ماعجان جاستارعا نەگە سەندى؟
شاراسىزدىعى سول، كورمەيىن دەسە كوزى بار، بايقامايىن دەسە ساناسى بار قازاق زيالىسى ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە قازاعىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ، دەگەنىنە جەتە الماي، ەندىگى جەردە وسى مىندەتىن وزىنەن كەيىنگى جاستارعا ارتىپ، سولاردان ءۇمىت كۇتەدى. بىلە بىلسەك، بۇل جەردەگى جاستار دەگەنى ماعجاننىڭ زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جاستار عانا ەمەس، بولاشاقتى، ۇرپاقتار اۋىسىمىن، مىنا بىزدەردى بىلدىرەتىن ۇعىم.
تەك ماعجان ەمەس، بەيىمبەت تە، ىبىراي دا، سۇلتانماحمۇت تا، ءتىپتى ولاردىڭ الدىنداعى قاشقاري مەن يگىنۇكي دە، شوقان مەن اباي دا سول زاماندارداعى تۇركى مەن قازاقتىڭ مەن مۇندالاپ تۇرعان كەمشىن تۇستارىنا قارىندارى اشىپ، كوڭىلدەرى تولماي، شاما-شارقى كەلگەنشە جىرتىعىنا جاماۋ بولۋعا تىرىستى.
وسى عۇلامالاردىڭ شىعارمالارىن وقىپ وتىرساق، جاعىمدى سيپاتتارىمەن قاتار، بارشا ادامزات بالاسىنا ءتان جالقاۋلىق، ساۋاتسىزدىق، ءىشتارلىق، ساتقىندىق، مانساپقۇمارلىق، ءناپسىقۇمارلىق، ساراڭدىق سياقتى كەمشىلىك اتاۋلىنى سول زامانعى قازاقتىڭ بويىنان تابامىز.
كەرى كەتكەن حالقىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداۋلى زيالىلاردىڭ ءبىرى بالالاردى وقۋعا شاقىرىپ، قاراڭعى قازاق تورىنە كۇن بولىپ شىعۋعا تىرىسسا، ەندى ءبىرى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ قاينار كوزى رەتىندە ورىس ءتىلىن ۇيرەنۋگە شاقىرىپ، ينتەرناتتا وقىپ جۇرگەن بالاسى ارقىلى قازاقتىڭ جارقىن بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتەدى.
قازاقتا وتكەن ارىستاردىڭ شىعارمالارىن وقىپ وتىرىپ، كەيدە ولاردىڭ جان-ايقايلارىنا كۇدىكتەنىپ، وسىلار شىنىمەن ايتىپ وتىر ما ەكەن، جوق الدە سول زامانعى ساياسي كۇشتەردىڭ ىقپالى دا بار ما ەكەن دەپ سىني كوزبەن قارايتىن كەزدەرىڭ دە بولادى. «ول كەز قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان ەدى عوي! ىشكەنى الدىندا، ىشپەگەنى ارتىندا بولدى عوي بۇل قازاقتىڭ. قازاقتا تۇرمە بولماعان، ويتكەنى قازاق ول كەزدە يمانىنا بەرىك ەدى» - دەگەن ساعىنىشقا تولى قازىرگى پىكىرلەردى ەستىگەندە دە ۋاقىت ماشيناسى بولسا سول كەزەڭگە كەتىپ قالعىڭ كەلىپ تۇراتىنى دا راس.
دەگەنمەن، جالاڭ سەزىمگە بوي الدىرماي، وتكەنىمىزگە وي سالساق، شىنىندا دا تاريحىمىزدا قيلى كەزەڭدەردىڭ بولعانىن بايقايمىز. ۋاقىتتىڭ ءوزى سول قيلى كەزەڭدەردەگى اقىندارىمىز بەن جىراۋلارىمىزدىڭ شىعارمالارىنا ارقاۋ بولىپ، كۇلتەگىن جازبالارىنان باستاپ، كەشەگى كەڭەس كەزىندەگى اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ كىتاپتارىن دا تاريحي دەرەككوزدەر دارەجەسىنە جەتكىزدى.
