي وسپانوۆ ەكەۋى ءبىر كۇندە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ءبىز بۇل قورعاۋعا باستان- اياق قاتىستىق. سەبەبى ايگۇلمەن قاتار وقىعانبىز، ال امانتايمەن سول تۇستا «جاس الاشتا» بىرگە قىزمەت ىستەيتىن ەدىك. جالپى، «جاس الاش» بۇل كۇنى تايلى- تاياعى قالماي كازپي- گە باردى. ەندى... گازەت رەداكتسياسىنىڭ قابىرعاسىنان باس رەداكتور ءۋاليحان قاليجاننان كەيىنگى ەكىنشى عىلىم كانديداتى شىعىپ جاتسا، قايتپەكپىز؟ ! ءۇشىنشىسى، بۇيىرسا، ءبىز بولارمىز دەپ جۇرگەن كەزىمىز.

سونىمەن، ايگۇلدىڭ دە، امانتايدىڭ دا عىلىمي جەتەكشىسى سەرىك اعا ەدى. ەكەۋىنىڭ تاقىرىبى دا بىرىنەن- ءبىرى وتەدى. ايگۇل قازاق پوۆەستەرىندەگى ەكولوگيا تاقىرىبىن جىكتەپ- جىلىكتەگەن، امانتاي عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قازاق سولداتى» رومانىنىڭ جازىلۋ تاريحىن قاۋزاعان. سول كۇنى ءبىز سەرىك اعانىڭ ءوز شاكىرتتەرىن قالاي قولدايتىنىن كوردىك. ماقپىروۆتىڭ عىلىم كانديداتتارىن دايارلاۋ مەكتەبىنىڭ نەگىزى قالانعانىنا كۋا بولدىق. ءبىر كۇندە ەكى اسپيرانتىن قورعاتىپ، ريزا بولعان كەيپى كوز الدىمىزدا تۇر.

ءبىز ونى ادام رەتىندە جاقسى كورەتىنبىز. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «بوتاكوز» رومانىنىڭ جازىلۋ تاريحىنان عىلىمي ەڭبەك قورعاعان عالىم رەتىندە قادىرلەيتىنبىز. ونىڭ بۇكىل ءبىتىمى سالماق پەن سابىردىڭ، اقىل مەن پاراساتتىڭ بالاماسىنداي ەدى. بۇگىنگى فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، بەلگىلى جازۋشى سەرىك اسىلبەكوۆ ءبىر سۇحباتىندا وزىنە سەرىك ماقپىروۆتىڭ عىلىمعا كەلۋ جونىندە وي تاستاعانىن ايتىپتى. شىنىندا دا، ەلگە تىلەۋلەستىك تانىتۋ، جۇرت جۇمىسىنا جەگىلۋ ونىڭ باستى قاسيەتى بولاتىن.

ول ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا ايرىقشا ءىز قالدىردى. عالىمنىڭ «بوتاكوز» رومانىنىڭ تاريحى»، «ادەبيەتتىڭ تەكتەرى مەن تۇرلەرى» ، «قازاق پوەزياسىنداعى ماحامبەت بەينەسى» «ادام تانۋ ونەرى» اتتى مونوگرافيالىق زەرتتەۋلەرى عىلىمي ورتانىڭ يگىلىگىنە اينالدى. سونىڭ ءبارىن قاراپايىم قالپىمەن ىسكە اسىردى. ۇندەمەي ءجۇرىپ ۇلكەن ءىس تىندىردى.

ءبىر كەزدەگى ستۋدەنتى ول تۋرالى «قاراپايىمدىلىعىنىڭ ءوزى- اق ونىڭ تۇلعاسىن تاۋداي ەتىپ جىبەرەتىن» دەپ وي تولعاپتى. شىنىندا دا، قاراپايىمدىلىق قاعيداسى ونىڭ ومىرلىك ەرەجەسى بولدى. باسقالاي تىرشىلىك ەتۋدى بىلگەن جوق.

