ۇلاربەك دالەي ۇلى. لي بايدىڭ ءتۇبى تۇرىك ەمەس
اتا- باباسىنىڭ مەكەنى قىتايدىڭ قازىرگى گانسۋ ولكەسى تيان ءشۇي اۋدانىندا. «ەجەلگى ءسۇي پاتشالىعى ءداۋىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە اتا- اناسى قونىس اۋدارىپ باتىس وڭىرگە كەلىپ، لي باي ورتا ازياداعى سۇياب قالاسىندا تۋىپتى» دەگەن قاتە بولجام بار.
ال بەلگىلى تاريحشى، قىتايتانۋ بىلگىرى ءالىمعازى داۋلەتحاننىڭ زەرتتەۋى بۇل پىكىردى جوققا شىعارادى: ورتا عاسىردان ⅩⅩع. باسىنا دەيىنگى زەرتتەۋشىلەردەگى لي بايدىڭ تۋعان جەرى شۋ (shu) ولكەسى دەگەن كوزقاراس.
شۋ دەگەنىمىز قازىرگى قىتايدىڭ سى شۋان پروۆينتسياسىنىڭ ورتالىعى چىڭدۋ قالاسى. ورتا عاسىردا ول ديناستيا اتى بولىپ اتالعان.
بۇل كوزقاراستى العاش رەت ورتاعا قويعان مين ديناستياسى (1368-1644) داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن زەرتتەۋشى ياڭ شەن بولاتىن.
جين ديناستياسى (1616-1911) كەزىندە ءومىر سۇرگەن قىتاي عالىمى ۆاڭ چي بولسا وسى پىكىردى قۇپتاي وتىرىپ، ونى جاڭا دەرەكتەرمەن دالەلدەي ءتۇستى. ⅩⅩعاسىردىڭ باسىندا حۋاڭ شيگاي دەگەن عالىم ۆاڭ چيدىڭ پىكىرىن قولداي وتىرىپ، مول دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنىپ «لي تاي بايدىڭ جىلنامالىق ءومىر بايانى» دەگەن ەڭبەك جازادى.
وندا ول «تاڭ پاتشالىعىن ۋ زىتيان پاتشايىم بيلەگەن (690-705) تۇستا لي اۋلەتىنىڭ ۇرپاقتارى شۋ جەرىندەگى ميانجوۋ ايماعى جاڭ ميڭ اۋدانى شيڭ ليان قىستاعىنا كەلىپ قونىستانعان، لي باي ءدال وسى جەردە دۇنيەگە كەلگەن» دەيدى. عالىمنىڭ بۇل تۇجىرىمىن كەيىنگى زەرتتەۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى قولداپ، ارناۋلى ەڭبەكتەر جازدى. ماسەلەن، عالىمدار چي ۆەيحان «لي بايدى زەرتتەۋ» ، سۋ جۋن سيان «لي باي مەن دۋفۋ تاڭدامالى جىرلارىنا العى ءسوز» دەگەن ەڭبەگى شاڭحاي فۋدان ۋنيۆەرسيتەتى فيليولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ تۇسىنىكتەمەسىمەن جارىق كورگەن. «لي باي تاڭدامالى جىرلارىنا العى ءسوز» زەرتتەۋشى ۆاڭ بايشياڭ «لي تاي بەي جىلنامالىق بايانىنا تولىقتىرۋلار» ، ءشۇي شۋرەنىڭ «لي باي جانە ونىڭ جىرلارى» ، پەي فەيدىڭ «لي بايدىڭ تۋعان جەرى سۋياب دەگەن پىكىر جانە ونىڭ ناقتىلى تۋعان جەرىنە قاتىستى ماسەلەلەر» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەكتەر لي بايدىڭ سى شۋان ولكەسىندەگى شۋدا تۋعانىن انىقتاعان- دى.
1921 -جىلى جانە 1948 -جىلى شاڭحايدىڭ «شاڭ ۋ» باسپاسىنان شىققان «جۇڭگونىڭ ايگىلى ادام ەسىمدەرىنىڭ ۇلكەن سوزدىگى» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىق ەڭبەكتە «لي باي اقىن تاڭ پاتشالىعىنا قاراستى شۋ ولكەسىندەگى شاڭ ميڭ- شيڭ ليان قىستاعىنىڭ ادامى، جاناما اتى تاي باي، لاقابى - شيڭلياندىق ادام» دەپ جازادى (383 جانە 670 بەتتەردە) .
دەمەك، بۇل اۆتورلاردىڭ لي بايدىڭ تۋىلعان جەرى مەن اتا- باباسى جونىندەگى زەرتتەۋلەرىندەگى قورىتىندى پىكىرلەرى بىردەي دەگەن ءسوز» .