سول مالىمەتتەردەگى قازاقتىڭ ورلەۋى مەن قۇلدىراۋىنا، جاقسىسى مەن جامانىنا، وڭى مەن تەرىسىنە حالقىمىزدىڭ رۋحاني بولمىسىنىڭ تىكەلەي اسەرى بولعاندىعىن بايقايمىز. قازاقتىڭ رۋحاني بولمىسىنىڭ وزگەرىسى ونىڭ ەل بولۋىنا، حالىق بولۋىنا، مەملەكەت بولۋىنا قالاي اسەر ەتسە، كەرىسىنشە ولاردىڭ ەز بولۋىنا، بودان بولۋىنا دا سولاي اسەر ەتتى. ياعني، قازاقتىڭ رۋحاني بولمىسى - ول حالىق بولعالى بەرى نەگىزى قالانىپ، جيناقتالىپ، ءدىني كوزقاراستارىمەن تىعىز ورىلە قالىپتاسقان نانىم-سەنىم، ادەت-عۇرىپ جۇيەسى.
قازاقتىڭ يمانى قالاي كۇشەيەدى، ونىڭ قۇلىقتىق ساپاسى دا سولاي كوتەرىلەدى، قالاي رۋحاني قۇلدىراۋعا تۇسەدى، سولاي رۋحى بوساڭسيدى. باسقاشا ايتقاندا «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن دە قازاق، «ەسەكتىڭ ارتىن جۋىپ مال تاپ» دەگەن دە قازاق.
بۇل جەردە زاڭدى سۇراق تۋۋى مۇمكىن. سول قاشقاريلار مەن بالاساعۇني، اباي، ءتىپتى ماعجاننىڭ تۇسىندا ءدىنىمىز ءدىن، سالتىمىز سالت بولعان جوق پا؟ اسىرەسە، كەڭەس جۇيەسى ورناماي تۇرعان كەزدەگى قازاقتاردا رۋحاني بوستاندىق بار ەدى عوي! ءار اۋىلدىڭ ءوز يشان-مولداسى، ءارى قاراي وقيمىن دەگەندەرگە مەدرەسەلەرى، ءداستۇرىمىزدىڭ جالعاسى، يمانى ءتۇزۋ قارتتارى بار ەدى عوي!
يسلام پايعامبارى (ع. س.) «قىتايعا بارساڭ دا ءبىلىم ال» دەگەن جوق پا؟ ازار بولسا مىڭعىرعان مالىنان بەرگەن ساداقا، زەكەتى بولار، نەگە بالالارىن ەۋروپاعا، قىتايعا، بۇقارا مەن مىسىرعا وقۋعا جىبەرمەدى ەكەن، ولاردىڭ ونەرى مەن عىلىمىن مەڭگەرمەدى ەكەن دەپ ويلايسىڭ.
تاريحي دەرەكتەردە كورشى ەلدەردىڭ عىلىمى مەن ونەرىن ۇيرەنۋ ءۇشىن، ءتاڭىرى قالاعان مەملەكەتتىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋ ءۇشىن تۇركى بيلەۋشىلەرى حالىقتىڭ اراسىنان ىرىكتەپ، دارىندى بالالاردى شەت ەلدەرگە وقۋعا جىبەرەدى. سولاردىڭ ءبىرى تونىكوك قىتايدا ءبىلىم الىپ، ول ەلدىڭ قيتۇرقى ساياساتىنىڭ قاتپار-قاتپارىمەن تانىسىپ، مول تاجىريبە جيناعان كورنەكتى ساياسي تۇلعا ەدى.
تونىكوك تەك قىتاي ءتىلى مەن ادەت-عۇرپى عانا ەمەس، اسكەري تاكتيكا، ديپلوماتيا سياقتى ىستەردەن دە حاباردار بولدى. ول وسى ەلدەن العان ءبىلىمىن ەلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جۇمسادى. بۇل ۇردىسكە قىتاي شونجارلارى قارسى بولىپ، 691-جىلى سە دەن يمپەراتور ساياساتىن سىناپ بيلەۋشىگە حات جازدى: «تۇركىلەر، تيبەتتىكتەر، قيداندار ەرەجە بويىنشا سارايعا جىبەرىلەدى. ماراپات الادى، اسكەري شەندەرى كوتەرىلەدى، يمپەراتور وقۋ ورىندارىنا كەلەدى.
وزدەرىنىڭ ءجۇن مەن كيىزدەن جاساعان كيىمدەرىن اۋىستىرىپ، سيا (قىتاي) تىلىن ۇيرەنەدى. كارتالار مەن تاريحي ەڭبەكتەردەگى ءبىزدىڭ جەڭىسىمىز بەن جەڭىلىسىمىزدى وقىپ ۇيرەنەدى. ولار ءبىزدىڭ ولكەدەگى تاۋلار مەن وزەندەردەن قالاي وڭاي وتۋگە بولاتىنىن ۇيرەنىپ الادى. ءبىزدىڭ مەملەكەت بىلىمدىلىكپەن داڭقى شىققاندا، قاسقىردىڭ بولتىرىكتەرى جاقسىلىقتى بىلمەيدى. كەيىن كەلىپ بىزگە قاۋىپ توندىرەدى».
ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى. مەملەكەتتىڭ يدەولوگيالىق تىرەگى كورشى ەلدەردىڭ ۇزدىكسىز رۋحاني شابۋىلدارى اسەرىنەن كۇيرەدى. ءدىني جۇيە بىرتىندەپ توزىپ، ءوزىنىڭ ساياسي-يدەولوگيالىق مۇمكىندىكتەرىنەن ايىرىلىپ، حالىقتىڭ جادىنان وشە باستادى.
ورتاعاسىرلىق دەرەكتەردە يسلام قارساڭىندا تۇركىلەردىڭ تەرەڭ رۋحاني داعدارىستى باستان كەشىرگەنىن جازادى. اراب گەوگرافى ياكۋت ءال-حاماۆي ءوز جازبالارىندا «بادجاناقتاردى» (پەچەنەكتەر) ناشار مىنەز-قۇلىقتى ادامدار ەتىپ سۋرەتتەيدى. وسىنداي دەرەكتەردىڭ بىرىندە قارلىقتار جايلى: «قابىرعالارىنا بيلەۋشىلەرىنىڭ سۋرەتتەرى سالىنعان عيباداتحانالارى بار. قارلىقتار بۇزىلعان، زيناقورلىققا تىيىم سالمايدى. قۇمار ويىندارىنىڭ قىزىعىنا تۇسكەندە ايەلدەرىن، ءتىپتى، بالالارىن تىگىپ كەتە بەرەدى»، - دەيدى.
وسى كەزەڭدەگى تۇركى قوعامىنداعى يدەولوگيالىق داعدارىستار جايلى بەلگىلى عالىم ن. نۇرتازينا ءوز ەڭبەگىندە: «ءداستۇر سولىپ، ماعىناسىن جوعالتىپ، ءتىپتى سول تابيعي ءدىن، ميفولوگيا باياعىسىنان ايرىلىپ، ءوڭىن اينالدىرىپ، ىشىنەن توقىرادى، زايىرلاندى. وتپەلى كەزەڭدە تۇركىلەر ءوزارا تولاسسىز قىرقىس ۇستىندە، ءتىپتى تاڭىرشىلدىكتىڭ از دا بولسا رۋحىنان، ەتيكاسىنان ايرىلعان دورەكى تايپالار ەدى، دالىرەك ايتساق، زاتشىلدىق رۋحى، دۇنيەقوڭىزدىق بويلارىن جەڭگەن توبىرعا اينالا باستاعان. اينالىسقاندارى - شابۋىل، بارىمتا، ءوز قانداستارىن تۇتقىنداپ، حورەزم مەن ماۋەرەنناحردىڭ بازارلارىنا اپارىپ ساتتى»، - دەپ جازادى. ءبىز ماقتانىش ەتەتىن بەيبارىس پەن قۇتىز، ماحمۇد عازناۋي مەن ەلتەڭىزدەر سول زامانداعى ءوزارا قىرقىس قۇرباندارى بولدى.
ل. ن. گۋميليەۆ وسى كەزەڭدەگى تۇركىلەردەگى ءداستۇرلى دۇنيەتانىمنىڭ داعدارىسى جايلى «حالىقتىڭ پاسسيونارلىق قۋاتىنىڭ تومەندەۋى ەتنيكالىق جۇيەنىڭ سوڭعى فازاسى - ىدىراۋعا جەتەلەيدى. حالىقتىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحى السىرەپ، سوعىسقىسى كەلمەدى. تىنىشتىقتى قالادى. حان توڭىرەگىنە توپتاسقان ادامداردان گورى وعان رازى ەمەس كوڭىل كۇيدەگى ادامدار سانى ءوستى. حالىق كوڭىل كوتەرۋگە يكەم بولدى. كوشپەندىلەر اراسىندا ۇرلىق، سوعىستا جانى ءۇشىن قارسىلاس تاراپقا تۇتقىنعا بەرىلە سالۋ ەتەك الدى»، - دەپ جازادى.
يسلامدانۋ قارساڭىنداعى تۇركى قوعامىنداعى وسى رۋحاني داعدارىستى م. قاشقاريدىڭ جازبالارى شىنايى كورسەتەدى:
زامان تۇگەل كۇيرەدى،
پاراسات پاكتىك سيرەدى.
