تۇڭعيىققا تىعىلعان وركەنيەت

استانا. قازاقپارات- ادام بالاسىنىڭ ساناسى قانشالىقتى جەتىلدى دەسەك تە، ون سەگىز مىڭ عالامدا اشىلماعان جۇمباق كوپ. ءبىز كوككە ۇشتىق. عارىشتى باعىندىردىق. بۇل قاتە پىكىر. شىندىعىندا، عارىشتىڭ ءبىز بىلمەيتىن قىرى ۇشان- تەڭىز.

سول عارىش سالاسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار « عارىشتىڭ 4-5 پايىزىن عانا يگەردىك. قالعانىنا كۇش جەتپەي جاتىر» دەپ اعىنان جارىلۋدا. 

 سول سەكىلدى جەتى قات قارا جەردىڭ دە قىرتىسىن زەرتتەپ بىتكەن جوقپىز. ادام بالاسى نەبارى 14-15 شاقىرىم تەرەڭدىكتى عانا بۇرعىلاپ، زەرتتەي الدى. ال جەردىڭ تەرەڭدىگى ونداعان مىڭ شاقىرىمعا كەتەتىنى بەلگىلى. دەمەك قارا جەردىڭ تەرەڭىندە نە بارىن ازىرگە بىلە العان جوقپىز. تەك ءتۇرلى بولجام عانا بار. سول سەكىلدى ادام بالاسى سۋ استىن دا اقتارىپ- توڭكەرىپ، اداقتاپ شىققان جوق. 

 بۇگىنگى تىلگە تيەك ەتەر تاقىرىپ سۋعا بايلانىستى بولماق. مۇحيتتىڭ استى جۇمباق ءبىر الەم. سۋ استىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ ءبىرازى « سۋ استىندا دا وركەنيەت بار» دەگەن پىكىردە. بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن اتى- شۋلى بەرمۋد ءۇشتاعانىنىڭ استىنان بيىكتىگى مىسىرداعى اتاقتى حەوپس پيراميداسىن ون وراپ الاتىن پيراميدا تابىلعانى بەلگىلى. ول قاي وركەنيەتتىڭ عيماراتىنا جاتادى؟ عالىمداردىڭ ءوزى اڭ- تاڭ. فيزيك- عالىمدار بەرمۋد ءۇشتاعانىنان تابىلعان پيراميدادان جۇمباق ەنەرگيا بولىنەتىنى، بەلگىسىز دىبىستار بەرىلەتىنى، سول دىبىس جەتى قات كوككە كەتىپ جاتقانىن اڭعارعان. دەمەك سۋاستى عيماراتىنىڭ عارىشپەن بايلانىسى بار ەكەنى انىق.

جالپى، الەمدە ءان سالاتىن شاعىلدار، اۋزىڭدى اشساڭ، كۇبىرلەپ قويا بەرەتىن ۇڭگىرلەر، جاڭعىرىقتى بىرەر ساعات قايتالاپ تۇرىپ الاتىن الىپ جارتاس كوپ. ولاردىڭ مۇنداي قۇدىرەتى تۋرالى عىلىم ءتۇرلى جورامال ايتادى. سولاردىڭ ىشىندە ءالى كۇنگە جۇمباعى شەشىلمەي تۇرعان دۇنيە - مۇحيتتاردىڭ استىنان شىعاتىن عاجايىپ دىبىستار. جيىرما جىلدان استى، ا ق ش- تىڭ مۇحيت جانە اتموسفەرانى زەرتتەۋ ۇلتتىق ورتالىعى تىنىق مۇحيتى استىنان شىعاتىن بەلگىسىز دىبىستاردى جازىپ الىپ، زەرتتەپ جاتقانىنا. الايدا، تۇڭعيىق تۇبىنەن جەتكەن جۇمباق دىبىستار قۇپياسىن اشار ەمەس. سۋ استىنداعى سەيسميكالىق قوزعالىستاردىڭ، جانارتاۋلاردىڭ، نە بولماسا سۋاستى جانۋارلاردىڭ شىعارعان داۋىسىنا ۇقسامايتىن بۇل قۇبىلىستار عالىمداردى تاڭقالدىرۋدا. بۇل نە سوندا؟ بەلگىسىز. عالىمدار تىعىرىققا تىرەلۋدە. 