ادامدىق اۋديتورياسى

ءوز باسىم سەكەڭنىڭ اۋديتورياداعى ءدارىسىن تىڭداپ كورمەپپىن. ءبىراق ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ جاپپاي سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن ۇلاعاتتى ۇستاز بولعانىنا كوزىمىز انىق جەتەدى. ەكى عاسىردىڭ توعىسىندا م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا قىزمەت ىستەپ جۇرگەنىمىزدە الماتى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بىرنەشە تۇلەگى ءار بولىمگە جۇمىسقا ورنالاستى. سەرىك ماقپىروۆتىڭ ساباعى، ونىڭ ۇستازدىق قىرى، اكەلىك قامقورلىعى، ت. ب. قاسيەتتەرى - سولاردىڭ كۇن ۇزاققا تاۋسىلمايتىن جىرى بولاتىن.

وقىتۋشىسىن شەكسىز قادىرلەيتىن مۇنداي شاكىرتتەردى بۇرىن كوپ كەزدەستىرە قويماپپىن. ولار سەرىك ماقپىروۆ لەكتسياسىنىڭ ەرەكشەلىگى، لەكتورلىق شەبەرلىگى، جەڭىل يۋموردى قولدانىپ، ستۋدەنتتەرگە استارلاپ اڭعارتىپ، تۇسپالداپ تۇيرەپ، بەلسەندىلىككە بەيىمدەيتىنى تۋرالى كوپ ايتاتىن. بۇلاردى جاقسى تۇسىنەمىز. ءبىزدىڭ تۇستاستارىمىز دا وقۋ بىتىرگەن جىلدارى زەينوللا قابدولوۆ پەن تەمىربەك قوجاكەيەۆتىڭ، قادىر مىرزالييەۆ پەن الما قىراۋبايەۆانىڭ لەكتسيالارى تۋرالى اڭگىمەلەۋدەن جالىقپايتىن ەدى.

ستۋدەنتتەرگە «ساباققا قاتىسپاساڭ، قىرىپ- جويام» دەپ ءدوڭايبات كورسەتپەيتىن، ءتىپتى ولاي ەتپەك تۇگىلى، تىزىمدەپ- تۇگەلدەمەيتىن، ءبىراق سوعان قاراماستان لەكتسياسىنان ەشكىم قالمايتىن وقىتۋشىلار بولادى. سەرىك ماقپىروۆ سولاردىڭ ساناتىنان ەكەنىن شاكىرتتەرىنىڭ ايتقاندارى مەن جازعاندارىنان انىق اڭعارامىز. ادەبيەت تانۋشى نۇربول قۇدايبەرگەنوۆ «سەرىك ۇستاز» دەگەن ماقالاسىندا مىناداي مىسال كەلتىرەدى. پروفەسسور ماقپىروۆ بىردە لەكتسيا ۇستىندە: «سەندەر ءقازىر جاسسىڭدار، ستۋدەنتسىڭدەر. بىلەم، شارۋالارىڭ كوپ. زاكي احمەتوۆتىڭ «ولەڭ ءسوزدىڭ تەورياسىن» وقۋعا ۋاقىتتارىڭ جوق شىعار. سوندىقتان قازىرشە تەك كىتاپتىڭ اتىن عانا جازىپ الىڭدار. كەيىن پەنسياعا شىققان سوڭ وقىپ الاسىڭدار عوي» دەپتى. قاي كەزدە دە ءبارىن كەرىسىنشە ىستەيتىن، شەتىنەن قىڭىر ستۋدەنتتەر قاۋىمى مۇندايدا نە ىستەۋشى ەدى؟!