ازعىن، جاۋىز جينالدى،
داڭقتى بەك جوعالدى.
بىلگە دانا ءجۇنجىدى،
ولاردى زامان جانشىدى.
ابىروي ءتانى ءجيدىدى،
جەرگە ءتيىپ تاپتالىپ.
وسىنداي جاعدايدا، تۇركى قوعامىندا ساياسي-يدەولوگيالىق ۇستەمدىككە يە بولعان جاڭا ءدىن - يسلام ءدىنى ساياسي-ەكونوميكالىق، رۋحاني مادەني داعدارىسقا تاپ كەلگەن تۇركى قوعامىن قايتا تۇلەتۋگە لايىقتى جۇيە بولدى. تۇركى مەملەكەتتىلىگىنىڭ داعدارىسقا ۇشىراپ، تۇركى قوعامى تەرەڭ رۋحاني-مادەني تىعىرىققا تىرەلگەندە يسلام قوعامدىق تانىمنىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىنىڭ تار رۋلىق شەڭبەردەن كوتەرىلىپ، قالىپتاسۋىنا اسەر ەتتى.
يسلام كوپتەگەن تۇركى رۋ-تايپالارى ءۇشىن ورتاق ىشكى جانە سىرتقى باعداردى بەلگىلەپ بەرگەن كوزقاراستار مەن يدەيالاردىڭ ورتاق كەشەنىن قالىپتاستىردى. ورتاق مادەني تيپتەردىڭ قالىپتاسۋى ءوز كەزەگىندە ءبىلىم مەن اعارتۋدىڭ ءبىرتۇتاس كەشەنىن قالىپتاستىردى. بۇل قۇلىقتىق قۇندىلىقتاردىڭ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە تۇبەگەيلى اسەر ەتتى.
ورتاعاسىرلىق دەرەكتەردى تالداۋ ارقىلى تۇركىلەردىڭ قاراحاندار تۇسىندا يسلام ءدىنىن قابىلداۋىمەن ولاردىڭ ورتا ازيانىڭ وتىرىقشى مادەنيەتىنىڭ اسەرىنە ۇشىراي باستاعاندىعىن بايقايمىز. م. قاشقاري ءوز ەڭبەگىندە وعىزداردىڭ تاجىك مادەنيەتىنىڭ اسەرىنە كوبىرەك ۇشىراعاندىعىن تىلگە تيەك ەتەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا، وعىزدار پارسىلارمەن ارالاسىپ تۇرعاندىقتان ءبىراز تۇركى سوزدەرىن ۇمىتىپ، ورنىنا پارسىشا سوزدەردى قولداناتىن بولىپ قالعان. م. قاشقاري: «ەڭ اشىق-ايقىن، ءارى ءتۇزۋ ءتىل - تەك سول ءبىر عانا ءتىلدى ءبىلىپ، پارسىلار مەن ارالاسپايتىن جانە شەت ولكەلەرمەن بارىس-كەلىس جاسامايتىن كىسىلەردىڭ تىلدەرى. ەكى ءتىل بىلەتىن جانە شاحارلارمەن ارالاسىپ قالعان كىسىلەردىڭ تىلىندە بۇزىقتىق بار. ولارعا سوعداق، كەنجەك، ارعۋ، حوتان، ءتۇبۇت، تاڭعۇت، جاتادى. قىرعىز، قىپشاق، وعىز، توحسي، ياعما، ۇعراق، يمەك، باشقۇرتتار ورتاق ءبىر تۇردەگى تۇرىكشە سويلەيدى»، - دەپ تۇركىلەردىڭ رۋحاني مادەنيەتىنە وتىرىقشى مادەنيەتتىڭ اسەرىن شىنايى جەتكىزەدى.
تۇركى تىلىنىڭ قولدانۋ اياسىنىڭ تارىلۋى جايلى ءجۇسىپ بالاساعۇن دا:
كىتاپتار كوپ ارابشا دا،
تاجىكشە،
بىزدىڭ تىلدە بۇل جالعىز-اق ازىرشە - دەپ، ءوزىنىڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ، انا تىلىندە شىعارما جازعانىن العا تارتسا، تۇركىلەردىڭ اراسىنا سوپىلىق ءىلىمدى تاراتقان احمەت ياسساۋي:
قوستامايدى عالىمدار ءبىز
سويلەيتىن تۇرىكتى،
عارىپتاردان ەسىتسەڭ اشار
كوڭىل-مۇلىكتى.