 قۇپياسى بەيمالىم دىبىستاردىڭ جوعارىعا شىعۋى دا ەرەكشە. 1997 - جىلى الگى ورتالىق تىنىق مۇحيتىنىڭ وڭتۇستىك- باتىس (وڭتۇستىك امەريكا جاعالاۋىنا جاقىن) بولىگىنەن ىشقىنعانعا ۇقساس دىبىستاردى تىركەگەن. كيت، ءيا بولماسا، ءىرى سۋ جانۋارلارىنىڭ شىعارعان داۋىسىنان ءجۇز ەسە كۇشتى داۋىستى ونداعان گيدروفوندار جازىپ العان. ءبىراق عالىمدار بۇل جانۇشىرا قورىققان، ىشقىنعان ادامنىڭ داۋىسىنا ۇقساس دىبىستار نەنىكى ەكەنىن تابا الماي دال. 

 1997 - جىلدىڭ 19- مامىر كۇنى گيدروفوندار مۇحيت استىنان ەستىلگەن تاعى ءبىر دىبىستى پلەنكاعا جازىپ العان. بۇل دىبىس جەتى مينۋتقا سوزىلعان. اقىرىن باستالىپ بىرتە- بىرتە كۇشەيگەن دىبىس شەگىنە جەتكەن سوڭ، قايتادان بىرتە- بىرتە باسەڭدەپ توقتاعان. بۇل دا عىلىم ءۇشىن بەلگىسىز بولىپ قالدى. كەلەسى جىلى ورتالىق تىنىق مۇحيتىنداعى پاسحا ارالىنا جاقىن جەردەن، پويىزدىڭ جۇرىسىنە ۇقساعان دىبىستى تىركەگەن. داۋىس تەمىر جولدا تارسىلداپ ءجۇرىپ كەلە جاتقان وتاربانىڭ داۋىسىنان اينىماي قالعان. ال سول جىلى تىنىق مۇحيتتىڭ مەكسيكا شىعاناعىنا جاقىن جەردەن گيدروفوندار ءالسىن- ءالسىن پوليسەيدىڭ ىسقىرىعىنا ۇقساعان دىبىستاردى جازىپ العان. مۇحيت تەرەڭىنەن شىققان بۇل دىبىس پوليسەي ىسقىرىعىنان اۋماي قالعان. بۇل نە؟

عىلىم ناقتى ەشتەڭە ايتا الماۋدا. ءبىر ەرەكشەلىگى، الگى دىبىستاردىڭ بارلىعى جىلىنا بىرنەشە مارتە قايتالانىپ تۇرادى. ءيا، سۋ استى كەرەمەتكە تولى. اتاقتى كينورەجيسسەر دجەيمس كەمەروننىڭ « تۇڭعيىق» دەگەن فيلمى بار. ءدال وسى فيلمدە اتاقتى رەجيسسەر سۇڭگۋىر كەمە كومانداسى مۇحيت استىنداعى جۇمباق وركەنيەتپەن كەزدەسىپ قالاتىنىن كورسەتكەن. ارينە، بۇل - كينو. اقيقاتىنا كەلەتىن بولساق، تۇڭعيىق سۋ استىندا دا بىزدەن ون ەسە، جۇزە ەسە قاتتى دامىعان سانالى وركەنيەت بار ەكەن. سۋ استىندا. . . ءتىپتى « مىڭداعان جىل بۇرىن ءومىر ءسۇردى» دەگەن شۋمەر جازبالارىندا سۋ استىندا جارتىلاي بالىق، جارتىلاي ادام تەكتەس تىرشىلىك يەلەرى ءومىر سۇرەدى دەپ كەلتىرگەن. 

 شۋمەر كوسەمى وانكا ارا- تۇرا سۋ استىنا سۇڭگىپ كەتىپ، قايتىپ كەلگەن سوڭ، ول جاقتان ۇيرەنگەندەرىن ءوز تايپالاستارىنا ايتىپ وتىرعان. وقۋدى، جازۋدى ۇيرەتكەن- مىس. جاپونداردا دا وسىعان ۇقساس اڭىز ەرتەدەن بار. بۇل وتكەن زامان اڭىزى. ءبىراق 21 - عاسىردا ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان بۇگىنگى كۇنى سۋاستى وركەنيەتى بارىنا كۋا بولعان ادامدار دا جوق ەمەس.

 ماسەلەن، كاسپي تەڭىزىندە بالىق اۋلاپ جۇرگەن ءازىربايجاننىڭ « باكۋ» كەمەسىنىڭ بالىقشىلارى وزدەرىنەن قالىسپاي ءجۇزىپ وتىرعان بەلگىسىز جانۋاردى بايقاعان. انىقتاپ قاراعاندا، باسى ادامعا ۇقساعان، ءتىپتى شاشى بار بەلگىسىز تىرشىلىك يەسىنىڭ قالعان دەنەسى بالىققا ۇقساپ كەتكەن. مۇنداي جاعدايعا تالاي مارتە يران بالىقشىلارى دا تاپ بولىپتى. 