ارينە، ساباقتان شىعا سالا «ولەڭ ءسوزدىڭ تەورياسىن» تاۋىپ الۋعا ۇمتىلادى. ويتكەنى زەينەتكە شىققانشا قاي زامان؟! شاكىرتى ۇستازىنىڭ وزىندىك ادىستەمەسىنە دە تەرەڭ بويلايدى: «سەرىك ۇستاز ارتىق ايعايعا بارمايدى. ءسوز ونەرىن ۇيرەتەتىن كىسى سول ءسوز قۇدىرەتىمەن-اق 150 ستۋدەنتتى تىپىر ەتكىزبەيدى. سانسىز عىلىمي پىكىرلەر اراسىنان اقيقاتقا جاناساتىنىن ارشىپ الادى دا، بىزگە ۇسىنا قويادى» .

 بارلىق وقۋ ورىندارىنىڭ بەدەلدى ۇستازدارى جەتكىلىكتى. ءبىراق ستۋدەنتتەرىنىڭ ءدال وسىلاي اعىنان جارىلعان پىكىرىن بۇكىل ومىرىندە ەستىمەي كەتكەن وقىتۋشىلار دا بارشىلىق. ال ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز. «ادام بالاسى ادال تىرلىكتەن ازىق ىزدەسە، الەم بۇلاي ازباس ەدى»، «تۇبىندە ۇيات، يمان، ار دەگەن ءسوز تەك سوزدىكتە عانا قالا ما دەپ قورقامىن»، «بۇگىندە ادالدىق دەگەن ءسوز دە، ۇعىم دا ارحايزمگە اينالىپ بارا جاتقانداي»... مۇنىڭ ءبارى -  ستۋدەنتتىڭ ۇستاز اۋزىنان جازىپ العان سوزدەرى. ياعني پروفەسسور ماقپىروۆتىڭ ساباق ۇستىندە، باسپا ءسوز بەتىندە ايتقان تولعامدارى. قۇندىلىقتار قۇلدىراعان قازىرگى كەزەڭدە قاي ستۋدەنت قاي وقىتۋشىنىڭ ءسوزىن قۇلاعىنا قىستىرىپ ءجۇر؟!

سەرىك ماقپىر ۇلىنىڭ تاعى ءبىر شاكىرتى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى اسەل جاكىم سوناۋ ۇلىبريتانيادان حات جولداپ، ادەمى ەستەلىگىن كوركەم تىلمەن كەستەلەپتى. «توقسان مينۋت ءبىر ساتتەي وتە شىقتى... العاشقى دارىستەن الىنعان باعا جەتپەس اسەر ستۋدەنتتەردىڭ ءتول ادەبيەت پەن تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرىپ قانا قويماي، تالاپتاندىرىپ تا، قاناتتاندىرىپ تا جىبەردى... ەڭ قىزىعى، العاشقى دارىستەن كەيىن- اق الدىڭعى قاتارداعى ورىندارعا تالاس باستالدى» دەپ جازادى ول.

ال باتىسقازاقستاندىق عىلىم كانديداتى ريتا سۇلتانعالييەۆا ءوز پىكىرىن بىلايشا وربىتەدى: «ءار ادامنىڭ باستى پارىزى ەلىنە، ۇلتىنا ادال قىزمەت ەتۋ بولسا، سەرىك ماقپىر ۇلى - سول مىندەتتى بيىك تۇعىردا ورىنداعان جان» .

ۋنيۆەرسيتەت تۇلەگى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى سايان امانجول ۇلىنىڭ ايتار ويى دا شىنايىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى: «سەرىك اعايدىڭ ۇستازدىعى كوزىنىڭ تىرىسىندە- اق مويىندالعانى بەلگىلى. وعان دالەل: اعايدىڭ الدىن كورگەن مىڭ سان شاكىرتتەرىنىڭ وعان دەگەن ىستىق ىقىلاسىنان ءار كەزدەرى- اق كورىنىپ تۇراتىن» . ومىردەن وتكەن ۇستازدى جوقتاۋدىڭ بۇدان ارتىق قانداي ۇلگىسى بولماق؟ ءبىر ەمەس، بىرنەشە تۇلەكتىڭ ءسوزى ءبىر جەردە توعىسىپ جاتقانى ولاردىڭ ورتاق ءىلتيپاتىنىڭ بەلگىسى ەمەس پە؟!