ايات-حاديس ماعىناسى تۇرىك
بولسا جاراسار،
ماعىناسىنا جەتكەندەر جەرگە
ۇرار بورىكتى، - دەپ جازادى.
«اقيقات سىيىن» جازعان احمەت يگۇنىكي دە تۇركى تىلىنىڭ تۇركى قوعامىندا شەتتەتىلۋىن قاتتى سىنعا العان:
ەي، دوستىم، جازدىم
كىتاپ تۇرىكشەلەپ،
مەيلىڭ سوك، مەيلىڭ قالا
ەرەكشەلەپ.
ارتىمدا ات قالسىن
دەپ جازدىم مۇنى،
عاجايىپ تاڭسىق سوزبەن
ەرەكشەلەپ.
تۇركىلەر تاجىكتەرمەن ارالاسۋ ناتيجەسىندە تەك تىلدىك اسسيميلياتسيانى عانا باستان كەشكەن جوق. تۇركىلەر ەتنيكالىق پروتسەستەر بارىسىندا ىشىنارا ءوز كورشىلەرىنىڭ قۇلىقتىق، مادەني بولمىستارىن دا قابىلدادى.
ەسەسىنە يسلام ءدىنى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋىنا كەڭ جول اشتى. تۇركىلەر اراسىندا الەمدىك وركەنيەتتەگى ءوز ورىندارى بار فارابي، بيرۋني، حورەزمي سياقتى عالىمدار شوعىرى پايدا بولدى. قاسيەتتى قۇران مەن پايعامبارىمىز مۇحاممەد (ع. س.) حاديستەرىندەگى عىلىم مەن بىلىمگە بەرىلگەن باتا ولاردىڭ رۋحىنا شابىت بەرىپ، قاناتتاندىردى.
وسى كەزەڭدەگى اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىن تالداۋ، تۇركى قوعامىنا يسلام ءدىنىنىڭ ەنۋىمەن، يسلامنىڭ الدىنداعى ورىن العان رۋحاني-ساياسي داعدارىستىڭ تۇبەگەيلى شەشىلمەگەندىگىن كورسەتەدى. اسىرەسە، بۇل سول كەزدەگى اۆتورلار م. قاشقاري، ج. بالاساعۇني، ا. ياسساۋي جانە ا. يگۇنىكي شىعارمالارىنىڭ سارىنىنان انىق بايقالادى.
تۇركىستان سوپىلىعىنىڭ بەلدى وكىلى احمەت ياسساۋي حيكمەتتەرىنەن دە سول كەزەڭدەگى تۇركى-مۇسىلمان قوعامىنداعى داعدارىستاعى رۋحاني جاعدايدى بايقاۋعا بولادى:
اۋليەلەر ايتقان ۋادە كەلەر بولعاي،
قيامەتتىڭ كۇنى تۋىڭ بولدى، دوستار.
اقىلدى قۇلدىڭ بولعانىن
بىلەر بولعاي،
ەل-جۇرتتان مەيىر،
شاپاعات كەتتى، دوستار.
ۇلكەن، كىشى ادامداردان
ادەپ كەتتى،
قىز، كەلىنمەن، نازىك جاننان
ۇيات كەتتى.
«ۇيات باردا يمان بار»
دەپ راسۋل ايتتى،
ارسىز قاۋىم ءبۇلدىرىپ ءبىتتى،
دوستار.
مۇسىلمان مۇسىلمانعا
بولدى قاتال،
ناقاق ىستەپ حاق جۇمىسىن
بۇزدى باتىل.
ءمۇريت پىرگە جىلى جۇزبەن
بولماي جاقىن،
عاجاپ سۇمدىق زامانا بولدى،
دوستار.
ەل، دۇنيە، حالقىمىزدا
قايىرىم جوق،
پاتشا مەنەن ۋازىرلەردە
ادىلەت جوق.
دارۋىشتەردىڭ دۇعاسىندا
قاسيەت جوق
ءتۇرلى بالە حالىق ۇستىنە
جاۋدى، دوستار.
يسلام-تۇركى ادەبيەتىنىڭ وكىلى احمەت يگۇنىكي دە ءوزىنىڭ «اقيقات سىيى» اتتى ءدىني-ەتيكالىق شىعارماسىندا:
«دوستىق كەتتى، شىندىق قايدا؟
مىڭ ادام دوسىڭ بولسا،
بىرەۋى ادال ەمەس.
شىن دوسىڭ بولسا مۇنى
سىرتى دەپ ءبىل.