وسى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، لي ءبايدىڭ تەگى تۇرىك ەمەس دەگەن نىق قورتىندىعا كەلەمىز. بۇل تۋرالى ءبىزدىڭ دە تەرەڭدەي زەرتتەۋ جۇمىستارىمىز جالعاسا بەرەدى. ول جايلى ءسوز بولەك.
تۇرىك قاعاناتى داۋىرلەپ تۇرعان كەزدە ولاردىڭ دامىعان وركەنيەتى قىتايلارعا تاڭدانارلىق دارەجەدە ىقپال جاسادى. لي ءباي دا سودان قۋات، ءنار الىپ ءوستى. اتقا ءمىنىپ، ساداق تارتۋعا، قىلىش ۇيىرۋگە قۇمارتتى. كەيىن كەلە ىشكى قىتايدىڭ بىرنەشە وبلىستارىن ارالاپ، قىرۋار ولەڭدەر جازىپ، اتاعى شىعادى. 40 جاستان اسقاندا قىتاي استاناسىنا كەلىپ، لي لۇڭجى پاتشامەن دوستاسادى دا ونى حان ورداسىنداعى ادەبي ىستەر مەڭگەرۋشىسىنىڭ ىشىندەگى ءبىر مانساپقا وتىرعىزادى.
بيلىكتەگى شەندىلەر مەن باي- ماناپتاردى كوزگە ىلمەيتىن ول، پاتشا حانىمىنان تارتىپ، ورداداعى جوعارعى جىكتەگىلەردىڭ قيتىعىنا ءتيىپ، ءۇش جىلعا جەتپەي استانادان قۋىلادى. كەيىن لو ياڭدا كەرەمەت اقىن دۋ فۋمەن دوستاسىپ، كوپ ۋاقىت بىرگە ەل ارالاپ، سەرىلىك ءومىر كەشەدى. ءان لۋشان، شى سىميىڭ باستاعان تۇرىكتەردىڭ قىتايعا جاساعان شابۋىلى كەزىندە قىتاي ساردارى لي ليننىڭ جاساعىنا قوسىلىپ، جوعارى جىكتەگى ساردارلاردىڭ بيلىككە تالاسى كەسىرىنەن لي باي گۇيجوۋ ولكەسىنە جەر اۋدارىلادى. جارى مجولدا كەشىرىمگە يە بولعان ول انحۇي عاقايتىپ، ءومىرىنىڭ سوڭعى شاعىن داڭتۋ دەگەن جەردە وتكىزەدى.
«شۋدىڭ جولى - كەرۋ جول» ولەڭى اقىننىڭ ەڭ تولىسقان شاعىندا جازىلعان. بۇل حالىق اراسىنا تاراعان ەسكىلىكتى ءان تاقىرىبى. مۇنداي تاقىرىپتا كوبىنەسە شۋ جولىنىڭ كەرۋلىگى (قيىندىعى) ايتىلادى. ال شۋ دەپ وتىرعانى سىچۋان ولكەسىندەگى جەر اتى، كەزىندە شۋ حاندىعى دەگەن قىتايدىڭ ءبىر تارماق شاعىن پاتشالىعى بولعان. ءبىزدىڭ كەيبىر تاريحشىلار قىتايداعى سول اتالمىش شۋ ءوڭىرىن قازاق ەلىندەگى شۋ وزەنى القابىمەن شاتاستىرىپ، قاتە زارتتەۋلەرگە بارىپ ءجۇر. ال «كەرۋ» ءسوزى - قازاقتىڭ كونە تىلىندەگى «قۇزار، بيىك، اسۋ بەرمەس» دەگەن ماعنالاردى بىلدىرەدى. ولەڭنىڭ ءونبويىندا ايتىلعانداي، شىڭى بيىك، شاتقالى تەرەڭ سىچۋان وبلىسىنىڭ شۋ ايماعى مەڭزەلىپ جازىلعانى داۋسىز.
ۇلاربەك دالەي ۇلى، اقىن
شۋدىڭ جولى - كەرۋ جول
ويپىر- اي، پا، پا،
قاتەرلى- اق،
جالاما بيىك تىك قۇزار.
كەرۋ مە ەڭ مۇنشا شۋ جولى
شىققاننان كوككە كەرەعار.
سول ءبىر كەز سان سۇڭ، ءيۇي فۋ ەل ىرگەسىن قالاعان،
كىم ءبىلسىن ءوتتى، ءىز- توزسىز قانشا ۋاقىت، قاي زامان.
سول شاقتان بەرمەن تاريحتىڭ كەشىپ سان مىڭ عاسىرىن،
كەرۋىڭ بوگەپ چينمەنەن سالىسپادىڭ ات ءىزىن.
باتىستىڭ بيىك تايبايدىڭ قۇس ۇشا الماس اسقارى،
ارجاعى شىڭىراۋ ىميدىڭ جالاما قۇزار تاستارى.
كەزىندە قۇجدار* وپات بوپ
تاۋ جارىلىپ تاس باسقان.
سوڭىنان جۇرت تاۋ تەسىپ، ساتى ساپ ازەر جول اشقان.