جاستايىنان قابىلەت- قارىمىن تانىتىپ جۇرگەن ءتىلشى- عالىم سايان جيرەنوۆ وزىندىك ۇستانىمى بار ەكەنىن بايقاتىپ، مىناداي پىكىر ايتادى: «ادەتتە ستۋدەنتكە وقىتۋشى بىتكەننىڭ ءبارى بىردەي ۇناي بەرمەسى انىق. ءار ستۋدەنتتىڭ وزىنە ۇنايتىن، جان دۇنيەسىنە جاقىن، وزدەرى مويىندايتىن ساناۋلى وقىتۋشىلارى بولادى. ءبىراق سولاردىڭ ءبارىنىڭ «مەنشىكتى وقىتۋشىلارىنىڭ» ساناتىندا، ءتىپتى ءتىزىمنىڭ باسىن سەرىك ماقپىر ۇلىنىڭ باستاپ تۇراتىنىنا تاڭعالماسقا بولمايدى. بۇل ەشبىر ۇگىت- ناسيحاتسىز ەرىكتى تۇردەگى، سانالى اركەتتەن تۋاتىن ءىس ەدى. ءتىپتى بۇل تىزىمگە ەنۋدى سەرىك اعاي ماقپىر ۇلى ماقسات ەتپەگەندىگى، وعان ءزارۋ دە بولماعاندىعى انىق» . ۇستازىن ۇلىقتاي بىلەتىن مۇنداي جىگىتتەردى تەك قانا قۇرمەتتەۋ كەرەك.

بىلتىر ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەت سەرىك ماقپىر ۇلىنىڭ تۋعانىنا 70 جىل تولۋىن اتاپ ءوتتى. سول كەزدە ءبىز ءبىر نارسەگە تاڭعالدىق. ادەتتە مەرەيتوي يەسى تۋرالى ماقالالاردى اتاق- داڭقى ءبىر باسىنا جەتەتىن بەلگىلى ادامدار جازاتىن ەدى. بۇل جولى الەمنىڭ ءار قيىرىنان، ەلىمىزدىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىنەن وڭكەي ءبىر جاس ورەندەر جاپپاي قالام تارتتى. ولارعا ەشكىم قولقا سالماعانى انىق.

جۇرەك قالاۋىمەن جازىلعانى كورىنىپ تۇر. سەرىك اعامىز اۋديتوريادا ستۋدەنتتەرىنىڭ بويىنا ۇستازدىق ۇلاعاتىن عانا ەمەس، تاربيەلىك ءتالىمىن دە قوسا ءسىڭىرىپتى. اتشاپتىرىم اۋديتوريانى ادامگەرشىلىك الاڭىنا اينالدىرا ءبىلىپتى. مامان عانا ەمەس، ادام تاربيەلەپتى! ءسوزى ساليقالى، ويى ورالىمدى، سەزىمى شىنايى قىز- جىگىتتەردىڭ جۇرەكجاردى لەبىزدەرىنەن وسىنى اڭعارامىز.

بۇل - پروفەسسور اتاۋلىنىڭ بارىنە بىردەي بۇيىرا بەرمەيتىن باق.

* * *

اق جاڭبىردان باستاعان اڭگىمەمىزدى اق جاڭبىرمەن اياقتايىق... شىندىعىندا، اق جاڭبىر ۇعىمى ونىڭ پوەزياسىن ادەمىلەپ ارلەي قويماسا دا، ادامي بولمىسىن ايگىلەدى. «اق جاڭبىر» ۇعىمىنا باسقا قىرىنان زەر سالعان تولەگەن اقىن سىندى ءوزىنىڭ بيىگىندە تۇرىپ ومىردەن ءوتتى. ادەبيەت تانۋ مەن ءتىل بىلىمىنە ات قوسقان سايدىڭ تاسىنداي شاكىرتتەرى امان بولسا، سول بيىكتىك الاسارا قويماس...

باۋىرجان ومار ۇلى
«انا ءتىلى»