...بۇل كۇندە ادامگەرشىلىك سىرتى وڭباعاندىق. ءجابىر-جاپا تولىپ كەتتى، تەڭىزدەن اسىپ توگىلدى. قايدا ۋادە، امانات، ىزگىلىك قايدا؟
... عالىم ەڭبەك ەتۋدى، تاقۋا سىيىنعاندى قويدى. وقىمىستى ءبي بيلەپ، ءان شىرقادى. بەيباستاقتىقتان توياتىن كىسى قالمادى. بۇزىقتار كوبەيدى.
.... كىم ماسكۇنەم بولسا كىسىنىڭ ءتاۋىرى سول، ءتاۋىر بولعىڭ كەلسە بار، ماسكۇنەم بول. كىم تازا جولدى تۇتسا ونىڭ جولى جوق. كىم ارام جولمەن جۇرسە ونىڭ جولى داڭعىل. ەي! بۇزىقتىق ىستەۋشى! قىزىققا بات! بۇل سەنىڭ زامانىڭ! ويىڭا كەلگەنىن ىستە. تىنىشتىقتا، قايعى-مۇڭسىز سايراندا، كوڭىلىڭنىڭ قوشىن كوزدە».
«قۇتتى بىلىك» اۆتورى ءجۇسىپ بالاساعۇن دا زامانىنىڭ توزۋىنا قايران قالىپ، تىعىرىقتان شىعار جول ىزدەيدى:
ەل نەگە ازدى؟ زاڭدى
قالاي تۇزەدىم؟
قاي زامانعا كەلدىم،
قالاي جۇرەمىن؟
ءيا، جىندى، ءيا اقىماق شىعارمىن،
ايتقانىمدى ۇعىندىرشى-
ۇعارمىن!
ساۋدا قۋىپ، بۇزىلدى ما ماڭايىم،
ەلەس پە الدە، كوزىمدى
كەڭ اشايىن!؟
كەزىكتىم بە كىل سوندايعا، اعايىن؟
الدە ءوزىم بە، قىرسىق بۋعان انايىڭ؟ دەپ قوعامداعى رۋحاني داع¬دارىستىڭ سەبەبىن بىلمەي دال بولادى. ءتىپتى، شاراسىزدىقتان يسلامعا دەيىنگى ءداستۇردىڭ ءوزىن اڭساعانداي ءتۇر تانىتادى:
...زاڭ، ىزگىلىك كەتتى - نيەت قارايىپ،
سۇمدار قالدى،
قايدان شىندىق تابايىن؟
بۇرىنعىلار بويى تازا،
تىك جۇرگەن،
شىن پەرىشتە ەكەن،
ونى كىم بىلگەن؟!
شىڭعىس حاننىڭ بيلىككە كەلۋ قارساڭىندا دا تۇركى-موڭعول كوشپەلى قوعامى تەرەڭ رۋحاني-مادەني داعدارىستى باستان كەشكەندىگى بەلگىلى. بۇل داعدارىستان مۇسىلماندارمەن جاپسارلاس ورنالاسقان تۇركى-كوشپەندىلەرى يسلام دىنىن قابىلداپ، دۇنيەتانىمدىق ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ، ءوز مەملەكەتتەرىنىڭ دامۋىنا وسى ءدىن ارقىلى جاڭا سەرپىن بەردى.
ال، شىڭعىس حان تۇركى قاعاناتى ىدىراپ، ءداستۇرلى مەملەكەتتىك جۇيە ىدىراعاندا ورىن العان بۇل داعدارىستان شىعۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى كوشپەندىلەردى ءبىر ورتالىققا باعىندىرىپ، ءداستۇرلى دۇنيەتانىمدى قايتا مەملەكەتتىك دارەجەگە كوتەرۋ دەپ ءتۇسىندى. ويتكەنى تۇركى قاعاناتتارى ىدىراعاننان كەيىنگى ساياسي-ەكونوميكالىق داعدارىستار، رۋحاني-مادەني توقىراۋ شىڭعىس حاننىڭ كوز الدىندا ءوتىپ جاتتى.