كوك تىرەگەن شىڭىنان ايداھار دا سەسكەنگەن،
قۇلاما قۇزدىڭ تۇبىندە وركەشتەپ داريا سەستەنگەن.
اسقارىنان اققۋ دا وتۋگە ۇشىپ باتپاعان،
تيىنشا تاستان سەكىرگەن مايمىل دا شارا تاپپاعان.
سەل ۇزىلمەس چيڭنيدىڭ قويباتپاق قۇزار شىڭىنان،
قارعا ادىم جول ون قايتا جالاما تاستان بۇرىلعان.
كەلەدى جۇلدىز توبەڭە ۇسىنساڭ قولىڭ جەتەردەي،
شوكەلەيسىڭ اھ ۇرىپ، زاڭعاردان ۇشىپ كەتەردەي.
باتىسقا كەتكەن مىرزامىز كىم ءبىلسىن، قاشان ورالار،
قۇلان وتپەس، قۇس ۇشپاس كەشۋى تايعاق جولى تار.
شىعادى قۇستىڭ زارلى ءۇنى كۇڭىرەنتىپ بويىن توعايدىڭ،
جۇبىمەن ۇشىپ كەزەدى اينالىپ ورمان ماڭايىن.
شىرقىرايدى سارى تاڭعا جاعى سەمبەي بايعىزدىڭ،
قۇلازيدى يەن تاۋ مۇڭعا باتىپ ايلى ءتۇن.
كەرۋ ەڭ نەتكەن شۋ جولى،
شىققاننان كوككە كەرەعار،
جۇرمەك تۇگىلى ەستىگەن ازا بويىن قازالار.
قۇزارىڭ كوكتىڭ تۇبىنە ەكى ەلى- اق جەتپەي تۇرعانداي،
جارتاستان مويىنىن سوزادى ەجەلگى جىنىس قاراعاي.
سارقىراما تاس سوعىپ، گۇرىلدەر بەينە نايزاعاي،
وسىنشا قاتەر الىستان جولاۋشىم، ءسىرا، نە العاي؟
جيانگىنىڭ قۇزار اسۋى ءارى بيىك، ءارى تىك،
ءبىر ادام توسسا اجالعا مىڭ ادام تۇرار باس شۇلعىپ.
ساقتاپ تۇرعان قامالدى بولماسا تانىس جاقىنىڭ،
جەندەتىڭە اينالىپ
بۇراۋعا تۇسەر تاقىمىڭ.
بىرەسە جانىڭ قىسىلسا جولبارىستىڭ اۋىزىنان،
بىرەسە توسىپ الدىڭدى الاسۇرار ءابجىلان.
قيساپسىز باستار كەۋدەدەن مەزگىلى جەتپەي دومالاپ،
جوسي اعار قىزىل قان!
جينچىڭنىڭ ءشارى بولعانمەن سونشالىق قىزىق ءسان قالا،
نە جەتسىن مىرزا، ەرتەرەك كۇركەڭدى تاۋىپ العانعا.
كەرۋ ەڭ، نەتكەن شۋ جولى، شىققاننان كوككە كەرەعار،
قاراسام- اق باتىسقا كۇرسىنىپ كوڭىلىم الاڭدار!..
قۇج. چين حاندىعىنىڭ شۋ جولىن العاش اشقاندىعى جونىندەگى اڭىزدا بىلاي دەلىنەدى: چين حاندىعىنىڭ حۋايۋاڭ پاتشاسى شۋ حاندىعىنا بەس سۇلۋ قىز تارتۋ ەتىپتى. شۋدىڭ حانى ونى الىپ كەلۋگە بەس قۇج (ديۋ) جىبەرىپتى. بەس سۇلۋدى الىپ، زىتۇڭ دەگەن جەرگە كەلگەندە قۇجدار ءبىر ۇلكەن ءابجىلاننىڭ تاۋدىڭ تۇبىندەگى تەرەڭ ورعا كىرىپ بارا جاتقانىن كورىپ، سۋىرىپ الماق بولىپ قۇيرىعىنان شاپ بەرىپتى. سول ساتتە تاۋ ءبىر- اق قۇلاپ، بەس قىز دا، بەس قۇج دا وپات بولىپتى. كەيىن ول تاۋ قۇدىرەتشە بەس شوقىعا ءبولىنىپ، اراسىنان جول اشىلىپ، چين حاندىعى مەن شۋ حاندىعى ءبىر- بىرىمەن ارالاساتىن بولىپتى.. .
ولەڭدى قىتاي تىلىنەن اۋدارعان: ءازىمحان ءتىشان ۇلى
ولەڭ «تاڭ ءداۋىرىنىڭ تاڭدامالى ولەڭدەرى» جيناعىنان الىندى.
توتە جازۋدان دايىنداعان: ۇلاربەك دالەي ۇلى.
«ادەبيەت پورتالى»