 ەسكى اڭىزعا ارقا سۇيەر بولساق، كاسپيي جاعاسىندا باياعىدا وتە دامىعان وركەنيەت بولعان ەكەن. كەيىننەن ولار ءتۇرلى سەبەپپەن سۋاستىن جايلايتىن بولىپتى. جارتىلاي ادام، جارتىلاي بالىق كەيپىندە جۇرگەندەر سولار دەسەدى. سۋ استىنا كەتكەن اتاقتى وركەنيەت اتلانتتىقتار وسىلار دەيتىندەر دە بار. كىم ءبىلسىن؟ مىسال كوپ. . . 

 قايسىبىر جىلى اتلانت مۇحيتىندا « اتلانتا وركەنيەتى وسى جەردە سۋعا باتىپ كەتكەن» دەگەن ايماقتى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار كەرەمەت جۇمباق دۇنيەگە تاپ بولعان. جۇزدەگەن مەتر تەرەڭدىكتەن ولار سۋاستى ۇڭگىرىنە اپاراتىن ساتىلار تاپقان. ات شاپتىرىم بولاتىن ۇڭگىر ءىشى ءبىر- بىرىمەن كوپتەگەن بولمە، زال ارقىلى جالعاسىپ جاتقان. . . سول ماڭنىڭ بالىقشىلارى كەيدە سۋ استىنان قىزعىلت سارى شامداردىڭ جارقىلىن بايقايتىنىن زەرتتەۋشىلەرگە ەسكەرتكەن.

 عالىمدار ولاردىڭ ايتقاندارىنا العاشىندا ونشا سەنىڭكىرەمەگەن. الايدا، ءبىراز كۇننەن كەيىن سۋ استىننان شىققان ءارتۇرلى شامداردىڭ ساۋلەلەرىن وزدەرى دە بايقاعان. بۇل نە سوندا؟
 1963 - جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارى پۋەرتو- ريكو جاعالاۋىندا اسكەري تەڭىز وقۋ- جاتتىعۋىن وتكىزىپ جاتتى. الايدا كەنەتتەن جاتتىعۋدى ءبىراز ۋاقىتقا دوعارا تۇرۋعا تۋرا كەلگەن. سەبەبى، اسكەري قيمىلدى باسقارۋ ورتالىعىنا جيىنعا قاتىسىپ جاتقان ءبىر سۇڭگۋىر قايىق بەلگىسىز نىساننىڭ سوڭىنا تۇسكەنىن حابارلاعان. ءبىراق كوپ ۇزاماي سۇڭگۋىر كەمەنىڭ كاپيتانى الگى جۇمباق قۇرالدىڭ جىلدامدىعى ساعاتىنا 150 ۋزەل بولعاندىقتان كوز جازىپ قالعانىن جەتكىزگەن. ويتكەنى ادامزات قولىمەن جاسالعان سۋاستى كەمەلەرىنىڭ جىلدامدىعى بار جوعى 45 ۋزەل ەدى. ونداي جاعدايدا وتە جىلدامدىقپەن قوزعالىپ بارا جاتقان جۇمباق كەمەنى قۋىپ جەتۋ مۇمكىن ەمەس- ءتى. 

 ۇزاق جىل مۇحيت استىن زەرتتەۋمەن اينالىسقان امەريكالىق عالىم ساندەرسون سۋ بەتىندە وقىس پايدا بولاتىن نىسانداردى اتلانت مۇحيتىندا بىرنەشە رەت كوزىمەن كورگەنىن جازادى. « ءبىز مىنگەن كەمە مۇحيتتىڭ سولتۇستىك ايماعىندا ءجۇزىپ جۇرگەن. كەنەتتەن قالىڭدىعى ءۇش مەترلىك مۇزدى جارىپ شىعا كەلگەن كۇمىس تۇستەس بەلگىسىز زات، كوزدى اشىپ- جۇمعانشا كوككە ءسىڭىپ كەتە باردى. بۇل كورىنىستى مەن جانە ۆاحتاداعى وفيتسەر سونداي- اق رولدە تۇرعان ماتروس بايقاپ قالدى. الگى جۇمباق كەمە مۇزدى جارىپ شىققان جەردە، مۇزدار جان- جاققا شاشىراپ، سۋ كوپىرشىپ شىعا كەلدى. سۋ سۋىق بولسا دا، كادىمگىدەي بۋ كوتەرىلدى».