تۇركى قاعاناتى ىدىراعاننان كەيىنگى ساياسي-مادەني احۋال يمپەريانىڭ شەتكەرى ايماقتارىن دا قامتىدى. راشيد-اد-دين جازبالارىنا قاراعاندا شىڭعىس حاننىڭ ءوزى كونە موڭعول قوعامىن بىلايشا سۋرەتتەيدى: «ۇرپاق اكەلەرىنىڭ اقىلعا شاقىرعان پىكىرلەرىن تىڭدامادى. كىشى ىنىلەر ۇلكەندەردىڭ سوزىنە قۇلاق سالمادى. ەر ايەلىنە سەنبەدى. ال ايەلى ەرىنىڭ ايتقانىن تىڭدامادى. وسى سەبەپتەن ولار قاسكۇنەمدەر، ۇرىلار، وتىرىكشىلەر مەن قاراقشىلار بولدى. ونداي ادامدارعا ءوز ۇيىندە كۇن شىقپادى. ولار ات ۇرلادى. تابىن-تابىن جىلقى ولاردى جاتقىزبادى. اتتارى دەم المادى. اتتارى ءولدى، السىرەدى، شىرىدى. جوعالدى. تايپالار وسىلاي ءتارتىپسىز، ساناسىز ءومىر كەشتى.
تۇركى قاعاناتىنىڭ ىدىراۋىمەن، كوشپەندىلەر ءۇشىن بۇلجىماس زاڭداردىڭ ابدەن بۇزىلىپ، رۋحاني-الەۋمەتتىك داعدارىسقا تۇسكەندىكتەرىن بايقايمىز. بۇرىنعى كونە تۇركىلىك يمپەريانىڭ توز-توز بولىپ، ساياسي-يدەولوگيالىق تۇرعىدا بىتىراۋى، رۋحاني- مادەني ازعىنداۋى كوشپەندىلەردىڭ بولاشاق بيلەۋشىسىن بەيجاي قالدىرا المادى.
حان ۇلدارىنا بىلاي دەدى: «سەندەر ءالى تۋىلماي تۇرعاندا الەمدى قاراڭعىلىق تۇمشالاپ تۇر ەدى. ادامدار ءبىر-بىرىمەن توبەلەستى. تونادى، ەشكىم تىنىش ءومىر سۇرە المادى». راشيد اد-دين بۇل سۋرەتتەۋلەرگە ءوز تاراپىنان دا باعا بەرىپ، ورتالىق ازياداعى شىڭعىسحان بيلىگىنە دەيىنگى احۋالدى «تاتارلار كىسى ولتىرۋمەن، توناۋمەن، ءبىرىن-ءبىرى ۇرلاۋمەن اينالىستى» دەپ كورسەتەدى.
شىڭعىس حان ءوز يمپەرياسىن قۇرۋ بارىسىندا حالىقتىڭ رۋحاني بولمىسىن تۇزەۋگە بار كۇشىن سالدى. كورنەكتى ورىس فيلوسوف-تاريحشىسى ن. ترۋبەتسكويدىڭ بايقاعانىنداي «...شىڭعىس حان مەملەكەتىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ەرەكشەلىگى ول وسى مەملەكەتتەگى ءدىن جاعدايىنا بايلانىستى. تەرەڭ ءدىني سەنىمگە يە بولا وتىرىپ، ءوزىنىڭ جەكە باسىن جاراتۋشىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ، ۇلى حان بۇل قاسيەتتى وزىنە باعىنىشتى توبىردان دا كورگىسى كەلدى.
ءتارتىپتى جاۋىنگەر ءوز باستىعىنا ءسوزسىز باعىنادى، ءبىراق ول وزىنە دەگەن قۇرمەتتى دە اياق استى ەتپەيدى. ول ءىس جۇزىندە ماتەريالدى، ءدۇنياۋي بايلىق پەن جالعان نامىسقا باس ۇراتىن قۇلدىق پسيحولوگيادان ادا ەدى. شىڭعىس حان دا ءوز قاعاندىعىنداعى وسىنداي شىنايى دىنشىل جاۋىنگەرلەرىن باعالاي ءبىلدى»، - دەپ تۇيىندەيدى.
ءدىن ماسەلەسىنە كەلگەندە شىڭعىس حان باستاپقىدا تۇركى-موڭعولداردىڭ ءوز دىندەرىندە قالىپ، ءداستۇر بەرىكتىگىن ساقتاعانىمەن، يمپەريانىڭ وزگە باعىنىشتىلارىنا ءدىني ەركىندىك بەردى. مىسالى، موڭعول يمپەرياسىنداعى بيلەۋشىلەردىڭ قايسىسى بولماسا دا، ءوز يەلىگىندە ءدىني ەركىندىكتى ساقتاپ وتىردى.
بۇل يمپەريانىڭ نەگىزىن سالۋشى شىڭعىس حان كەزىندە ورناتقان قاتاڭ ءتارتىپتىڭ جەمىسى ەدى. شىڭعىس حاننىڭ «بارلىق ءتورت پايعامباردى (بۋددا، مۇسا، يسا، مۇحاممەد (ع. س.) قۇرمەتتەيمىن جانە سىيلايمىن. وسىلاردىڭ قايسىسىنىڭ شىن ەكەنىن ايتىڭدارشى، سول ماعان جاقىن بولسىن» دەپ بارلىق دىنگە بىردەي كوزقاراس ۇستانۋ ءۇردىسى ونىڭ ۇرپاقتارى كەزىندە دە ۇزاق ۋاقىت ساقتالىپ قالدى.
سەنىپ قانا قويعان جوق، وتكەن تۇركى يمپەريالارىنا جالاۋ بولعان ءدىني جۇيەنى قايتا تۇلەتۋگە بار كۇشىن سالدى. سول كەزدەگى الەمدىك دىندەردىڭ اسىل مارجاندارىن تەرىپ الىپ، ەرەجەلەر جيناعى - «ۇلى جاساعىن» جازدىردى. بۇل كىتاپتا شىڭعىس حان كوشپەندىلەر ومىرىنە جات اراق پەن شاراپقا قارسى بولدى: «اراق پەن شاراپتان اقىل مەن ونەرگە ەش پايدا جوق. اراق ىشكەن ادامدا جاقسى قاسيەت پەن ادەت قالمايدى. اراق پەن شاراپ ىشكەن بيلەۋشى ۇلى ىستەر مەن ۇلى ويلارىن ىسكە اسىرمايدى. ەگەر قاراپايىم ادام اراق ىشسە، وندا ول بۇكىل قولىندا بارىن، دۇنيەسىن ىشەدى»، - دەپ كوشپەندىلەر اراسىنا ماسكۇنەمدىكتىڭ تارالۋىنىڭ الەۋمەتتىك زارداپتارىن جەتە ءتۇسىندى.
شىڭعىس حان دا، ونىڭ ۇلدارى دا كونە سەنىمگە ادال بولىپ قالا بەردى. ءبىراق ۋاقىت وتە كەلە، كونە سەنىمدى جاساندى تۇردە قايتا تۇلەتۋگە باعىتتالعان ارەكەتتەر ەش ناتيجە بەرمەي، بىرتىندەپ يمپەريا ورنىنا پايدا بولعان مەملەكەتتەر جاڭا دىندەردىڭ ىقپالىنا تۇسە باستادى.
قالاي بولعاندا دا، حالقىمىزدى يسلام ءدىنىنىڭ رۋحاني كۇشىمەن تاربيەلەيتىن، ادام مەن ادامدى جاقىنداتاتىن، وتباسىنى، قوعامدى بىرىكتىرەتىن، شەتەلدىك ءدىني اعىمداردىڭ يدەولوگيالىق ەكسپانسياسىنا قارسى كەلە الاتىن ساۋاتتى دا يماندى جاستارعا سەنەمىن.
ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن جاستاردىڭ شەت ەلدەردە ءبىلىم الۋىنا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر اشىلدى. شەت ەلدەردەن ءبىلىم الۋ جۇيەسى ولاردىڭ وقۋىن بىتىرگەن سوڭ سول جەرلەردە قالىپ قويۋى ءۇشىن نەمەسە سول ەلدەردىڭ جارامسىز، كەرىتارتپا يدەيالارىن ەلىمىزگە تاراتۋ ءۇشىن جاسالعان جوق. جيعان-تەرگەنىن حالقىنا، مەملەكەتىنىڭ كەرەگىنە جاراتۋ ءۇشىن جاسالعان شارۋا. وسىنى تەرەڭ تۇسىنەتىن، وسكەلەڭ ۇرپاقتى بىلىمگە، عىلىمعا، ەڭبەككە تارتاتىن، مەملەكەتتىڭ گۇلدەنۋىنە مۇرىندىق بولاتىن العىر دا ەتى ءتىرى جاستارعا سەنەمىن.
جاھاندانۋ مەن ۆەستەرندەندىرۋ كەزەڭىندە حالىقتىڭ ءداستۇرىن، مادەني-رۋحاني ەرەكشەلىكتەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن ءداستۇرلى يسلامنىڭ يدەولوگيالىق كۇش-قۋاتىمەن ساناساتىن، وسى ارقىلى قازاقتى ءتىلى، تاريحى مەن داستۇرىنە بەرىك حالىق ەتە الاتىن وتانسۇيەر جاستارعا سەنەمىن.
جومارت جەڭىس، شىعىستانۋشى- تاريحشى
Qasym.kz