مۇنداي مىسال كوپ. ماسەلەن، ارگەنتينالىق « ناۆەرو» كەمەسىنىڭ ۆاحتالىق جۋرنالىندا مىناداي جازبالار بار: « 1967 - جىل، 20 - شىلدە. برازيليا جاعالاۋىنان 120 ميل جەردەمىز. ساعات كۇندىزگى 6-دان 15 مينۋت كەتتى. وفيتسەر حورحە مونتويا كەمەگە جاقىن جەردە عايىپتان جۇمباق نىسان پايدا بولعانىن حابارلادى. پالۋباعا جۇگىرىپ شىققان كاپيتان، وڭ جاق بورت تۇسىندا 50 قاداق جەردە قۇبىلمالى زاتقا كوزى ءتۇستى. ول سيگار ءتارىزدى، ۇزىندىعى 105-110 فۋت (36 مەتر) بولارلىق سوپاق زات. جۇمباق قۇرالدان كوگىلدىر ساۋلە ءبولىنىپ تۇردى. ودان ەشقانداي دىبىس شىقپايدى. سوپاقشا دەنەسىندە سۇڭگۋىر قايىقتاردا شىعىپ تۇراتىن ءدۇربى، مۇنارا ەشنارسە جوق، جۇپ- جۇمىر. كەمەمەن جارىسا جارتى ساعاتتاي جۇزگەن جۇمباق دۇنيە الدەن ۋاقىتتا سوڭىندا كوگىلدىر جالقىن ساۋلە قالدىرىپ، سۋعا سۇڭگىپ جوق بولدى».

سونداي- اق تەڭىزشىلەر مەن سۋ ءتۇبىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار تەڭىزدەر مەن مۇحيتتاردا ديىرمەندەي شىر اينالىپ ەرەكشە ساۋلە بەرەتىن قۇبىلىستاردى دا ءجيى بايقايتىنىن ايتادى. تاعى ءبىر مىسال: 1926 - جىلى 30 - قىركۇيەك كۇنى « چيندۆارا» كەمەسىمەن تەڭىز ءتۇبىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار تاڭعاجايىپ كورىنىسكە تاپ بولعان. « كوز الدىمىزدا مۇحيت سۋى ساعات ءتىلى باعىتىندا شىر اينالىپ سالا بەردى. كەرەمەت ساۋلە كورىندى. ول سۋ استىنان وتە قۋاتتى شام جاعىلعانداي اسەر ەتتى. كوزىمىز قارىعىپ، اينالانى كورۋدەن قالدىق. سالدەن سوڭ جارىقتىڭ سوڭىندا سۇڭگۋىر كەمەگە ۇقساس كەسكىن بايقالدى. الايدا ول عايىپتان قالاي پايدا بولسا، سولاي جوعالدى. ول نە؟ ءبىز ەشتەڭەنىڭ بايىبىنا بارا الماي قالدىق» دەپ جازادى وسى كەمەدە بولعان ورىس عالىمى ن. تاراسوۆ.
 سۋاستى الەمىن ۇزاق جىلدار زەرتتەگەن، سونداي- اق ا ق ش اسكەري- تەڭىز كۇشتەرىنىڭ قۇپيا دەرەكتەرىمەن كوپتەپ تانىسقان امەريكالىق عالىم ا. ساندەرسون « وتە دامىعان وركەنيەت تەك عارىشتا عانا ەمەس، سۋ استىندا دا بار» دەگەن بولجام ايتادى. « ۇزاق جىلدارعى تەر توككەن زەرتتەۋىمنىڭ قورىتىندىسىن ايتار بولسام، سۋ استىندا دا كەرەمەت وركەنيەت بار. ولاردىڭ تەحنولوگياسى بىزدەن الدەقايدا جاقسى دامىعان. ارا- تۇرا كوزگە شالىنىپ قالاتىن بەيمالىم كەمەلەر سول وركەنيەت يەلەرىنىكى. ولارمەن بايلانىسۋعا ءبىز ازىرگە قول جەتكىزە العان جوقپىز» دەيدى عالىم. دەمەك سۋ استىندا ءبىز بىلمەيتىن جۇمباق ءبىر وركەنيەت بار سەكىلدى.

سەيسەن امىربەك ۇلى

«ايقىن»